Марказий Осиё мамлакатларининг ўзаро савдоси 2026 йилнинг 7 ойида.

Марказий Осиё мамлакатларининг 2026 йилнинг 7 ойидаги ўзаро савдоси

Минтақа ичидаги савдо кўрсаткичи сифатида ҳар бир мамлакатнинг Марказий Осиёнинг бошқа давлатларига экспорт етказиб бериш ҳажми олинади. Бундай усул икки томонлама ҳисобга олишдан қочиш имконини беради, чунки бир хил операция бир мамлакатнинг экспорти ва бошқа мамлакатнинг импорти сифатида қайд этилади. Туркманистон бўйича Марказий Осиё мамлакатлари миллий статистикасининг кўзгу (зеркальный) маълумотларидан фойдаланилган.

Марказий Осиёнинг барча мамлакатлари минтақа давлатларига етказиб беришни кўпайтирди. Асосий ҳажм ва динамика Қозоғистон ва Ўзбекистон ҳиссасига тўғри келади. Қозоғистоннинг минтақа мамлакатларига экспорти 26,8% га ўсиб, 4,5 млрд долларга, Ўзбекистонники эса 34,5% га ўсиб, 2 млрд долларга етди. Қирғизистоннинг етказиб бериши 18,3% га ошиб, 523 млн долларни, Туркманистонники — 10,4% га ошиб, 844 млн долларни, Тожикистонники эса — 6,2% га ошиб, 209 млн долларни ташкил этди.

Ўзаро экспорт таркибида энг катта улуш Қозоғистонга тўғри келади — умумий ҳажмнинг 55,9% и. Ўзбекистоннинг улуши 24,7% ни, Туркманистонники — 10,4% ни, Қирғизистонники — 6,4% ни, Тожикистонники — 2,6% ни ташкил этди. Шундай қилиб, Қозоғистон ва Ўзбекистон биргаликда минтақа ичидаги етказиб беришнинг 80,6% ини таъминлади. Бундан ташқари, уларнинг ҳиссасига Марказий Осиё ўзаро экспорти ўсишининг қарийб 90% и тўғри келди.

Энг йирик савдо йўналиши бўлиб аввалгидек Қозоғистон ва Ўзбекистон ўртасидаги айирбошлаш қолмоқда. Икки томонлама савдо ҳажми 2026 йилнинг етти ойида 3,3 млрд долларга етди. Қозоғистоннинг Қирғизистон ва Тожикистон билан савдоси, шунингдек, Ўзбекистоннинг Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистон билан алоқалари ҳам муҳим аҳамиятга эга. Қирғизистон ва Тожикистон ўртасидаги савдонинг ўсиш тенденцияси ҳам давом этмоқда. Шу билан бирга, Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистон ўртасидаги тўғридан-тўғри айирбошлаш нисбатан кичик бўлиб қолмоқда.

Ўзаро савдода иштирок этиш хусусиятига кўра Марказий Осиё мамлакатлари икки гуруҳга бўлинади. Қозоғистон ва Туркманистон асосан минтақавий нетто-экспортчилар сифатида иштирок этади. Ўзбекистон, Қирғизистон ва Тожикистон нетто-импортчилар бўлиб қолмоқда.

Минтақа билан савдо қилишнинг мамлакатлар кесимидаги тенденциялари

2026 йилнинг январь–июль ойларида Қозоғистоннинг Марказий Осиё мамлакатлари билан товар айирбошлаш ҳажми 5,9 млрд долларга етди ва 25% га ўсди. Экспорт 26,8% га ошиб, 4,5 млрд долларни, импорт эса — 19,2% га ошиб, 1,4 млрд долларни ташкил этди. Экспорт импортдан уч баравардан кўпроқ ошди, минтақа билан савдонинг ижобий сальдоси эса қарийб 3,2 млрд долларни ташкил этди.

Марказий Осиё ҳиссасига Қозоғистон умумий ташқи савдосининг 6,7% и, жумладан, экспортнинг 8,9% и ва импортнинг 3,7% и тўғри келди. Мамлакат учун минтақа етказиб бериш манбаи сифатидан кўра, сотиш бозори сифатида анча юқори аҳамиятни сақлаб қолмоқда.

Қозоғистоннинг асосий ҳамкори Ўзбекистон бўлиб қолмоқда — унинг ҳиссасига мамлакатнинг минтақа билан савдосининг 55% и тўғри келди. Қирғизистоннинг улуши 25% ни, Тожикистонники — 14% ни, Туркманистонники — 5% ни ташкил этди.

Барча йўналишлар ўсишни кўрсатди: Ўзбекистон билан савдо 30% га, Тожикистон билан — 25% га, Қирғизистон билан — 20% га, Туркманистон билан — 6,1% га ошди. Шундай қилиб, Қозоғистон жорий йилда минтақа мамлакатлари билан савдо ҳажмини фаол равишда оширмоқда.

Ўзбекистоннинг Марказий Осиё мамлакатлари билан савдоси 28% га ўсиб, 5,4 млрд долларга етди. Экспорт 35% га ошиб, 2 млрд долларни, импорт эса — 25% га ошиб, 3,4 млрд долларни ташкил этди. Салбий сальдо қарийб 1,4 млрд долларни ташкил этди. Импорт тақчиллиги Қозоғистон ва Туркманистон билан савдода кузатилди, Қирғизистон ва Тожикистон билан эса Ўзбекистон профицитни сақлаб қолди.

Минтақа Ўзбекистон ташқи савдосининг 10,9% ини, экспортнинг 10,1% ини ва импортнинг 11,4% ини таъминлади. Ташқи савдо оқимларидаги ўхшаш улушлар Марказий Осиёнинг сотиш бозори ва етказиб бериш манбаи сифатидаги нисбатан мувозанатли ролидан далолат беради.

Қозоғистон ҳиссасига Ўзбекистоннинг минтақа билан савдосининг 61% и, Қирғизистонга — 14% и, Туркманистонга — 15% и, Тожикистонга — 11% и тўғри келди. Шу билан бирга, нисбатан кичикроқ йўналишлар энг тез суръатларда ўсди: Қирғизистон билан товар айирбошлаш ҳажми 54% га, Тожикистон билан — 45% га ошди. Қозоғистон билан савдо 24% га, Туркманистон билан — 16% га ўсди. Бу Ўзбекистоннинг минтақавий айирбошлаш географияси аста-секин кенгаяётганидан далолат беради.

Қирғизистоннинг Марказий Осиё мамлакатлари билан товар айирбошлаш ҳажми 2 млрд долларга етди ва 12,3% га ошди. Импорт 1,5 млрд долларни ташкил этиб, 10,3% га ўсди, экспорт эса — 18,3% лик ўсиш билан 523 млн долларни ташкил этди. Экспортнинг тезроқ ўсишига қарамай, салбий сальдо сезиларли бўлиб қолди ва 942 млн долларни ташкил этди.

Марказий Осиё мамлакатлари ҳиссасига Қирғизистон ташқи савдо айланмасининг 19,9% и, импортнинг 17,6% и ва экспортнинг 31,4% и тўғри келди. Минтақа мамлакатлари Қирғизистон учун, айниқса, маҳсулот сотиш бозорлари сифатида муҳим аҳамиятга эга.

Қирғизистоннинг минтақавий савдоси асосан икки йўналишга қаратилган. Қозоғистон Марказий Осиё мамлакатлари билан товар айирбошлаш ҳажмининг 61% ини, Ўзбекистон эса — 36% ини шакллантирди. Тожикистоннинг улуши 2,1% ни, Туркманистонники — 1,4% ни ташкил этди. Ўзбекистон билан савдо 40,3% га, Тожикистон билан эса — 3,3 бараварга ўсди. Шу билан бирга, Қозоғистон билан товар айирбошлаш ҳажми 0,6% га, Туркманистон билан эса — 25,8% га камайди.

Тожикистон Марказий Осиё мамлакатлари билан товар айирбошлаш ҳажмини 30% га ошириб, 1,4 млрд долларга етказди. Импорт 35% га ошиб, 1,2 млрд долларни, экспорт эса — 6,2% га ошиб, 209 млн долларни ташкил этди. Натижада минтақа билан савдонинг салбий сальдоси 977 млн долларга етди.

Марказий Осиё ҳиссасига Тожикистон умумий ташқи савдосининг 17,6% и, импортнинг 19,2% и ва экспортнинг 11,7% и тўғри келди. Мамлакат учун минтақа сотиш бозори сифатидан кўра, товарлар манбаи сифатида юқорироқ аҳамиятга эга.

Устувор ҳамкор бўлиб Қозоғистон қолмоқда, унинг ҳиссасига Тожикистоннинг минтақа мамлакатлари билан савдосининг 64% и тўғри келди. Ўзбекистоннинг улуши 30% ни, Туркманистонники — 3,4% ни, Қирғизистонники — 2,7% ни ташкил этди.

7 ой ичида товар айирбошлаш ҳажми минтақанинг барча мамлакатлари билан ўсди, хусусан, Қозоғистон билан — 32,7% га, Ўзбекистон билан — 13% га. Энг юқори суръатларни Қирғизистон ва Туркманистон билан савдо кўрсатди, бироқ уларнинг ҳажми кичиклигича қолмоқда.

Кўзгу маълумотларига кўра, Туркманистоннинг Марказий Осиё мамлакатларига экспорти 844 млн долларни ташкил этди ва 10% га ошди. Мамлакат ҳиссасига минтақа ўзаро экспортининг 10% и тўғри келди. Асосий йўналишлар бўлиб Ўзбекистон ва Қозоғистон қолмоқда, Қирғизистон ва Тожикистонга етказиб бериш эса чекланган кўламни сақлаб турибди.

Умуман олганда, 2026 йилнинг январь–июль ойлари якунлари минтақа ичидаги савдонинг ижобий динамикаси сақланиб қолаётганини тасдиқлайди. Ўзбекистоннинг Қирғизистон ва Тожикистон билан савдоси мустаҳкамлангани, шунингдек, қирғиз-тожик айирбошлашининг янада жонлангани айниқса сезиларли бўлди.

Шу билан бирга, Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистон ўртасидаги тўғридан-тўғри оқимлар кичиклигича қолмоқда, йирик савдо номутаносибликлари ва мамлакатлар йўналишларининг юқори даражада жамланиши сақланиб турибди.

Ушбу контекстда асосан икки томонлама айирбошлашдан кўп томонлама ишлаб чиқариш алоқаларига ўтиш алоҳида аҳамиятга эга. Бунинг учун нотариф тўсиқларни янада бартараф этиш, чегараолди инфратузилмасини ривожлантириш, техник талабларни яқинлаштириш, хомашё бўлмаган экспортни кенгайтириш ва трансчегаравий қўшилган қиймат занжирларини шакллантириш зарур.