МАР рақамий ривожланиши: ким пешқадам?

**МАР ВАТ Регионининг рақамли ривожланиши: ким етакчи?**

Рақамли технологиялар иқтисодиёт ва кундалик ҳаётга борган сари сезиларли таъсир кўрсатмоқда. Интернет, электрон давлат хизматлари, рақамли тўловлар ва замонавий алоқа воситалари аллақачон одатий жараёнларнинг бир қисмига айланиб бўлди. Шу билан бирга, мамлакатларнинг рақамли ривожланиш даражаси нафақат технологияларнинг мавжудлиги, балки аҳоли ва бизнеснинг имкониятлари, тартибга солиш сифати ва бу ечимлар қанчалик самарали қўлланилиши билан ҳам белгиланади.

Ушбу параметрларни баҳолашга имкон берадиган халқаро тадқиқотлардан бири Portulans Institute томонидан тузиладиган тармоқ тайёргарлиги индекси (Network Readiness Index, NRI) ҳисобланади. 2025 йилги рейтинг 127 та давлатни қамраб олди. Баҳолаш тўртта йўналишга бирлаштирилган 53 та кўрсаткичга асосланади: технологиялар, одамлар, бошқарув, шунингдек рақамлаштиришнинг иқтисодиёт ва жамиятга таъсири.

Дунё рейтингида биринчи ўринни мумкин бўлган 100 баллдан 79,1 балл тўплаган АҚШ эгаллади. Кейинги ўринларда Финляндия (75,8 балл) ва Сингапур (75,5 балл) бормоқда. Етакчилар ўнлигига, шунингдек, Дания, Швеция, Нидерландия, Германия, Буюк Британия, Швейцария ва Жанубий Корея ҳам кирди. Энг охирги, 127-поғонада 14,8 балл натижа билан Бурунди жойлашди. Рейтингни якунловчи мамлакатлар қаторидан Мавритания, Ангола, Мадагаскар ва Лесото ҳам ўрин олди.

Марказий Осиё давлатлари орасида энг юқори позицияни Қозоғистон эгаллади: 65-ўрин ва 49,1 балл. Ўзбекистон 72-поғонада (46,5 балл), Қирғизистон эса 90-поғонада (42,4 балл) жойлашди. Шу тариқа, Қозоғистон Ўзбекистондан еттита, ҚРдан эса 25 та позицияга ўзиб кетди. Тожикистон ва Туркманистон рейтингга киритилмаган. Шу билан бирга, Қозоғистоннинг умумий баҳолаш бўйича устунлиги индекснинг барча таркибий қисмларига татбиқ этилмайди: айрим йўналишлар бўйича қўшни мамлакатлар ҳам юқорироқ натижаларни кўрсатди.

Рақамли инфратузилмага кириш, рақамли контент яратиш ва истиқболли технологияларни ривожлантиришни ҳисобга оладиган технологик йўналишда МАРнинг учта мамлакати орасида энг яхши позицияни Ўзбекистон эгаллади: 75-ўрин ва 40,7 балл. Қозоғистон 81-поғонада (38,9 балл), Қирғизистон эса 98-поғонада (31,4 балл) бўлиб чиқди. Мактабларнинг интернетга уланиши бўйича ҚР натижаси алоҳида эътиборга лойиқ: ушбу кўрсаткич бўйича мамлакат рейтингга киритилган давлатлар орасида дунёда биринчи ўринни эгаллади. Мобил тарифларнинг ҳамёнбоплиги бўйича Қозоғистон 20-позицияда, интернет-каналларининг халқаро ўтказувчанлик қобилияти бўйича эса 34-позицияда бўлиб чиқди. Ўзбекистон, ўз навбатида, толали-оптик уланишларнинг тарқалганлиги бўйича еттинчи ва интернет-каналларининг халқаро ўтказувчанлик қобилияти бўйича 18-ўринни эгаллади.

«Одамлар» йўналиши бўйича ҚР 41,1 балл баҳо билан 66-ўринни эгаллаб, ЎзР (77-ўрин, 37,8 балл) ва ҚРни (94-ўрин, 32,2 балл) ортда қолдирди. Қозоғистон энг сезиларли натижаларни давлат хизматларини рақамлаштиришда кўрсатди: онлайн давлат хизматларини ривожлантириш бўйича мамлакат дунёда 10-ўринни, давлат тузилмаларининг маълумотлар билан ишлаш имкониятлари бўйича эса 25-ўринни эгаллади. Ички мобил кенг полосали интернет-трафик ҳажми бўйича ҚР 29-позицияда жойлашди. Шу билан бирга, таълим тизимида ахборот-коммуникация технологиялари соҳасидаги кўникмалар бўйича Қозоғистон 107-ўринни эгаллаб, Ўзбекистон (76-ўрин) ва Қирғизистонга (83-ўрин) ютқазди. Шу билан бирга, ЎзР мобил интернет-трафиги ҳажми бўйича 21-ўринни, ҚР эса катта ёшдаги аҳолининг саводхонлик даражаси бўйича 12-ўринни эгаллади.

Рақамли муҳитга бўлган ишонч, тартибга солиш ва аҳолининг турли гуруҳлари учун рақамли технологияларнинг ҳамёнбоплигини қамраб олувчи «Бошқарув» йўналишида ҳам Қозоғистон МАРнинг учта мамлакати орасида энг юқори баҳони олди: дунёда 61-ўрин ва 61,4 балл. Ўзбекистон 71-поғонада (57,3 балл), Қирғизистон 90-поғонада (51,0 балл) бўлиб чиқди. ҚР рақамли инклюзия бўйича 32-ўринни ва фуқароларнинг электрон иштироки бўйича 27-ўринни эгаллади. ЎзР электрон тижорат соҳасидаги қонунчилик (биринчи ўрин), шунингдек, рақамли тўловлардан фойдаланишдаги нисбатан кам ижтимоий-иқтисодий фарқлар (еттинчи ўрин) бўйича ажралиб турди. ҚР, ўз навбатида, қишлоқ ва шаҳар аҳолиси ўртасида рақамли тўловлардан фойдаланишдаги фарқлар кўрсаткичи бўйича 20-позицияда жойлашди.

Иқтисодий ва ижтимоий кўрсаткичларни, жумладан, ҳаёт сифати ва барқарор ривожланиш мақсадларига эришишни бирлаштирадиган «Таъсир» йўналиши бўйича энг яқин натижаларни Қозоғистон ва Қирғизистон кўрсатди. Охиргиси 55,2 балл тўплаб, 54-ўринни эгаллади ва ҚРдан (56-ўрин ва 54,8 балл) бироз ўзиб кетди. Ўзбекистон 50,0 балл баҳо билан 82-позицияда жойлашди. Ҳаёт сифати таркибий қисми бўйича Қирғизистон 26-ўринни, Ўзбекистон 28-ўринни, Қозоғистон эса 35-ўринни эгаллади. Шу билан бирга, иқтисодий таркибий қисм бўйича ҚР 78-позицияда, ҚР 106-позицияда, ЎзР 107-позицияда бўлиб чиқди. Барқарор ривожланиш мақсадларига эришишга қўшган ҳиссаси бўйича Қирғизистон 60-ўринни, Қозоғистон 82-ўринни, Ўзбекистон 100-ўринни эгаллади.

Диққатга сазовор жойи шундаки, ҚР Марказий Осиёнинг учта давлати орасида бир вақтнинг ўзида иккита йўналиш — «Бошқарув» ва «Таъсир» бўйича жаҳон рейтингининг биринчи ярмига кирган ягона мамлакат бўлди. ЎзР ва ҚР алоҳида таркибий қисмлар бўйича юқорироқ натижаларга эришди, бироқ умумий баҳолаш бўйича Қозоғистонга ютқазди. Бу ҚР позициясининг асосий хусусиятини ажратиб кўрсатишга имкон беради: мамлакатнинг минтақадаги устунлиги ҳар бир кўрсаткич бўйича етакчилик билан эмас, балки рақамли ривожланишнинг бир нечта йўналишлари бўйича нисбатан юқори натижаларнинг комбинацияси билан белгиланади.