Бу дунёда ҳамма нарса жуда омонат
Маълумотларни қайта ишлаш марказларидан (МҚИМ) бирининг инфратузилмаси шикастланиши оқибатида юзага келган йирик узилиш Марказий Осиёнинг миллионлаб аҳолисини одатий такси ва етказиб бериш хизматларидан маҳрум қилди. Нима қилиш керак ва айбдор ким?
## Башорат қилинган инқироз анатомияси
2026 йилнинг октябрь ойи миллионлаб одамларнинг рақамли қарамлиги бир кечада ожизликка айланган ой сифатида тарихга киради. Бир ҳафта ичида Украина Қуролли Кучларининг энг йирик «Яндекс» технологик компаниясининг маълумотлар марказларига қилган учинчи ҳужуми Владимир вилоятидаги объектнинг тўлиқ ўчишига олиб келди. Аввалроқ Сасово ва Калугадаги қувватлар ишдан чиқарилган эди.
Қозоғистон Сунъий интеллект ва рақамли ривожланиш вазирлиги аҳолини тинчлантиришга шошилди: мамлакат ичидаги шахсий маълумотларга эга серверлар штат штатида ишламоқда. Аммо бу айсбергнинг фақат устки қисмидир. «Бу бутун платформа автоном равишда ишлаётганини англатмайди — такси ва етказиб бериш хизматларини кўрсатиш учун зарур бўлган алоҳида компонентлар Қозоғистон ташқарисида жойлашган», — дея тан олди идора.
Ва бу ерда энг қизиқарли нарса бошланади. Ўзини минтақанинг технологик етакчиси деб атайдиган компания йиллар давомида Марказий Осиёнинг стратегик муҳим бозори учун ҳақиқатан ҳам мустақил инфратузилмани барпо этишга ҳафсала қилмади. Қозоғистон харитадаги тасодифий нуқта эмас. Бу маълумотларни локализация қилиш бўйича аниқ қонунчиликка, рақамли хаб яратиш бўйича амбицияли режаларга ва реал даромад келтирадиган ўсиб бораётган бозорга эга мамлакатдир. Ўзбекистон ҳам шунга ўхшаш тарих: миллионлаб фаол фойдаланувчилар, рўйхатдан ўтган юридик шахс, солиқ резидентлиги.
Мантиқ ва стратегик фикрлаш қаерда? Украина билан можаронинг авж олиши бирринчи йил давом этаётгани йўқ. Инфратузилмага ҳужумлар ҳали 2024–2025 йиллардаёқ мунтазам тус олган эди. Ҳар қандай ваколатли хавф-хатарлар бўйича менеджер шундай деган бўлар эди: муҳим инфратузилмани диверсификация қилиш, зарба бериш зоналаридан ташқарига чиқариш, холис юрисдикцияларда захира қувватларини яратиш керак. Бунинг ўрнига биз «ёнғин аллақачон авж олганда уни ўчирамиз» тамойили бўйича реакцияни кўрмоқдамиз.
## Марказий Осиё хаби: баъзилар ухлаётганда, бошқалар қурмоқда
«Яндекс» ўзининг узоқни кўра олмаганлиги учун бадал тўлаётган бир пайтда, Қозоғистон ўрнак бўла оладиган стратегияни изчил амалга оширмоқда. Экибастуздаги «МҚИМ водийси» лойиҳаси шунчаки амбицияли ташаббус эмас, балки минтақавий рақамли иқтисодиётда етакчиликка қилинган талабдир.
«Казтелепорт» АЖ бошқаруви раисининг ўринбосари Валерий Маркин ўз интервьюсида комплекс ёндашувнинг муҳимлигини таъкидлади: «Қозоғистон бозори анча кичик, аммо биз Евразиянинг марказида жойлашганмиз ва Европа ҳамда Осиё минтақалари ўртасида боғловчи бўғин бўлиб хизмат қила оламиз». Унинг сўзларига кўра, халқаро ҳамкорлар мамлакатда «ишонч даражасини ва халқаро бизнес учун қўшимча хавф-хатарларни келтириб чиқарадиган қатор ҳолатларнинг йўқлигини» кўришмоқда.
Омад формуласи мана шу: географик жойлашув плюс сиёсий холислик плюс инфратузилмага инвестициялар. Қозоғистон фаол ҳарбий ҳаракатлар олиб бораётган мамлакат бера олмайдиган нарсани таклиф қилмоқда: барқарорлик, олдиндан башорат қилинадиганлик ва маълумотлар хавфсизлиги. Остананинг совуқ иқлими йилнинг сезиларли қисмида табиий совитишдан фойдаланиш имконини беради. Диверсификация қилинган энергетика үзлуксиз электр таъминотини таъминлайди. Қонунчилик ахборот ҳимоясини кафолатлайди.
## Бепарволик нархи: сотиб олиб бўлмайдиган обрў-эътибор
Бугун «Яндекс» компанияси ноқулайликлар учун фойдаланувчилар, ҳайдовчилар ва курьерлардан кечирим сўрамоқда. Муҳандислар юкламани омон қолган қувватларга ўтказган ҳолда, хизматларни фавқулодда режимда қайта тикламоқда. Аммо салбий таассурот қолди — ва у ҳали узоқ вақт брендни таъқиб қилади.
Илова қилиб айтганда, 2023 йилда Қозоғистон yandex.kz доменини аллақачон блокировка қилган эди, бу жиддий акс-садо берганди. Ўшанда гап махсус хизматларнинг фойдаланувчи маълумотларига кириши ҳақида борган эди. Компания ён берди, локализацияга рози бўлди, маҳаллий юридик шахсни рўйхатдан ўтказди. Ҳаммаси жойидадек туюлганди. Аммо, ҳозирги вазият кўрсатганидек, шахсий маълумотларни расмий локализация қилиш — бу қонун ҳарфига риоя қилиш учун зарур бўлган минимал даражадир. Аммо амалда ҳамма нарса илгаригидек нафақат Қозоғистон ташқарисида, балки хавф зонасида жойлашган маълумотлар марказларига боғланиб қолган эди. Аммо бу, таъбир жоиз бўлса, маълумотларни қайд этиш холос. Қозоғистонда «Яндекс» муаммосига тушуниш билан қарашди ва фойдаланувчиларнинг шарҳларига қараганда, бу вазиятда Россия қилиши керак бўлган энг муҳим нарса — «Яндекс»ни давлатники қилишдир, токи талаб хаёлий «хусусий тадбиркор»дан эмас, балки мутлақо аниқ «институция»дан бўлсин…
Марказий Осиё — чека бозор эмас, балки етмиш миллиондан ортиқ аҳолига эга, ўсиб бораётган рақамли иқтисодиётга ва Евразиянинг технологик хабига айланиш амбицияларига эга бўлган минтақадир. Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон — бу мамлакатларнинг барчаси ўз ИТ-инфратузилмасини фаол ривожлантирмоқда, халқаро ўйинчиларни жалб қилмоқда, бизнес учун қулай шароитлар яратмоқда.
Етакчиликка даъво қилаётган Россия компанияси буни ҳали икки йил аввал тушуниши керак эди. Маълумотлар марказларини жойлаштириш бўйича музокараларни бошлаши керак эди. Нафақат маълумотларни, балки хизмат кўрсатиш компонентларини ҳам локализация қилиш имкониятларини ўрганиши керак эди. Бир мамлакатдаги объектга ҳужум бошқасидаги хизматларни фалаж қилмайдиган архитектурани яратиши керак эди. Бундан ташқари, Марказий Осиё республикаларида ривожланган инфратузилма мавжуд бўлганда, «Яндекс» шунчаки қувватларни қайта тақсимлаш орқали россиялик фойдаланувчилар учун ҳам зарарни минималлаштириши мумкин эди.
Технологик дунё хавф-хатарларни кам баҳолайдиганларни шафқатсизларча жазолайди. Инвесторлар, ҳамкорлар, фойдаланувчилар — уларнинг барчаси олдиндан режалаштиришни биладиганларни танлаб, ўз хатти-ҳаракатлари билан овоз бермоқда. Қозоғистон «МҚИМ водийси»ни яратиш учун жалб қилаётган ўн миллиард доллар — бу шунчаки темир ва чипларга киритилган сармоя эмас. Бу ишончга, олдиндан башорат қилинишга, келажакка киритилган инвестициялардир. Ва «Яндекс» ҳозиргача ушбу тарихнинг четида қолмоқда.
P.S. Украина Қуролли Кучларининг ҳужумларидан жабр кўрган «Яндекс» хизматлари фойдаланувчилари кўриши мумкин бўлган молиявий йўқотишларни қоплаш механизми ҳақида гапиришга ҳали эрта. Бу ҳақда РФ президентининг матбуот котиби Дмитрий Песков маълум қилди. «Молиявий йўқотишлар ҳақида гапириш ҳозирча эрта. Компания кучли, қудратли эканини биласиз. Ҳа, у ҳозир қийинчиликларга дуч келди. Очиғи, бу мавзу ҳозир ҳукуматда муҳокама қилинмоқда, аммо компания ушбу ҳужум оқибатларини бартараф этиш учун фавқулодда чоралар кўрмоқда», — деди Кремль вакили журналистларга компания хизматлари фойдаланувчилари шундай йўқотишларга дуч келса, уларни қоплаш механизми муҳокама қилиндими, деган саволга жавоб берариб.