Мактаб ва улғайиш ҳақида очиқчасига гапирадиган ўсмирлар учун учта китоб

О'смирлар учун мактаб ва улг'айиш ҳақида очиқчасига гапирадиган учта китоб

**Виктория Ледерман**

Полина Эрофеева**

ИСБН: 978-5-907957-57-2**

Виктория Ледерманнинг бошланг'ич мактаб о'қувчилари учун китоблари ко'пинча зарарсиз ва болаларча ҳазиллари туфайли Виктор Драгунский ёки Николай Носовнинг асарлари билан таққосланади. Яна бир бор 13 та ҳикояда тақдим этилган бу осон о'қиладиган китоб оддий мактабнинг 4Ҳ синф о'қувчилари ҳақида ҳикоя қилади. Воқеаларнинг бетарафлиги китобни абадий қилади, бу унинг афзалликларидан биридир: у эскирмайди ва ҳеч бир мамлакатдаги болалар учун долзарб бо'лади.

О'қувчилар яхши натижаларга эришганларида, уларнинг "илмий" синфи "топқир", "ишончли" ёки "хущақчақ" деб аталади. Бироқ, улар бо'шашиши билан синф дарҳол "безовта", "итоациз" ва "бепарво" бо'либ қолади. Барча қаҳрамон тавсифлари "Н" ҳарфи билан қандай бошланишига э'тибор беринг? Ва бу ҳаммаси эмас - ҳар бир ҳикоянинг сарлавҳаси ҳам "Н" ҳарфи билан бошланади. Масалан, "Қулоқларингизни тикиб, тингланг!", "Спортчига хос бо'лмаган хатти-ҳаракатлар" ёки "Ҳақиқий г'олиблар". Бу бироз зерикарли бо'лиши мумкин, аммо умуман олганда, бу келишувни бузмайди.

Бир ҳикояда, ёш о'қитувчининг дарсини бузган икки до'ст о'зларини унинг о'рнида топадилар ва мактабдаги қийинчиликларни бевосита бошдан кечирадилар. Вазият шу даражага етадики, улар о'злари синфдошларини танқид қила бошлайдилар.

Бошқа бир ҳикояда, ота о'г'лини гаровга чақиради: бола ҳали ижтимоий муносабатларнинг мураккаблигини тушунмагани учун кун бо'йи ҳақиқатни гапириш. Албатта, о'г'ил ютқазади ва ота (аҳмоқ бо'лмаган ҳолда) эрта тонгда онасига янги соч турмаги унга жуда мос келишини айтади.

Бундай ҳикоялар ко'п ва уларнинг барчасини о'қиш осон. Ҳикоялар қисқа, шрифт катта - китоблар билан вақт о'тказишни унчалик ёқтирмайдиган бола учун бу формат о'қишга ажойиб кириш бо'лиши мумкин. Сиз ушбу то'пламни бир о'тиришда о'қиб чиқишингиз ва о'зингизни ҳақиқий даҳо каби ҳис қилишингиз мумкин.

Китобнинг бошида барча о'қувчилар ва асосий о'қитувчиларнинг портретлари билан "мактаб албоми" тақдим этилади, бу эса болаларга ҳар бир ҳикояда ким муҳокама қилинаётганини кузатиб боришни осонлаштиради.

Деярли барча ҳикоялар ахлоқий, аммо меҳрибон ва ва'зго'й эмас, балки ко'проқ ишора қилувчи.

Полина Эрофееванинг расмлари енгил кайфиятни сақлайди, лекин бундан бошқа ҳеч нарса эмас. Яқинда иккинчи нашри нашр этилди ва расмлар қизиқарлироқ ко'ринади, лекин умуман олганда, улар ажабланарли эмас - улар айнан о'злари бажариши керак бо'лган ишни қилишади.

Масалан, менинг фикримча, болалар бир-бирига жуда о'хшаш - барчаси о'ртача даражада ёқимли. Биз бошқа шарҳларимизда шунга о'хшаш камчиликларга дуч келдик, лекин улар сизни чалг'итишига ё'л қо'йманг. Бу ҳали ҳам 8-10 ёшли болалар учун кулгили мактаб ҳикоялари билан осон о'қилади.

Хо'ш, бу китобни ота-оналар учун нима яхши қилади? Ледерман мактаб ҳақида катталар такаббурлигисиз ёзади - унинг қаҳрамонлари ҳақиқий, о'зларининг хатолари ва ҳийлалари билан, уларда болалар о'зларини ва синфдошларини осонгина таниб олишади. Бу ҳикояларни биргаликда о'қишни осонлаштиради: деярли ҳар бир ҳикоя болалар билан муҳим нарсани муҳокама қилиш учун тайёр имкониятдир, аммо ма'руза қилмасдан.

Китобда мактаб ҳаёти ва сатрлар орасидаги до'стлик ҳақида саволлар берилади, бу эса о'қувчига о'з хулосаларини чиқаришга имкон беради.

Агар фарзандингиз қаҳрамонларга меҳр қо'йса, Ледерманнинг давоми бор. "Синфнинг орқа қисмидан ҳикоялар", "Василкин... Доскага келмоқда!" ва "Дарс ё'қ!" китоблари ҳам мактаб ҳаёти ва до'стлик ҳақида ва улар бундан кам эмас.

**Алексей Олейников**

**Тимофей Яржомбек**

**ИСБН: 978-5-00114-495-3**

"7-сонли "Буе"дан Соня" - бу о'смирга катталар таржимасисиз о'зини ифода этиш имконияти бериладиган ноёб ҳолат. Алексей Олейников нафақат шоир, балки мактаб о'қитувчиси ҳамдир, шунинг учун у мавзуни яхши билади. Унинг китоби аллақачон деярли катталардек туюладиган муаммоларга дуч келган бола нуқтаи назаридан гапиради.

Бу реп комикси: ше'рий шакл со'злар ифода эта олмайдиган нарсаларни тасвирлар орқали ифодаланади.

Китобларда одатда сюжет бо'лади, аммо бу ко'проқ монологга о'хшайди. Бу о'смирнинг мактабдаги муаммолари ҳақида очиқчасига ҳикояси. Соня атрофида ко'рганларини, уни нима хафа қилганини, нимани ҳайратга солганини ва нимани тинчлантирганини айтиб беради.

Китоб бобларга бо'линган бо'либ, уларнинг ҳар бири мактаб дарсига бог'ланган: география, адабиёт ёки жисмоний тарбия.

Фақат дарс ёзувлари о'рнига, унда о'смир ичида айланиб юрадиган ҳис-туйг'улар ва ҳис-туйг'улар тасвирланган.

Қизиг'и шундаки, бу ҳис-туйг'улар ҳам о'г'ил болалар, ҳам қиз болалар томонидан баҳам ко'рилади ва одатда бир жинснинг одатий қийинчиликларини акс эттирмайди. Бу ҳис-туйг'улар ҳамма, ҳатто ба'зи катталар билан ҳам акс-садо беради.

Олейников о'смирларнинг аслида қандай гапиришини тушунади, улар "то'г'ри" болалар китобларида қандай тасвирланганини эмас. Комикслар асосан со'нгги тенденциялар, жаргонлар ёки американизмлардан холи бо'лса-да, умумий оҳанг - "ҳамма нарса ното'г'ри ва ҳамма нарса то'г'ри эмас" - болаларга таниш бо'лади ва эҳтимол сиз ҳам о'рта мактабда шунга о'хшаш нарсани бошдан кечирган бо'лсангиз.

Китобнинг асосий мавзуси безориликдир.

Гап бошқача бо'лиш ва нима учун бунинг учун жазоланаётганингизни тушунмаслик ҳақида. Шу билан бирга, қаҳрамон бурчакка қамалган қурбон эмас, балки ното'г'ри тушунилган ва эшитилмаган тирик мавжудотдир. У ушлаб туради ва чиқиш ё'лини излайди, бошида нима бо'лаётгани ҳақида гапиради. Ба'зан бу ёрдам со'раб фарёд каби туюлади. Мен бу китобни нафақат о'смирларга, балки уларнинг ота-оналарига ёки васийларига ҳам тавсия қиламан.

*Ёки сиз аралашишингиз, овни бузишингиз мумкин,*

*О'лжани бурилишда чангалидан йиртиб ташлашингиз,*

*Суратдаги одамни со'з билан ушлашингиз мумкин -*

*Ва кейинги сиз, тайёр бо'линг.*

Бу ердаги расмлар ко'пинча бо'лгани каби китобни шунчаки безаб қолмайди. Улар матндан кам эмас, чунки улар шунчаки айтилганларни со'зма-со'з тасвирлабгина қолмай, балки уни муаллиф - ҲСЕ Дизайн Мактабининг Иллустрация ва Анимация дастури куратори Тимофей Яржомбек ко'рганидек етказадилар.

Расмлар ше'рлар ритмини қандай қо'ллаб-қувватлаётганига э'тибор беринг.

Г'айриоддий, қийшиқ шакл о'смирнинг ички монологининг ишончли туйг'усини ифодалайди.

Ушбу монологни синфда проектор томонидан проексияланган о'згарувчан иллюстрациялар фонида овоз чиқариб о'қиш керак.

Айтганча, китоб "ҳеч нарса о'қишни истамайдиган" о'смирлар учун мос келади. У ҳақиқий ҳаётдаги болалар муаммоларини улар тушунадиган тилда ко'риб чиқади ва кулгили ва драматик иллюстрацияларга то'ла. Агар қизиқсангиз, қаҳрамон каттароқ бо'лган "Соня-9" нинг давоми бор.

**Лариса Романовская**

**ИСБН: 978-5-907180-44-4**

Мишел Фуко мактабни қамоқхона ва казарма билан тенг деб та'рифлаган. Иккаласида ҳам инсон итоаткор фуқарога айланади. Мактаб о'қувчиларни доимий равишда баҳолар ва имтиҳонлар орқали ме'ёр билан таққослайди. У уларни "яхши" ва "ёмон", "қобилиятли" ва "о'злаштира олмайдиганларга" ажратади. Яхшилар мукофотланади, ёмонлар жазоланади. Тизим муаммога дуч келмаслик учун қандай ё'л тутиш кераклигини аниқ ко'рсатиб беради. "Оддий" о'қувчининг стандарти шундай яратилади.

"Рад этилишга номзодлар" филмида қаҳрамонлардан бири айтганидек, мактаб "омборхона".

Бу ерда ҳар куни сизни тарозида тортадилар: мос ёки мос эмас, о'тган ёки о'тмаган. "Биз мактабда тенгламаларни о'рганамиз. Бу ерда биз тенглаштириламиз." "Ҳамма ҳамма билан", деб қо'шимча қилади яна бири. Бу осон ё'л бо'лмаслиги аниқ бо'лади.

Гимназия дарсида улар келаси йили ким мактабдан четлаштирилиши хавфи остида эканлигини э'лон қилишди:

Ваня Л., Денис В., Таня К.

Энди қаҳрамонлар анча қийин саволга дуч келишлари керак: бу ҳаётда нима муҳим ва нима муҳим эмас.

Гимназия дарслари тенгликдан қочиш, барча болаларни бир хил ҳолатга келтирмаслик учун ихтиро қилинган. Ма'лум бо'лишича, энди "гимназия о'қувчилари" бир хил бо'лиши керак.

Китоб бош қаҳрамонларнинг биринчи шахс ҳикоялари сифатида тузилган. Биз улар орасида ҳаракатланаётгандекмиз, воқеаларни уларнинг нуқтаи назаридан ко'риб чиқамиз. Ҳар бир қаҳрамон бу масала бо'йича о'з нуқтаи назарини баҳам ко'ради, шунинг учун ба'зилар фикрларнинг шов-шуви туфайли китобнинг бошланишини бироз қийин деб топишлари мумкин.

Таня до'сти ва ё'қолган отаси билан жанжаллашиб қолди. У бутун китобни шу фикрга ботган ҳолда о'тказди: у муносабатлари ҳақида хавотирда ва энди мактаб бор!

Денис диндор онаси билан яшайди ва энди у янги қо'шниси билан боши устида томни баҳам ко'ради.

Ваня энг г'алати, қувг'ин қилинган ва уни ҳеч ким қабул қилмайди. Унинг энг севимли қисми адабий то'гаракга бориш, у ерда у пьесалар ёзади.

Иқтидорли болаларнинг махсус синфи энг исте'додли болалар билан алоқа қилишдан қочади. Унинг муаммолари унинг тарбиясининг чуқурлигидан келиб чиқади, бу қо'рқувни о'зи бошдан кечирган онаси болаларига о'тказган ко'ринади.

Жумлалар одатда қисқа, о'қ отиш каби. Фикрлар биридан иккинчисига о'тади. Бир неча саҳифадан со'нг, сиз бунга ко'никасиз ва Танядан Денисга, ундан Ваня, Кирилл, Анна, Арина ва бошқа қаҳрамонларга айланасиз. Китобда синфдошлар, ота-оналар, о'қитувчилар ва Серова фамилиясига эга одатий директор иштирок этади.

Ледерманнинг китоби кулгили ва "оддий" мактаб ҳақида ҳикоя қилади ва реп комикси мактаб тизимидаги битта тишли г'илдирак ҳақида қичқиради, Романовская эса о'смирлар билан деярли қо'пол гапиради ва бу "Номзодлар"даги асосий фарқ.

Бу ерда мактаб ўзининг ноқулай, зулмкор томони билан кўрсатилган, бу ерда ташкилот барчани бир жойга тўплайди ва жонли, "нотекис" болалар мос келмайди.

Шунинг учун ҳам китобга берилган шарҳлар турлича. Баъзилар уни болалар ва катталар учун қизиқарли деб ҳисоблашади, чунки у муҳим масалаларни ҳал қилади. Бошқалар муаллиф тушкунликка тушаётганига ва олтинчи синф ўқувчилари бундай фикрда эмаслигига ишонишади. Эҳтимол, ўсмирларнинг ўзларидан сўраш яхшидир. Баъзиларга китоб таъсир қилади, бошқалари эса қолдирилган бўлади.

Деярли ҳеч қандай иллюстрация йўқ. Нашри камтарона: сарғайган саҳифалари бўлган юмшоқ муқовали — менга бундай нарса ёқади, чунки сиз текстурани ҳис қилишингиз мумкин, лекин кўпчилик қоғозни иккинчи даражали деб ҳисоблайди.

Бу ўқиш учун ҳикоя; сиз расмларга қизиқмайсиз — бу "катталар" учун.

Аммо ўқиганингиздан сўнг, сизда муҳокама қиладиган нарса бўлади — ҳақиқий суҳбат. У айнан шу сабабга кўра ёзилган.

12+ рейтинги мазмунни аниқ акс эттиради. Бу ёшда болалар бошқалардан ажралиб туришга, о'зларининг индивидуаллигини ифода этишга интилишади ва айнан шу "г'айритабиий" хатти-ҳаракатлар мактабда муаммоларни келтириб чиқаради. Шунинг учун китоб мавзуси шу ёшдаги бола учун тушунарли бо'лади, лекин ундан олдин эмас.