Мажбурий идораси файллари Венгрияда коммунизм қулашидан 47 йил ўтиб эълон қилинди
Танқидчиларнинг таъкидлашича, бу қадам жуда кеч қўйилган, файлларнинг ўзи тўлиқ эмас ва бу қадам нифоқ солиш ҳамда беҳуда изтиробларга сабаб бўлиш хавфини туғдиради.
Венгрияда коммунизм қулашидан 47 йил ўтиб, махфий полиция архивлари ошкор қилинди
Ҳужжатлар чоршанба куни Бош вазир Петер Мадьярнинг сайловолди ваъдасининг бир қисми сифатида тақдим этилди
Венгрия коммунистик даврга оид махфий полиция ҳужжатларини жамоатчилик учун очиқ қилди. Ҳукуматнинг таъкидлашича, ушбу баҳсли қадам Венгрия жамиятига 45 йиллик коммунистик бошқарув жароҳатларидан тузалишга ёрдам беради.
Мухолифларнинг фикрича, бу қадам жуда кеч қўйилган, ҳужжатлар тўлиқ эмас ва уларнинг эълон қилиниши бўлинишларни чуқурлаштириши ҳамда қариндошларга беҳуда озор бериши мумкин.
Ҳужжатларнинг эълон қилиниш вақти рамзий маънога эга: 1956 йил 4 ноябрда совет танклари Венгриядаги қисқа муддатли инқилобни бостириш учун Будапешт ва бошқа шаҳарларга кириб келган эди.
«Мен ҳаммадан узоқ кутилган ушбу ҳужжатлар нашрига ҳурмат ва инсонийлик билан ёндашишни сўрайман», — деди Бош вазир Петер Мадьяр Будапештдаги давлат архивида журналистларга.
«Кўпгина оилалар энди, кўпинча вафот этган қариндошлари билан боғлиқ бўлган оғир маълумотларга дуч келишади», — дея қўшимча қилди у. «Муҳокама қилмасдан ва саволлар бермасдан туриб, руҳий жароҳатни енгиб ўтишнинг иложи йўқ».
Мадьяр апрель ойидаги йирик ғалабасидан олдинги сайловолди кампаниясининг асосий ваъдаси бўлган ушбу қарорни 1989 йилда Венгрияда Коммунистик партияни ағдарганлар томонидан берилган ваъданинг бажарилиши сифатида ҳимоя қилди.
Сербиялик Вучичнинг қулаши Венгриялик Орбаннинг қулашини қандай акс эттирди
Венгрия депутатлари Орбаннинг ЛГБТҚга қарши чораларини бекор қилишди
Ундан кейинги ўн йилликлар давомида консерватив, социалистик-либерал ва Фидес бошчилигидаги ҳукуматларнинг барчаси архивларни очишни кўриб чиқди, аммо якунда бундан бош тортди.
1998 йилдан бери одамлар ўзларига тегишли ҳужжатларни сўраб олиш имкониятига эга бўлдилар, тарихчиларга эса бошқаларнинг ҳужжатларини ўрганишга рухсат берилди. Аммо кўплаб исмлар яширилган эди ва кўплаб ҳужжатлар посткоммунистик махфий хизматлар томонидан ўз фойдаланиши учун ушлаб турилган эди.
Ўтган 36 йил давомида кетма-кет келган ҳукуматлар ўз рақибларига зарар етказишга урингани сабабли архив маълумотлари қайта-қайта сизиб чиқди. Шунга қарамай, 1988-89 йилларда Коммунистик партия назоратни йўқотгани сабабли кўплаб ҳужжатлар йўқ қилинган эди.
Чоршанба кунидан бошлаб коммунистик давр махфий хизматлари томонидан ёллангaн 60 000 га яқин кишининг исм-шарифлари ва шахсий маълумотлари nyitottaktak.hu веб-сайтида тақдим этилди.
Одамлар ҳақидаги тўлиқ маълумотларни кўрсатувчи 6-шаклдаги карточкалар (юқорида) эълон қилинди, ёллаш рўйхатларини батафсил ёритувчи Б-досьелари эса келаси йилнинг февраль ойида чиқарилади.
Одатий ёзув айғоқчининг ҳақиқий исми, тахаллуси, туғилган санаси, манзили ва онасининг исмини, шунингдек, ёллаш сабабини — ўз хоҳиши билан ёки товламачилик ёхуд мажбурлаш натижасида эканини — ва улар билан ишлаган зобитнинг исмини ўз ичига олади.
«Б-досьелари» сифатида позналган яна бир туркум ҳужжатлар ҳозирда рақамлаштирилмоқда ва 25 февралда эълон қилинади.
Булар ёллаш жараёни ва тақдим этилган маълумотларнинг юқори ёки паст қиймати ҳақида анча кўпроқ тафсилотларни ўз ичига олади.
Ҳужжатларнинг эълон қилинишини танқид қилувчилар ушбу нуқтага урғу бериб, одамлар ҳужжатларда исмлари тилга олинганларни жуда тез қоралашини ва нозик жиҳатларни тушунишни хоҳламаслигини айтмоқдалар.
1944 йил декабридан 1990 йил февралигача Венгрияда тахминан 150-160 000 киши айғоқчи сифатида ёлланган.
Кўплар иш ёки ўқиш имкониятларини йўқотиш, дори-дармонлардан фойдалана олмаслик ёки жинсий ҳаёти ёки қарамликлари ҳақидаги маълумотларнинг ошкор қилиниши каби таҳдидлар билан товламачиликка учраган. Бундай шахсий тафсилотлар ҳам жорий ошкор қилиш жараёнида эҳтиёткорлик билан олиб ташланади.
Ҳужжатларни тўлиқ ошкор қилиш учун узоқ вақт давомида курашиб келаётган тарихчи Кристиан Унгварининг айтишича, давлат томонидан фуқаролар ҳақида қайд этилган маълумотлардан фойдаланиш фуқаронинг ҳуқуқидир ва бу ҳокимиятдагиларнинг хоҳиш-истакларига боғлиқ бўлмаслиги керак.
«Сақланиб қолган агент ҳисоботларининг мутлақ кўпчилигида ҳатто агентнинг шахсини аниқлашнинг иложи йўқ, уларнинг мотивлари ҳақида-ку гапирмаса ҳам бўлади», — дейди бугунги қадамга қарши чиққан Жужанна Борвендег, тарихчи ва ўнг-экстремист «Бизнинг ватанимиз» партиясининг Европарламент депутати.
У Венгрия оммавий ахборот воситаларига айғоқчиларнинг исмларини уларни ёллаш ҳолатлари ва фаолиятини тўлиқ тушунтирмасдан нашр этиш жамоатчиликни чалғитиш хавфини туғдиришини айтди.