Маҳаллий аҳоли маълумотлар марказлари уларнинг сувини олмоқда деб ҳисоблаётган орол
«Охирги уч ойдан бери жўмракларимиздан бир томчи ҳам сув оқгани йўқ», — дейди маҳаллий аҳоли вакили Би-би-сига.
**Маҳаллий аҳолининг таъкидлашича, дата-марказлар уларнинг сувини тортиб олаётган орол**
Батам рақамли хабга айланишга интилаётган бир пайтда, оролдаги сув омборлари зўриқишга дуч келмоқда.
«Сув! Сув!» деб ҳайқирди оломон қўлида бўш пластик идишлар ва канистралар билан дата-марказлар жойлашган мажмуага ёпирилар экан.
Унда 300 га яқин киши — Батам (Индонезия) оролининг маҳаллий аҳолиси иштирок этди. Улар уйларида жўмраклардан сув оқмай қолганидан, янги Нонгса рақамли паркидаги дата-марказларда эса машиналар қизиб кетмаслиги учун сув етарлидек туюлаётганидан ғазабда эди.
«Охирги уч ойдан бери жўмракларимиздан бир томчи ҳам сув оқгани йўқ... Дата-марказлар пайдо бўлгунича сув таъминотимизда муаммо йўқ эди», — деди намойишчилардан бири Деви Сусанти BBC’га.
Унинг айтишича, Бакау Серип қишлоғи аҳолиси ҳозирда «ифлос, лойқа ва ҳидли» сув етказиб берадиган цистернали юк машиналарига қараб қолган.
Батам сув таъминоти корхонаси BBC’га сув етказиб беришни яхшилашга ҳаракат қилаётганини айтди, аммо узилишлар дата-марказлар томонидан бўлган талаб билан боғлиқлиги ёки йўқлигини ошкор этмади.
Савдо ва саноат учун масъул бўлган BP Batam агентлиги узоқ давом этган қурғоқчиликни айблади ва аҳоли учун мўлжалланган сув дата-марказларга йўналтирилаётгани ҳақидаги маҳаллий даъволарни рад этди.
Бу Батамдаги биринчи бундай норозилик намойиши эмас. Орол рақамли хабга айланишга ҳаракат қилаётгани сабабли, бу ерда камаяётган сув омборларига босим ортиб бормоқда.
Август ва сентябрдаги норозиликлардан сўнг, ҳокимият органлари Батамда дата-марказлар очаётган компанияларга чучук сув учун сув омборларига қараб қолмай, ўзларининг сувни чучуклаштириш иншоотларини қуришлари шартлигини айтди.
Бироқ маҳаллий аҳоли энди сув учун серверлар билан рақобатлашишга мажбур бўлишаётганидан хавотири ортаётганини айтмоқда.
«Индонезияда дата-марказларнинг сувдан фойдаланиши бўйича ишончли маълумотлар ҳанузгача кам, чунки компаниялар буни тижорат сири деб ҳисоблайди», — дейди Норвегия фан ва технология университети профессори Агус Ҳасан.
«Биз [дата-марказларни] оқилона, шаффоф ва масъулият билан қуришимиз, шунингдек, рақамларни кўришни талаб қилишимиз керак... [Акс ҳолда] жўмраклари қуриб қолган бир пайтда бехабар қолдирилган одамлар қаршилик кўрсатади ва бу мутлақо ҳақли бўлади», — дея қўшимча қилади у.
АҚШдан тортиб Буюк Британия ва Осиёнинг айрим қисмларигача, IT-компаниялар сунъий интеллект инфратузилмасига миллиардлаб доллар сармоя киритаётгани сабабли, цехсимон дата-марказларга бўлган қаршилик бутун дунё бўйлаб ортиб бормоқда.
Одамлар ушбу деразасиз улкан бинолар уларнинг маҳаллаларини қандай ўзгартириши мумкинлиги, машиналарнинг узил-кесил ғувурлаши, кечаси билан ёниб турадиган хавфсизлик чироқлари ҳамда бу сув ва энергия таъминотига келтирадиган зўриқишдан хавотирда.
Электр энергияси марказларни қувват билан таъминлайди, аммо сув серверларнинг қизиб кетишига йўл қўймайди — муҳандислар катта миқдорда сув истеъмол қиладиган мураккаб совитиш тизимларидан фойдаланадилар.
АҚШда ўтказилган тадқиқот шуни кўрсатадики, одатий дата-марказ кунига тахминан 300 000 галлон сув ишлатади, бу тахминан 1 000 та АҚШ хонадонининг истеъмолига тенг. Малайзия марказий банки маълумотларига кўра, йирикроқ 50 МВт қувватга эга иншоот ҳар куни 2 200 та хонадон ишлатадиганчалик сувни ва 22 000 та хонадонни электр билан таъминлашга етадиган электр энергиясини истеъмол қилиши мумкин.
Батамдаги дата-марказлар қанча сув ёки электр энергияси ишлатаётгани аниқ эмас.
Аммо оролда мунтазам равишда сув танқис бўлиб туради ва бу йилги шароит, эҳтимол, тарихий «супер» Эль-Ниньо ҳодисаси сабабли янада ёмонлашган.
Табиий чучук сув манбаларига эга бўлмаган Батамнинг 1,3 миллион аҳолиси ортиқча сувни тўплаш учун қурилган ортиқча олтита сув омборидаги ёмғир сувига қараб қолган.
Akar Bhumi Indonesia маҳаллий экологик нодавлат ташкилоти симуляцияларига кўра, Деви яшайдиган Бакау Серипни сув билан таъминлайдиган Нонгса сув омбори, агар ёмғир ёғмаса, бир ой ичида қуриб қолади.
«Сув танқислиги рўзғоримизга таъсир қилмоқда... Гуруч сотиб олишга ишлатилиши керак бўлган пул энди сув бочкаларига сарфланяпти», — дейди Деви. «Эрим сув олиш учун кечаси билан мижжа қоқмай кутиб чиқади, кейин эса эрталаб тўғри ишга кетади».
Батам сув таъминоти корхонаси аввалроқ танқис давом этса, булутларни сунъий намлантириш каби чораларни кўриб чиқишини айтган эди. Охирги норозилик намойишлари ҳақида сўралганда, у аввалги баёнотларига ҳавола келтирди.
Батам расмийлари 10 та дата-марказни тасдиқлади, улардан олтаси Нонгса рақамли паркида жойлашган. Иккитаси аллақачон ишламоқда, учинчиси эса қурилмоқда. BP Batam BBC’га камида яна олтатаси тасдиқланиш учун кўриб чиқилаётганини айтди.
Расмий маълумотларга кўра, 2026 йил ўрталарига келиб оролдаги дата-марказларга киритилган инвестициялар ҳажми 6,7 миллиард доллардан (5,1 миллиард фунт стерлинг) ошди, бунга қисман паромда бор-жоғи бир соатлик масофада жойлашган Сингапур томонидан бўлган талаб сабаб бўлди.
Сингапур ер ва энергия чекланганини рўкач қилиб, 2019 йилда дата-марказлар қурилишини тўхтатиб қўйган эди. У янги самарадорлик стандартларини жорий этгач, 2022 йилда тақиқни бекор қилди, бу эса инвесторларни бошқа жойларни излашга ундади.
Сингапур азалдан Батамни ўз ичига олган Риау оролларини ва Малайзиянинг Жоҳор штатини «тўлдирувчи» ҳудудлар сифатида тарғиб қилиб келади.
Жоҳор бу имкониятни тезда эгаллаб олди ва ўн миллиардлаб долларга тенг дата-марказ лойиҳаларини маъқуллади. Аммо бу тез орада шовқин, чанг ва сув танқислигидан чарчаган аҳолининг ғазабини келтириб чиқарди. Шунга кўра, штат дата-марказлар қанча сув ва электр энергияси истеъмол қилишини тартибга солишга ҳаракат қилмоқда.
Бўғознинг нариги томонидаги Батам нисбатан арзон фойдаланиш харажатлари, Сингапурга яқинлиги ва асосий сув ости кабель йўналишларига улангани сабабли АҚШ, Хитой, Австралия ва Сингапурдан келган инвесторлар учун бирдек жозибадордир.
Нонгсада қурилаётган дата-марказ
Нонгсада Гонконгнинг Gaw Capital хусусий инвестиция фирмаси ва Индонезиянинг Sinar Primera девелопери томонидан майдони 13 000 квадрат метр бўлган дата-марказ жойлашган. Апрель ойида Сингапурнинг DayOne компанияси Индонезия давлат сув-электр корхонаси билан мамлакатдаги энг йирик дата-марказлардан бирини қуриш бўйича шартнома имзолади — унинг қуввати тахминан 450 МВт бўлиб, 350 000 ўртача хонадонни электр билан таъминлашга етади. Июнь ойида DayOne, чип ишлаб чиқарувчи Nvidia ва Австралиянинг сунъий интеллект соҳасидаги Firmus Technologies стартапи 360 МВт қувватга эга «СИ фабрикаси»ни эълон қилди.
Расмий ҳисоб-китобларга кўра, 2030 йилга бориб Батамдаги дата-марказларнинг электр энергиясига бўлган талаби 1 100 МВтдан ошади, бу деярли бир миллион хонадонни электр билан таъминлашга етади.
Шу билан бирга, қурилиш тўлқини Батамдаги маҳаллий аҳолини ташвишга солмоқда, улар ҳокимиятни биринчи навбатда ўз эҳтиёжларини қондиришга чақирмоқда.
«Шунчаки тепада ўтириб, бу лойиҳаларни маъқуллайверманг. Бу ерга тушиб, биз нима билан курашаётганимизни ўз кўзингиз билан кўринг», — дейди сув танқислигига дуч келаётган Сеи Бедук туманида яшовчи Марлинда.
«Биз ҳукуматнинг оддий одамларга эътибор қаратишини хоҳлаймиз», — деди яна бир турғун BBC’га.
«Оддий одамлар азият чекаётган бир пайтда миллиардлаб рупийлик инвестициялар киритилмасин... Биз ҳеч қандай ҳашаматли нарса сўрамаяпмиз. Шунчаки сув таъминотимиз тикланишини хоҳлаймиз».