МАГАТЭ олтинчи йилдирки атом энергетикаси бўйича прогнозини оширмоқда. Прогноз ва воқелик ўртасида нима турибди?

МАГАТЭ аллақачон кетма-кет олтинчи йил атом энергетикаси бўйича прогнозини оширмоқда. Прогноз ва воқелик ўртасида нима турибди?

Венада бўлиб ўтаётган Халқаро атом энергияси агентлигининг (МАГАТЭ) 70-Бош конференциясида атом энергетикасини ривожлантиришнинг янги узоқ муддатли прогнози тақдим этилди. Юқори ўсиш суръати сценарийсида дунёдаги ўрнатилган атом генерацияси қуввати 2025 йил охиридаги 377,1 ГВтдан 2050 йилга келиб 1045 ГВтгача ва 2060 йилга келиб 1284 ГВтгача, яъни тахминан 3,4 баравар ошиши мумкин. Паст ўсиш суръати сценарийсида эса бу кўрсаткич 2060 йилга келиб 696 ГВтни ташкил этади.

Бу МАГАТЭ ўз баҳоларини ошириш томон қайта кўриб чиқаётган кетма-кет олтинчи йилдир. Аммо сценарийлар ўртасидаги деярли икки бараварлик фарқ келажакдаги ўсиш унинг амалга оширилиш шартларига қанчалик кучли боғлиқлигини кўрсатади. Гап тармоқ тезроқ ёки секинроқ ривожланиши мумкин бўлган турли хил тахминлар тўплами ҳақида бормоқда. Бундан бошқа бир савол туғилади: атом энергетикасига бўлган тобора ортиб бораётган қизиқиш ҳақиқатан ҳам янги қувватларга айланиши учун нима керак?

Бош конференциянинг очилишида сўзга чиққан МАГАТЭ раҳбари Рафаэль Гросси атом қувватларини ошириш режалари ва уларни амалга ошириш имкониятлари ўртасидаги фарққа алоҳида тўхталиб ўтди. У асосий шартлар қаторида молиялаштиришга бўлган ёндашувларни ўзгартиришни айтиб ўтди, чунки бундай капитал талаб қиладиган лойиҳаларни бошлаш учун фақат сиёсий ироданинг ўзи кифоя қилмайди.

Конференциядан сал олдин агентлик Венада Жаҳон банки, Осиё тараққиёт банки, ТРТБ, Осиё инфратузилмавий инвестициялар банки, Африка тараққиёт банки ва ОПЕК Жамғармасини ўз ичига олган халқаро молия институтларининг 50 га яқин вакиллари учун алоҳида уч кунлик семинар ташкил этди. Ундан кўзланган мақсад молиячиларга атом лойиҳалари иқтисодиёти, хавфсизлик, тартибга солиш, кафолатлар ва инфратузилмага қўйиладиган талаблар тўғрисида комплекс тушунча бериш эди.

Молиявий вазифанинг кўламини Халқаро энергетика агентлиги (ХЭА) баҳоси кўрсатиб турибди. Мамлакатлар томонидан эълон қилинган энергетика ва иқлим мажбуриятларининг тўлиқ ва ўз вақтида бажарилишини назарда тутувчи APS сценарийсида, атом энергетикасига йиллик инвестициялар ҳозирги тахминан 65 млрд доллардан 2030 йилга келибёқ тахминан 120 млрд долларгача ўсиши керак. Шу билан бирга, янги АЭСлар ҳамон молиялаштириш учун мураккаб объектлар бўлиб қолмоқда. Уларга йирик бошланғич маблағлар керак, уларни лойиҳалаш ва қуриш узоқ вақт талаб этади, кечикишлар ва бюджетнинг ошиб кетиши эса кредиторлар ва инвесторлар учун хавфларни оширади. Йирик атом лойиҳалари учун инвестицияларнинг ўзини оқлаш муддати одатда 20-30 йилга етиши мумкин.

Ушбу фонда халқаро молия институтлари позициясининг ўзгариши айниқса сезиларли. 2025 йил июнь ойида Жаҳон банки ва МАГАТЭ ҳамкорлик тўғрисида битим имзолади, банк буни ўнлаб йиллар давомида йўқ бўлганидан кейин атом энергетикасига қайтиш йўлидаги биринчи аниқ қадам деб атади. Ҳамкорлик мамлакатларнинг институционал тайёргарлиги, хавфсизлик ва тартибга солиш, ишлаб турган АЭСлар фаолиятини узайтириш ва янги технологиялар салоҳиятини ўрганишни қамраб олади.

Атом энергетикасига бўлган қизиқишнинг ортиши реал лойиҳаларда аллақачон намоён бўлмоқда. ХЭА маълумотларига кўра, бугунги кунда 15 та мамлакатда умумий қуввати қарийб 78 ГВт бўлган атом реакторлари қурилмоқда. Бу охирги 30 йилдаги энг юқори кўрсаткичлардан биридир. Шу билан бирга, бозор сезиларли даражада марказлашган бўлиб қолмоқда. Сўнгги ўн йилликда дунёда қурилиши бошланган реакторларнинг 94 фоизи Россия ёки Хитой дизайнига эга.

Атом ҳамжамиятида мунтазам равишда муҳокама қилинадиган яна бир масала бор — бу ишлаб турган паркларнинг ёши. МАГАТЭ маълумотларига кўра, ҳар учта ядровий энергетика реакторидан иккитаси 30 йилдан ортиқ, 45 фоизи эса 40 йилдан ортиқ вақт давомида ишламоқда. Юқори сценарийда 2060 йилга келиб 2025 йилда ишлаб турган қувватларнинг учдан бир қисми, пастки сценарийда эса деярли учдан икки қисми фойдаланишдан чиқарилади.

Янгиланиш бўйича ҳисоб-китобларнинг бир қисми кичик модулли реакторлар (КМР) ривожланиши билан боғлиқ. МАГАТЭ уларнинг ҳиссасига 2060 йилгача ишга тушириладиган янги атом қувватларининг 28 фоизини ажратмоқда. Бу ҳисоб-китоб КМРларни анча кенгроқ серияли бозорга олиб чиқиш мумкинлигини назарда тутади. Ҳозирча уларни амалий жорий этиш кўлами чекланган бўлиб қолмоқда. ХЭА маълумотларига кўра, ер усти КМР аллақачон Хитойда ишламоқда, сузувчиси эса Россияда, яна бир нечта тижорат лойиҳалари турли мамлакатларда, жумладан, «Росатом» иштирокида интеграциялашган АЭС қурилаётган Ўзбекистонда қурилиш босқичида турибди.

Шу боис, КМР учун масала энди лойиҳаларнинг мавжудлигида эмас, балки уларни кенгайтиришда, яъни конструкцияларни стандартлаштиришда, тартибга солиш ёндашувларини мувофиқлаштиришда, таннархни пасайтиришда ва саноатнинг серияли ишлаб чиқаришга ўтиш қобилиятидадир, бу билан бугунги кунда дунёда фақат саноқли давлатлар мақтана олади.

Яна бир муҳим ҳужжат Венада Бош конференциянинг биринчи кунида тақдим этилди. МАГАТЭ Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилотининг (ИҲТТ) Ядро энергияси бўйича агентлиги (NEA) билан биргаликда «Қизил китоб» номи билан машҳур бўлган «Uranium 2026: Resources, Production and Demand» янги маърузасини чоп этди.

Бир килограмм учун 260 доллардан паст харажат билан қазиб олиш мумкин бўлган аниқланган жаҳон уран ресурслари 8,1 млн тоннадан ошади. Муаллифларнинг фикрига кўра, бу ҳатто 2050 йилгача бўлган талабнинг юқори сценарийси учун ҳам етарли. Бироқ, ер қаърида ресурсларнинг мавжудлиги уларнинг бозор учун тайёрлигини англатмайди. Бунинг учун конларни тайёрлаш, рухсат бериш тартиб-таомилларидан ўтиш ва янги лойиҳаларни саноат миқёсида қазиб олишга олиб чиқиш керак.

Бугунги кунда ишлаб турган жаҳон паркига йилига тахминан 64,5 минг тонна уран керак бўлади. 2050 йилга келиб, сценарийга қараб, эҳтиёж тахминан 84,8 — 143,9 минг тоннагача ўсиши мумкин. Шу билан бирга, янги уран қазиб олиш лойиҳасини ишлаб чиқиш одатда 15 — 20 йил давом этади. Шу боис, маъруза муаллифлари геология-қидирув ишларига ва янги лойиҳаларни ривожлантиришга ўз вақтида ва барқарор инвестициялар киритиш зарурлигини алоҳида таъкидламоқдалар.

Ўзбекистон учун бу масала тўғридан-тўғри аҳамиятга эга. Мамлакат бир вақтнинг ўзида ўз атом энергетикасини ривожлантирмоқда ва табиий уран қазиб олишни кўпайтирмоқда. «Навоийуран» ДК маълумотларига кўра, 2025 йил якунлари бўйича ишлаб чиқариш ҳажми бир йил олдинги 5,2 минг тоннага нисбатан 7 минг тонна табиий уранга етди. 2026 йил апрель ойида корхона лойиҳавий қуввати йилига 1,2 минг тоннагача уран ташкил этадиган «Қизилқоқ» конида саноат усулида қазиб олишни бошлади.

Шу боис, МАГАТЭнинг янги прогнози мамлакат учун нафақат атом генерациясига бўлган келажакдаги жаҳон талаби нуқтаи назаридан қизиқарлидир. Агар қувватларнинг ўсиши юқори траектория бўйлаб борса, у билан бирга барқарор хомашё ва ёқилғи базасига бўлган эҳтиёж ҳам ортиб боради. Уран ишлаб чиқарувчи мамлакатлар учун бу янги конларга киритиладиган инвестицияларни ва жаҳон бозорининг узоқ муддатли динамикасини олдиндан баҳолаш зарурлигини англатади.

МАГАТЭнинг атом энергетикасини ривожлантириш бўйича сценарийлари ўртасидаги фарқни турлича талқин қилиш мумкин. Сўнгги йилларда атом энергетикасини сиёсий қўллаб-қувватлаш кучайгани, қурилаётган қувватлар ҳажми юқорилигича қолаётгани ва халқаро молия институтлари тармоққа яна қизиқиш билдираётгани аён. Аммо атом генерациясини кенгайтириш учун шунчаки янги АЭСлар қуриш тўғрисида қарор қабул қилишнинг ўзи кифоя эмас. Келажакдаги ўсишнинг реал кўлами таннарх, қурилиш муддатлари, саноат занжири имкониятлари, кадрлар мавжудлиги, эскираётган реакторларни алмаштириш ва ёқилғи базасини ўз вақтида кенгайтириш каби омилларга боғлиқ бўлади.

Шу боис, МАГАТЭнинг ҳозирги прогнози, энг аввало, атом энергетикасининг роли борасидаги кутишларнинг ўзгаришини кўрсатади. Жаҳон атом парки ушбу прогнознинг юқори чегарасига қанчалик яқинлашиши мамлакатлар ва тармоқнинг ушбу кутишларни барқарор молиялаштириладиган ва амалга ошириладиган лойиҳага айлантириш қобилиятига боғлиқ бўлади.