Лойиҳа ёпилди. Унутинг.
Қирқ йил олдин, 1986-йил 14-августда, о'ша пайтдаги Совет Иттифоқи Коммунистик партиясининг (КПСС) Бош котиби Михаил Горбачёв Сибир дарёларини Марказий Осиёга ё'налтириш лойиҳасининг бекор қилинишини э'лон қилди. О'ша пайтда бу қарор сог'лом экологик сиёсатнинг г'алабаси сифатида э'лон қилинди. Россия учун бу абадий о'рганилиши керак бо'лган сабоқлардан бирига айланди. Ақл-идрок г'алаба қозонгандек туюлди. Бироқ, тарих ко'рсатганидек, Россиянинг синови ҳали тугамаган. Бу давом этмоқда ва ко'п йиллар давомида давом этиши мумкин. Лекин келинг, буни бирма-бир ко'риб чиқайлик.
Сибир дарёларини жанубга ё'налтириш г'ояси биринчи марта 20-асрнинг бошларида, Чор Россиясида пайдо бо'лган. О'ша пайтда у устидан кулган ва унутилган. Бироқ, табиатга иқтисодиётга хизмат қилиш учун мо'лжалланган универсал ишлаб чиқариш мажмуаси сифатида қараш саноатлаштиришни бошдан кечираётган барча мамлакатларда кенг тарқалган тенденциядир. Айтганча, болшевиклар буни тушунишди ва Совет ҳокимиятининг дастлабки йилларидан бошлаб қонун билан мустаҳкамланган табиат билан уйг'ун бирга яшашни э'лон қилишди. Шунга қарамай, саноатлаштириш муқаррар эди ва ГОЕЛРО режаси дарҳол саноат муваффақияти учун табиатни қурбон қилиш мумкинлигини аниқ ко'рсатди.
1920-йилларда Совет режаларининг улуг'ворлигидан илҳомланган хаёлпарастлар шимолий дарёларни О'рта Осиёга ё'налтиришни муҳокама қилишди. Геолог Митрофан Давйдовнинг "Буюк дарёлар ҳақида эртак" китобида "майдони 250 000 квадрат километр бо'лган: Азов денгизидан то'рт баравар катта" Сибир денгизини яратиш бо'йича кенг ко'ламли режа таклиф қилинган эди. О'ша пайтда бу лойиҳа э'тиборсиз қолдирилди. Аммо Буюк Ватан урушидан кейин академик Обручев Сталинга ёзган хатида Об дарёсини жанубга ё'налтиришни таклиф қилди. Академик хаёлпараст эмас эди ва сув танқислиги ҳақиқат эди. 1946–1947 йилларда СССРнинг жанубий ҳудудлари даҳшатли қург'оқчиликни бошдан кечирди, бу эса яна бир бор вайрон бо'лган мамлакатни очарчилик ёқасига олиб келди. Сув муаммоси, айниқса, Марказий Осиёда кескин эди, бу ерда деярли ҳамма нарса ерларни мелиорация қилишга бог'лиқ эди. Сталин Электростансиялар вазирлигига хат юборди ва у ижобий жавоб берди. Аммо кейин дарёнинг ўз ўрнини ўзгартиришни кейинга қолдириш ва лойиҳани Сирдарё ва Амударёдан ўрмон камарларини яратиш ва суғориш каналларини қуриш билан чеклаш тўғрисида қарор қабул қилинди.
Хрущев Обручевнинг лойиҳасини эслади. 1961-йил январ ойида КПСС Марказий Қўмитасининг 21-съездида у иштиёқ билан шундай деди: "Совет халқи баъзи шимолий дарёларнинг йўналишини ўзгартириш ва уларнинг сувларини тартибга солиш бўйича дадил режаларни амалга ошириш имкониятига эга бўлади, бу уларнинг кучли гидроенергетика ресурсларидан суғориш ва қурғоқчил ҳудудларни суғориш учун фойдаланиш имконини беради".
Дарёнинг ўз ўрнини ўзгартириш лойиҳаси устувор деб эълон қилинди ва ўша пайтда жуда катта миқдорда маблағ олди – 32,8 миллиард рубл. Иккита улкан лойиҳа режалаштирилган эди: 2550 километр узунликдаги Сибир-Ўрта Осиё кемачилик канали ва Иртишга қарши канал. Биринчиси Об дарёсини қуриб бораётган Орол денгизи билан боғлайди. Иккинчиси Иртиш дарёсининг оқимини тескари йўналтиришни, унинг сувини 10 та насос станциялари ёрдамида жанубга йўналтиришни таклиф қилди. Кейин Тўрғай водийсининг бир қисми сув остида қолади ва янги сув омбори Амударё ва Сирдарё дарёларига уланади. 1964-йилда Хрущев аг'дарилганда, лойиҳани ишлаб чиқиш авж олди.
Яна бир бор дарёнинг сувини о'згартириш кечиктирилди. Аммо узоққа эмас. Марказий Осиёнинг сувсизланиши муаммоси аҳолининг ко'пайиши ва экин майдонларининг кенгайиши билан янада ёмонлашди. 1960-йилларнинг охирларида лойиҳа яна бир бор Совет ҳукумати э'тиборига ҳавола қилинди. Энди сувсизланган зонага Молдова ва жанубий Украина кирди. Сув ресурсларини қайта тақсимлаш режалари жуда ко'п эди. Шимолий дарёларни Волгага ё'налтириш таклиф қилинди. Тайга лойиҳаси шимоли-г'арбий ко'ллардан ва Печора ва Колва дарёларидан сувни камайиб бораётган Каспий денгизини то'лдириш учун ё'налтирди. Жараённи тезлаштириш учун "тоза зарядлар" ёрдамида бир қатор ядровий портлашлар таклиф қилинди. Печора яқинида режалаштирилган 250 та портлашдан учтаси 1971-йилда содир бо'лган. Қо'зиқорин булути деярли икки километрга ко'тарилди ва радиация Европага тарқалди. Бу халқаро жанжалга сабаб бо'лди ва портлашлар то'хтатилди.
Охир-оқибат, улар 260 000 квадрат километр майдонни эгаллаган улкан Сибир денгизини яратиш ва уни Иртиш, Тобол ва Ишим дарёларидан сув билан то'лдириш г'оясига қарор қилишди. Лойиҳани ишлаб чиқиш 1968-йилда бошланган. Госплан, СССР Фанлар академияси ва о'нлаб ихтисослашган институтларга "Орол ва Каспий денгизларини сув билан та'минлаш ва тартибга солиш" учун шимолий ва Сибир дарёларидан сувни ё'налтиришни ҳисоблаш вазифаси юклатилган эди. Режага ко'ра, йилига 25 куб километргача сувни ё'налтириш керак эди. Жуда ко'п турли идоралар иштирок этганлиги сабабли, тасдиқлашлар суст эди.
Ҳар эҳтимолдан холи эмас, расмийлар лойиҳанинг жамоатчилик муҳокамасини тақиқладилар. Аммо 1981-йилда академик Яншин аралашиб, КПСС Марказий Қо'митасига 12 олим имзолаган "Шимолий дарёлар оқимининг бир қисмини ё'налтиришнинг ҳалокатли оқибатлари то'г'рисида" хат юборди. Ижодкор зиёлилар ҳам бунга аралашдилар. Кейинги Ёзувчилар Конгресси ҳатто "Мелиорация ищилари Конгресси" деб ҳам аталди. Ёзувчилар Распутин, Белов, Астафьев ва Залйгин дарё о'з о'рнини о'згартириш г'оясини қаттиқ танқид қилишди. Қайта қуриш яқинлашаётган эди, демократик Горбачёв ҳокимият тепасига келган эди ва хазина ко'р-ко'рона бо'ш эди. Ва 1986-йил август ойида дарё о'з о'рнини о'згартириш масаласи ниҳоят ёпилди. Енгил нафас олиб, айтиш мумкин эди: бошқа ҳеч қачон! Табиатга глобал аралашувлар ҳақидаги хаёлот тугади.
Аммо бу шундай бо'лмаслиги керак эди.
Марказий Осиёда сувсизланиш муаммоси ё'қолмади; у фақат ёмонлашди. Масалан, со'нгги 70 йил ичида Марказий Осиёда ичимлик суви та'миноти то'рт баравар камайди, йилига бир кишига 8400 дан 2100 кубометргача. Минтақанинг иккита асосий дарёси - Сирдарё ва Амударё ог'ир аҳволда. Улар тез қуриб бораётган Орол денгизига зо'рг'а етиб боради. Иккала дарё ҳам суг'ориш каналларига қуйилади. Барча прогнозларга ко'ра, 2030-йилга келиб улар сувининг яна 15 фоизини ё'қотадилар. Шу билан бирга, минтақа аҳолиси фақат о'сиб бормоқда. Ҳозирда у ерда 76 миллион киши истиқомат қилади; чорак асрдан кейин бу рақам 100 миллионга етади.
Сув муаммоси мамлакатлар о'ртасидаги муносабатлардаги кескинликни кучайтирмоқда. Қозог'истон, О'збекистон, Қирг'изистон ва Туркманистон бир-бирига шубҳа билан қарайди. Сув танқис ва бир мамлакат учун фойдали бо'лган ҳар қандай ечим дарҳол бошқасининг сув та'минотини ёмонлаштиради. Қо'шни Афг'онистон ва Хитой ҳам чанқоқ. Масалан, Афг'онистон 2023-йилда Амударёда Қо'штепа каналининг қурилиши яқинлашиб келаётганини э'лон қилди. Қурилиш тугаллангандан со'нг, Амударё сувининг учдан бир қисми каналга оқиб о'тади. Туркманистон ва О'збекистон биринчи бо'либ зарар ко'ради. Табиийки, улар қурилишга қарши.
Ва шунга қарамай, Россия о'зининг қудратли Сибир дарёлари билан у ерда. То'г'ри, у энди катта ака эмас, балки геосиёсий қо'шни. Аммо Иртиш дарёси Мо'г'улистон ва Хитой чегарасидан бошланади, Хитой ва Қозог'истон орқали о'тади ва кейин, негадир, сувга бой Россия Сибирига оқиб о'тади, Ханти-Мансийск яқинидаги Об дарёсига қуйилади, сувсизланган жанубга эмас. "Адолацизлик!" Осиёлик қо'шниларимиз бунга ишонишади. Совет хаёлпарастлари илгари таклиф қилган нарса энди ҳукуматлар томонидан мас'улият билан таклиф қилинмоқда. Масалан, Қозог'истон охирги марта буни 2023-йилда қилган.
Ва кейин Хитой ҳам бор, у ҳам чанқоқ. Қат'ий айтганда, Хитойнинг сув ҳолати жуда яхши. У сув захиралари бо'йича дунёда олтинчи о'ринда туради. Хитойнинг аҳволи бошқача. У сув манбаларининг ифлосланиши бо'йича дунёда етакчилардан бири. Хитойнинг еттита энг йирик дарё тизимидаги дарё ҳудудларининг 50% дан ортиг'и ифлосланган. Булоқларнинг 40% дан суви ичишга яроқсиз. Хитойнинг 35 та энг йирик ко'лидан фақат 18 таси тоза деб ҳисобланади. Вазият шимолда, Пекин ва саноат вилоятлари атрофида энг ог'ир. Бу ҳудудларда қишлоқ хо'жалиги тез орада сув танқислиги туфайли имконсиз бо'либ қолади.
Шунга қарамай, Россия ва унинг машҳур Байкал ко'ли бир тош отиш масофасида жойлашган бо'либ, у дунёнинг чучук сувининг 19% ни о'з ичига олади. Қо'шни Сибирда эса сув та'миноти етарли даражада.
Хитойдан сув сотиб олиш бо'йича музокаралар олиб бориш бо'йича таклифлар 30 йилдан бери Москвага келиб келмоқда. Ко'п вариантлар мавжуд: Олтой-Хитой қувури, Байкал сувини шишага қуйиш ва ҳатто то'г'ридан-то'г'ри Байкал-Хитой қувури. Ва ҳар сафар Пекин Москванинг позициясига дуч келади: Россия суви фақат Россияга тегишли ва сотилмайди. Иқлим қанчалик иссиқ бо'лса, Осиё дарёлари саёзроқ бо'лса ва аҳолининг о'сиши қанчалик ко'п бо'лса, бу ресурс шунчалик қадрли бо'лади. Туг'илганидан бошлаб мо'л-ко'л сувга о'рганиб қолган руслар о'зларида қандай хазина борлигини то'лиқ англамайдилар. Аммо чучук сув ҳатто нефт ҳам эмас. Бу ҳаётнинг о'зи. Ва эҳтимол, фарзандларимиз ва набираларимизнинг фаровонлигини углеводородлар эмас, балки сув кафолатлайди.
Олга Андреева