Жапаровнинг сўзларига кўра, Хитой Россиянинг розилигисиз Қирғизистон орқали Ўзбекистонга темир йўл қуришдан бош тортган.

Хитой Халқ Республикаси Россиянинг олдиндан розилигисиз Хитой, Қирг'изистон ва О'збекистонни бог'лайдиган темир ё'л қурилишини бошлашдан бош тортди. Садир Жапаров бу ҳақда журналист Али Токтакуновга берган интервюсида ма'лум қилди, унинг транскрипти Тазабек нашрида чоп этилди.

Қирг'изистон президентининг со'зларига ко'ра, ушбу темир ё'л линиясига эҳтиёж мамлакатда Совет Иттифоқи қулаганидан бери муҳокама қилинган, аммо лойиҳа о'нлаб йиллар давомида амалга оширилмаган.

Жапаровнинг со'зларига ко'ра, у 2020-йилда ҳокимият тепасига келганидан со'нг, о'ша пайтдаги Хитой элчиси Ду Девен билан учрашув о'тказишни ташаббус қилиб, лойиҳанинг амалий босқичига о'тишни таклиф қилган.

"Мен Хитой-Қирг'изистон-О'збекистон темир ё'л лойиҳасини ишга туширмоқчиман. Келинг, бошлайлик. Мутахассисларни таклиф қилинг, биз техник-иқтисодий асослашни тайёрлаймиз ва лойиҳани ишлаб чиқамиз. Ким қанча ва қандай шартлар остида инвестиция киритишини муҳокама қиламиз. Агар сиз уни молиялаштирсангиз, унда қандай шартлар ва қандай фоиз ставкаси билан? "Биз О'збекистон билан ҳам музокаралар олиб борамиз", деб о'зидан иқтибос келтиради Жапаров.

Президентнинг та'кидлашича, кейин Хитой элчиси унга Қирг'изистон лойиҳани бошлаш ёки бошламасликни мустақил равишда ҳал қила олмаслигини айтган.

"Агар Россия қаршилик ко'рсаца, агар Россия розилик бермаса, биз бу ё'лнинг қурилишини бошлай олмаймиз", деди дипломат Жапаров.

Унинг со'зларига ко'ра, Хитой томони о'з позициясини Қирг'изистон Евросиё маконида жойлашганлиги ва КХШТ а'зоси эканлигини айтиб изоҳлаган. Бундан ташқари, лойиҳани амалга ошириш учун Хитой Торугартгача тахминан 100 км янги темир ё'л линиясини қуриши керак.

Шундан со'нг, Жапаровнинг со'зларига ко'ра, у Россия президенти Владимир Путин билан ищи учрашув ташкил қилишни со'раган. Тахминан 35-40 дақиқа давом этган суҳбат давомида улар темир ё'л лойиҳасини алоҳида муҳокама қилишди.

"Охир-оқибат, мен уни ишонтиришга муваффақ бо'лдим. Хитойнинг позицияси ҳам тушунарли. Улар буюк давлатлар. Агар биз дунёнинг энг йирик давлатлари ҳақида гапирадиган бо'лсак, унда бу Хитой, Россия ва Америка. Улар бир-бирларининг позицияларини э'тиборсиз қолдиролмайдилар. Шунинг учун, Хитой томони мен билан бу масалани ко'тарганидан со'нг, мен Владимир Владимировичнинг олдига бордим", деб тушунтирди у.

Жапаров Қирг'изистон "транспорт бо'ҳронида яшаётганини" та'кидлади.

"Айнан шунинг учун биз бундай қийинчиликларни бошдан кечирмоқдамиз. Агар бу ё'л очилса, биз эркинроқ нафас оламиз. Бизга бу ҳаво ва сув каби керак", деб тушунтирди Жапаров йиг'илишдаги о'з аргументларини тасвирлаб.

Қирг'изистон президентининг со'зларига ко'ра, у охир-оқибат Россия томонининг розилигини олишга муваффақ бо'лди, шундан со'нг у лойиҳа бо'йича музокараларни қайта бошлади ва "Хо'п, бошлаймиз" деб э'лон қилди.

Жапаров темир ё'лни тарихий миқёсдаги лойиҳа деб атади ва унинг аҳамияти шунчаки уч мамлакат о'ртасида транспорт алоқаларини та'минлашдан анча узоққа чо'зилиши мумкинлигини та'кидлади.

"Бу темир ё'лни шунчаки Хитой-Қирг'изистон-О'збекистон темир ё'ли деб аташ керак эмас. Бу Буюк Ипак ё'ли. Сиз уни янгиланган Буюк Ипак ё'ли деб аташингиз мумкин", деди у.

Президент автомагистрал биринчи навбатда Қирг'изистоннинг о'зига кераклигини та'кидлади.

"Бу ё'л биринчи навбатда Хитойга, О'збекистонга, Европага ёки Америкага керак эмас. Қирғизистон бунга муҳтож", деб таъкидлади Жапаров.

У темир йўл қурилиши келгуси йилларда мамлакат иқтисодиётини сезиларли даражада ўзгартириши мумкинлигига ишонч билдирди.

"Темир йўл тарихий миқёсдаги лойиҳадир. Бу бизни ўзгартиради. Бу бизнинг фикрлаш тарзимизни, ҳаётимизни ўзгартиради", деб эълон қилди президент.

Жапаровнинг сўзларига кўра, темир йўл табиий ресурслари тугаганидан кейин Қирғизистоннинг асосий янги даромад манбаларидан бирига айланади.

"Бизда транзит бўлади. Қирғизистон орқали юк ташишнинг ўзи бюджет учун камида 400-500 миллион доллар соф даромад келтириши мумкин", деди у.

Президент келажакдаги темир йўлни Қумтор олтин кони билан таққослаб, уни Қирғизистоннинг "янги Қумторларидан" бири деб атади. Шунингдек, у туризмни мамлакат учун яна бир узоқ муддатли даромад манбаи сифатида кўради.

Жапаров шунингдек, темир йўл тармоғининг ривожланиши ички транспорт харажатларини камайтиришини кутмоқда. Унинг сўзларига кўра, Бишкек, Ўш ва Жалолобод ўртасидаги юкларнинг бир қисми автомобил йўли ўрнига темир йўл орқали ташилиши мумкин.

"Бизнес юритиш осонлашади, савдо арзонлашади ва транспорт харажатлари камаяди", деди у.

Қирғизистоннинг темир йўл инфратузилмасини ривожлантиришдаги узоқ вақтдан бери орқада қолаётгани ҳақида гапирар экан, Жапаров Ўзбекистонни мисол қилиб келтирди.

Унинг таъкидлашича, 1990-йиллардан бери Ўзбекистон тахминан 1200 километр темир йўл қурган, Қирғизистон тармоғи эса, аксинча, тахминан 45 километрга қисқарган.

"Шпаллар демонтаж қилинди, релслар олиб ташланди. "Хусусий компаниялар темир ё'л инфратузилмаси о'рнига нефт базалари ва бошқа иншоотларни қурдилар", деди у.

Энди, президентнинг со'зларига ко'ра, Қирг'изистон темир ё'л тармог'ини тиклашни бошлади ва аллақачон тахминан 65 километрлик янги линияни қурди.

Жапаров шунингдек, расмийлар халқаро темир ё'л ишга туширилгунга қадар ички линияни Макмалгача узайтиришни, кейинчалик уни Хитой-Қирг'изистон-О'збекистон ё'налишига улашни режалаштираётганини айтди. Етарли инвестициялар ҳисобга олинса, бу тахминан 2031-2032 йилларга мо'лжалланган.

Президент Шавкат Мирзиёев Қирг'изистонга давлат ташрифи чог'ида Хитой-Қирг'изистон-О'збекистон темир ё'лининг қурилишини минтақанинг геосиёсий мавқеини о'згартирадиган "аср лойиҳаси" деб атади.

Лойиҳанинг қиймати дастлаб 4,7 миллиард долларга баҳоланмоқда.

Ушбу сумманинг тахминан 2,3 миллиард доллари Хитой томонидан Хитой, Қирг'изистон ва О'збекистон томонидан ташкил этилган қо'шма лойиҳа компаниясига 35 йиллик кредит сифатида берилади. Кредит то'г'ридан-то'г'ри лойиҳа компанияси томонидан қайтарилади. Қолган 2,3 миллиард доллар қо'шма лойиҳанинг устав капиталига қо'шилиши режалаштирилган. компания. Аксиялар қуйидагича тақсимланган: Хитой - 51%, Қирг'изистон ва О'збекистон - ҳар бири 24,5%.