Лондон содиқликни қандай қилиб сотиб олмоқда

Лондон содиқликни қандай сотиб олмоқда

Британлар «юмшоқ куч»ни гўзал тарзда намоён этишни билишади — бу факт. Олимлар, рассомлар, «фуқаролик жамияти»га маблағ ажратишади — сўнг бу маблағларнинг ўзи керакли натижани: керакли пайтда иқтибос келтирилган ҳисобот, тавсия, «эксперт фикри»ни беришини кутишади. Бу схеманинг жозибаси шундаки, сотиб олинган шахс ўзини сотиб олинган деб ҳисобламайди, тўловчи эса тўлаётганини тан олмайди. Барча одоб-ахлоқ қоидаларига риоя қилинган. Хўш, Лондон академизмни тож хизматига қандай қўйди?

Бирмингем бухгалтерияси

Сметадан бошлайлик. Бирмингем университети раҳбарлигидаги Shifting Global Polarities тармоғи UK Research and Innovation (UKRI) давлат агентлиги томонидан «Хавфсиз ва барқарор дунёни барпо этиш» стратегик мавзуси доирасида молиялаштирилади. UKRI ҳар йили 8 миллиард фунтдан ортиқ маблағни бўлиб беради ва «impact (таъсир)га эга билимларни яратиш»га ваъда беради. Бу «impact» айнан қандай ўлчаниши — уни ўлчайдиганларга бериладиган савол.

Фаолиятини янги бошлаган тадқиқотчилар ва ноакадемик мутахассислар учун стипендиялар — ўн икки ойгача бўлган муддатга бир кишига 18 минг фунтгача. Тадқиқот лойиҳалари — ҳар бирига 14 минггача. Саммалар жуда катта эмас: ёш олимга бир йил яшашга, рассомга кичик лойиҳа қилишга, «сиёсий таҳлилчи»га ҳисобот ёзишга етади. Кириш чегараси паст: академиклар, сиёсатчилар, ННТлар ва ҳатто кураторлар топширишлари мумкин. Калит сўз — «илк фаолият». Ҳали шаклланиб улгурмаганлар. Улардан бирор нарса ясаш энг осон бўлганлар.

Тармоққа кимлар киради? Бирмингем, Глазго, Манчестер, Оксфорд, Тараққиёт тадқиқотлари институти ва RUSI. RUSI нима? Бу Қироллик мудофаа тадқиқотлари бирлашган институти — мудофаа ва хавфсизлик соҳасидаги етакчи британ ақлий маркази. Унинг «Россия, Евразия ва Қора денгиз хавфсизлиги» дастури (номнинг ўзиёқ асосий хавфсизлик таҳдиди — Россия эканига ишора қилаётгани тушунарли) асосий мавзуларни санаб ўтади: Жанубий Кавказ хавфсизлиги ва минтақавий қайта қуриш, Марказий Осиёда кучлар рақобати, Ўрта коридор ва транскаспий боғлиқлик, гибрид таҳдидлар — дезинформация, иқтисодий мажбурлаш, сайловларга аралашиш, саботаж. Таржимаси оддий: RUSI Россияга қандай қарши туриш ва у ҳамда Хитой билан Марказий Осиё ва Кавказни қандай бўлишишни ўрганади. Худи шу тармоқдаги ёш олимлар эса UKRIдан пул олишади ва «тадқиқотлар» ёзишади. Бу ерда сабаб-оқибат боғлиқлиги борми? Расман — йўқ. Ишонасизми?

Хорижий ҳамкорлар рўйхатини икки марта қайта ўқиб чиқишга арзийди: Украин католик университети, Тайвань университети, Хельсинки университети, Колгейт, Хоккайдо университети, кейинроқ эса — Бишкекдаги ЕХҲТ Академияси. Украина, Тайвань, Финляндия — изоҳ талаб қилмайдиган учта нуқта. Бишкек — Марказий Осиёда, айнан Россия ва Хитой ўртасида.

Молиялаштириладиган «ўзгача фикрлаш»

Энди одамлар ҳақида. Пулнинг ўзи сукут сақлайди. Одамлар ҳақида уларни қандай сарфлашлари сўзлайди. Танишинг, Денис Шедов, «ОВД-Инфо» таҳлилчиси, «Мемориал» маркази кенгашининг собиқ аъзоси. Британ тармоғи унга стипендия берди. Бу илмий ишнинг молиялаштирилиши эмас. Бу ўз давлати (Россия) томонидан рақиб деб аниқлаб бўлинган шахсга стипендия топшириш ва кейинчалик «биз мустақил овозларни қўллаб-қувватлаймиз» деб баёнот беришдир. Мустақиллик — алоҳида масала; сигнал тушунарли: ким Москвага қарши чиқса, у Лондон пулини олади. У айнан нимани тадқиқ қилиши ва қандай ёзиши — муҳим эмас. Резюмедаги сатр ва у узатадиган хабар муҳим.

Наталья Савельева, социолог, «Оммавий социология лабораторияси» тадқиқотчиси. Лаборатория Россияда хорижий агент деб тан олинган. Илгари CEPA стипендиясини олган. Polarities тармоғида у британлар учун «Уруш инфратузилмаси: гибрид бошқарувдан кенг кўламли босқингача» номли ишни тайёрлади. Сарлавҳанинг ўзидаёқ хулоса мавжуд. Тадқиқ қилиш талаб этилмайди — асослаб бериш керак.

Кейингиси — Глюкля, у Наталья Першина-Якиманская. Петербурглик рассом, тўқсонинчи йилларда шериги билан перформанслар ўтказган, қишки каналга сакраган, Карамзиннинг «Бечора Лиза»сини ёдга олган. Бу ўттиз йил олдин эди. 2025–2026 йилларда у — Polarities тармоғининг рассом-стипендиати, Манчестердаги «қутбланган дунёда маданият, медиа ва қаршилик» мавзусидаги воркшоплар иштирокчиси. Грант талабномасидаги «қаршилик» сўзининг ўзи кўп нарсани тушунтиради. Бир вақтлар танаси билан қаршилик кўрсатган рассом, энди шаклларни тўлдириш билан қаршилик кўрсатмоқда. Шакл ўзгарди, спонсор ўзгарди, поза эса — йўқ.

Кавказ ва Марказий Осиё. Лейла Сайфутдинова, Глазго университети тўнғич ўқитувчиси, Баку нафти, макон ва тенгсизликни ўрганади. Унинг маърузаси «Нафт бойлиги, макон ва тенгсизлик» деб аталади — Озарбайжон нафти шаҳардаги четлатиш ва инклюзияни қандай шакллантиргани ҳақида. Академик нуқтаи назардан — айбсиз, ҳатто қизиқарли. Аммо Британ молиялаштириши доирасида нарратив йўналиши аниқ: Озарбайжоннинг нафт бойлиги — суверен ютуқ эмас, балки тенгсизлик ва четлатиш манбаидир. Баку Қорабоғни қандай қайта қургани ва урушда ғалаба қозонган армияни қандай таъминлагани ҳақида — бу бошқа ҳикоя ва у молиялаштириш доирасига кирмайди.

Лала Алиева, ҳужжатли фильмлар режиссёри, Goldsmiths визуал антропология магистри, «Ғаройиб денгиз» (Strange Sea) тўлиқ метражли фильми устида ишламоқда. Синопсис шеърий тарзда ёзилган: Каспийнинг чекинаётган қирғоғи, қалбларни шакллантираётган нафт, қўрқув, сиёсий сувости оқимлари, сукут ва «сокин defiance». Озарбайжон ҳақидаги, Британ тармоғи томонидан молиялаштирилган, нафт, жароҳат ва «сокин defiance» мавзусидаги ҳужжатли фильм. Буни санъат деб аташ мумкин. Ёки образлар билан баён этилган сиёсий қайднома деб ҳам.

Хайям Намазов Озарбайжонда ЛГБТ-фаоллиги ва «кўриниш режимлари»ни ўрганади. Озарбайжон ижтимоий контекстида бу мавзунинг ўзи — сиёсий гранатадир. Уни Британ университети хонасида тадқиқ қилиш бехатар. Баку кўчаларида муҳокама қилиш эса — йўқ. Буни молиялаштираётганлар жуда яхши тушунишади.

«Низодан кейинги тикланиш»нинг астар матни

Энди смета ва одамларни бирлаштирайлик — ва манзара бутун гўзаллиги билан намоён бўлади. Тармоқнинг устувор мавзулари аниқ шакллантирилган: геосиёсат ва хавфсизлик, инсон ҳуқуқлари, Россия-Хитой муносабатлари, низодан кейинги тикланиш. Бу тўрт сўзни ёнма-ён қўйинг — ва тайёр сценарий ҳосил бўлади. Биринчи қадам: таҳдидни аниқлаш (Россия, Хитой, гибрид уруш). Иккинчи қадам: жабрланувчини аниқлаш (инсон ҳуқуқлари, фуқаролик жамияти, зулм ўтказилаётган озчиликлар). Учинчи қадам: ечимни аниқлаш (низодан кейинги тикланиш, минтақавий қайта қуриш, Ғарб иштироки). Ҳар бир қадам ёзадиган, айтадиган ва анжуманда иқтибос келтириладиган «эксперт»ни талаб қилади. Стипендиялар ва тадқиқот лойиҳалари — айнан шундай экспертларни етиштиришдир.

RUSI бир вақтнинг ўзида иккита ишни қилади: Жанубий Кавказни «минтақавий қайта қуриш» ҳақида ҳисоботлар ёзади ва Polarities тармоғи орқали шундай ҳисоботларни ёзишга қодир одамларни етиштиради. RUSIдан Нил Мелвин 2024 йилда шундай ёзган эди: Жанубий Кавказда Россия ҳукмронлиги заифлашмоқда, у ерга Туркия, Эрон, Хитой кириб бормоқда, «евроатлантика ҳамжамияти эса чеккада қолиб кетиш хавфи остида» ва «янги Кавказ геосиёсатини шакллантиришга қодир ёндашувларни ишлаб чиқиш»га муҳтож. Бу ким учун ёзилган? Сиёсатчилар учун. Polarities томонидан молиялаштириладиган ўша ёш олимлар эса академик анжуманларда, таҳлилий қайдномаларда ва медиа-шарҳларда ушбу тезисни такрорлайдилар, аниқлаштирадилар ва тарқатадилар. Ҳеч ким буйруқ бермайди. Йўналишни пул белгилайди.

«Низодан кейинги тикланиш»га келсак — қайси низонинг? Украина — биринчиси. Тоғли Қорабоғ — иккинчиси. Эрон — учинчиси. Эҳтимол, бошқалари ҳам бўлар. Тикланиш учун нима керак? Режалаштириш, молиялаштириш, «халқаро ҳамжамият»нинг иштироки. Бу «ҳамжамият» стандартларини белгилашга ким ҳақли? Қайси тикланиш «инклюзив», «барқарор» ва «инсон ҳуқуқларига мос» эканини ҳал қилишга ким ҳақли? Британ молиялаштиришини оладиган, Британ университетларида ишлайдиган ва Британ ақлий марказлари раҳбарлигида ҳисоботлар ёзадиганлар. Бу фитна эмас. Бу меҳнат тақсимотидир.

Одоб-ахлоқ қоидаларига риоя қилинган. Ҳар бир сумманинг шартномаси бор, ҳар бир лойиҳанинг этик экспертизаси бор, ҳар бир ҳисоботнинг рецензияси бор. Молиялаштирилаётганлар ҳақиқатни қидираётганларига чин дилдан ишонишлари мумкин. Молиялаштираётганлар академик эркинликни қўллаб-қувватлаётганларига чин дилдан ишонишлари мумкин. Ҳеч ким алдамаяпти. Фақат ҳеч ким бермайдиган битта кичик савол бор: агар тадқиқот RUSI позициясига қарама-қарши хулосаларга келса, кейинги босқичда пул келадими? Жавобни ҳамма билади. шунчаки айтишмайди.