Локерби бўйича портлашда гумонланувчи Ливияда «хафиёна» операция давомида қўлга олинди

**Локербидаги портлашда гумонланувчи Ливиядан «яширин» операция орқали олиб чиқиб кетилди**

1988 йилнинг декабрида Локерби осмонида Pan Am авиакомпаниясининг 103-рейси портлаб кетиши оқибатида юзлаб одамлар ҳалок бўлган эди.

Локербидаги портлашда гумонланаётган шахс «ярим ошда ўтказилган яширин операция»дан сўнг АҚШда судланиш учун Ливиядан ноқонуний равишда олиб кетилганини айтди.

Абу Агила Муҳаммад Масъуд Хаир Ал-Маримийнинг таъкидлашича, у қуролланган кишилар томонидан қўлга олинган ва «бошига қоп кийгизилган ва боғланган» ҳолда, уни мамлакатдан олиб чиқиб кетиш учун самолётни тайёрлаб қўйган ФҚБ агентларига топширилган.

Масъуд номи билан ҳам танилган Ал-Маримий 1988 йил 21 декабрда Локерби осмонида Pan Am авиакомпаниясининг 103-рейсини портлатиб юборган ва 270 кишининг ўлимига сабаб бўлган бомбани ясаганлик ва қуроллантирганлик айбловларини рад этмоқда.

Ливиялик бу шахс ноқонуний топшириш (эक्स्टрадиция) қурбони бўлганини айтмоқда ва Вашингтондаги судьядан ишни тугатишни сўраган.

АҚШ Адлия вазирлиги эса, ўз навбатида, Америка қонунчилигига кўра, унинг мамлакатдан олиб чиқилиш усули уч марта қолдирилган суд жараёнининг январда бошланишига тўсқинлик қилмаслиги кераклигини билдирди.

Ал-Маримийнинг воқеалар ҳақидаги баёноти илк бор унинг ҳимоячилари гуруҳи томонидан судга топширилган ҳужжатларда келтирилган.

АҚШ ҳукумати 2020 йил декабрида унга самолётни портлатганлик айбловини қўйган ва уни суд қилиш учун Ливиядан «эक्स्टрадиция қилиш, чиқариб юбориш ёки бошқача тарзда қонуний олиб чиқиш»ни расман сўраган эди.

Ўша пайтда Ал-Маримий Ливияда, Полковник Муаммар Қаддафига қарши 2011 йилги исён пайтида исёнчи кучларга ҳужум қилгани учун қамоқ жазосини ўтаётган эди.

Ал-Маримийнинг сўзларига кўра, у 2021 йил 30 сентябрда «инсонпарварлик нуқтаи назаридан» қамоқдан озод қилинган ва Триполидаги оиласи бағрига қайтган.

Тахминан икки ҳафта ўтгач, бир гуруҳ қуролланган, кўпчилиги ниқобланган кишилар унинг уйига келиб, сабабини тушунтирмасдан ва ўзларини таништирмасдан уни яна ҳибсга олишган.

Ҳимоячиларнинг айтишича, унинг «ўғирлаб кетилиши» «шафқатсизлиги ва инсон ҳуқуқларини менсимаслиги билан ном чиқарган» ҳарбийлаштирилган гуруҳ томонидан амалга оширилган.

Уларнинг таъкидлашича, Ал-Маримий «соғлиғи ва ҳаракатланишдаги муаммоларига эътибор берилмай» полда судраб олиб чиқилган, ўғлига милтиқ билан зарба берилган, хотини ва қизига эса тажовуз қилинган.

Уларнинг айтишича, бу ёшдаги отахон Триполидан тахминан 116 миль (187 км) шарқда жойлашган Мисратадаги қамоқхонага олиб кетилган ва у ерда бир неча кун бир кишилик камерада сақланган.

2022 йил 11 декабрь эрталаб Ал-Маримийнинг айтишича, уни асирликда ушлаганлар унга сэндвич ва чой беришган ҳамда буюмларини йиғишни айтишган.

У озод қилинишини кутган эди, аммо бунинг ўрнига у ФҚБга топширилди.

Ал-Маримий бошига «бўшроқ ёпилган мато қоп» кийгизилган ҳолда Мисрата аэропортига олиб келинганида, АҚШ ҳукумати самолёти кутиб турган эди.

Уни кузатиб бораётганлар ФҚБдан шошилишни сўрашган, чунки одамлар кузатиб турган эди, ва у самолётга чиқарилган.

Ливия расмийлари унинг баъзи буюмлари, жумладан Қуръон, жойнамоз, кийим-кечак, гигиена воситалари ва дори-дармонлари бўлган полиэтилен «чиқинди халтаси»ни топширишган.

АҚШга учиш пайтида ФҚБ Ал-Маримийни сўроқ қилган, «бошидан оёғигача тиббий кўрикдан ўтказган» ва унга тоза кийим ҳамда адёллар берган, дейди унинг адвокатлари.

Уларнинг айтишича, Триполида жойлашган Ливия ҳукумати бош вазири Абдулҳамид Дбейба кейинчалик Қўшма Штатлардан молиявий инвестициялар, жумладан Ливиянинг демократик давлатга ўтишини қўллаб-қувватлаш учун 16 миллион доллар (12 миллион фунт стерлинг) ва АҚШнинг Honeywell International нефть гиганти билан шартнома олган.

Ал-Маримийнинг таъкидлашича, бу жараён ноқонуний топшириш ва мажбуран ўғирлаб кетиш бўлиб, Вашингтон судини ушбу иш бўйича юрисдикциядан маҳрум қилади.

Ҳимоя томонининг айтишича, ҳарбийлаштирилган гуруҳ дипломатик музокаралар боши берк кўчага кириб қолганидан сўнг, «Ливия қонунчилиги ва суверенитетини мутлақо менсимасликни» кўрсатган ҳолда ноқонуний одам ўғирлашни амалга оширган.

Унинг адвокатлари шундай деди: «Бу қонун устуворлиги эмас.

Бу кучлиларнинг ҳукмронлигидир. Жаноб Ал-Маримийнинг топширилиши дунё халқларига ваҳимали хабар юборади: 'Агар сиз бизга керак бўлсангиз, сизни олиб кетамиз'».

Улар қўшимча қилди: «Жаноб Ал-Маримий Ливияга қайтарилиши керак».

АҚШ ҳукуматининг билдиришича, узоқ вақтдан бери мавжуд бўлган ҳуқуқий доктринага кўра, суднинг юрисдикцияси айбланувчининг суд олдига қандай олиб келинганига боғлиқ эмас, ҳатто бу мажбурий ўғирлашни ўз ичига олган бўлса ҳам.

Прокурорларнинг айтишича, ушбу қоидадан чекланган истиснолар Ал-Маримийнинг ишига татбиқ этилмайди.

Судга топширган ҳужжатларида ҳукумат шундай деди: «Ливияга айбланувчини АҚШга ўзи танлаган ҳар қандай усулда топширишга рухсат берилган эди».

Улар қўшимча қилди: «Ливия ҳарбийлаштирилган гуруҳларининг ҳар қандай ҳаракатлари АҚШ зиммасига юкланмайди, ваҳоланки бу даъвонинг муваффақиятли бўлиши учун шундай бўлиши талаб этилар эди».

Ҳимоя томони судья Дабни Фридрих олдида ўз далилларини тақдим этиши учун суд мажлиси ўтказилишини сўради.

Ал-Маримийнинг 2022 йилда Ливиядан олиб чиқиб кетилиши унинг ватанида кескин эътирозларга сабаб бўлди.

Бош вазир Дбейба унинг ҳукумати «айбланаётган фуқароларни эक्स्टрадиция қилиш бўйича халқаро суд тизими» билан ҳамкорлик қилаётганини айтди.

Ўша пайтда Интерполнинг қизил хабарномаси амалда эди, у бутун дунё бўйлаб ҳуқуқ-тартибот идораларидан Ал-Маримийни эक्स्टрадиция қилингунча ёки топширилгунча жойини аниқлашни ва вақтинча ҳибсга олишни сўраган.

Шотландия прокуратураси раҳбари, ўшанда Лорд-адвокат бўлган Дороти Бейн KC Шотландия парламентига Ал-Маримий АҚШ ҳибсхонасига «қонуний асосда» топширилгани ҳақида тасдиқнома олганини айтди.