Консерваланган макрель (скумбрия) муқобили кўпроқ супермаркетлар пештахталаридан жой олар экан, «скимпфляция» ҳақида огоҳлантирилмоқда
Истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи Which? гуруҳи арзонроқ ва тўйимлилиги пастроқ бўлган балиқ тури — япония скумбриясининг сотилишини «скимпфляция» (маҳсулот таркибини арзонлаштириш) намунаси деб атади.
Кўпроқ супермаркетлар арзонроқ консерваланган макрел (скумбрия) ўринбосарини сота бошлагани сабабли «скимпфляция» (маҳсулот таркибини арзонлаштириш) ҳақида огоҳлантириш берилди.
Баъзи дўконлар ҳаддан ташқари кўп балиқ овланиши хавотирлари туфайли янги тутилган макрел сотишни ҳам тўхтатди.
Истеъмолчилар гуруҳининг маълум қилишича, супермаркетлар томонидан консерваланган макрелга нисбатан тўйимлилиги пастроқ ва арзонроқ бўлган муқобил маҳсулотни сотиш тенденцияси кучайиб бораётгани «скимпфляция»нинг яққол мисолидир.
Йирик супермаркетларни маҳсулот билан таъминлайдиган Princes компанияси ушбу балиқни бутунлай бошқа тур бўлган ва Lidl томонидан ҳам сотиладиган «жак-макрел» (jack mackerel) билан алмаштирди.
Бу ўзгаришга кўп йиллар давомида ҳаддан ташқари кўп овланиши натижасида Атлантика макрели захираларининг камайиб кетгани сабаб бўлди. Чили муқобили эса экологик жиҳатдан барқарорроқ ва уч баравар арзонроқдир.
«Ишлаб чиқарувчилар кундалик истеъмол қилинадиган асосий маҳсулотлар сифатини секингина пасайтириши ҳақиқий хавотирга сабаб бўлади, чунки харидорлар озуқавий қиймати сезиларли даражада паст бўлган маҳсулот учун аввалгидек нарх тўлашга мажбур бўлишади», деди Which? ташкилотининг озиқ-овқат сиёсати бўлими раҳбари Сью Дэвис.
Жак-макрел таркибидаги омега-3 миқдори оддий макрелдагига қараганда тахминан икки баравар, B12 витамини эса уч баравар кам.
Бу ўзгариш баъзи истеъмолчиларнинг таъм ва консистенциядаги фарқлардан шикоят қилишига, шунингдек, ўринбосар балиқнинг ёрлиғи қанчалик аниқ кўрсатилгани борасидаги хавотирларга сабаб бўлди.
Lidl жак-макрелни ўз бренди остида сотади. Lidl GB компанияси «балиқ ва денгиз маҳсулотларини масъулият билан бошқариладиган балиқчилик хўжаликларидан сотиб олишга содиқ» эканини билдирди.
Which? вакили Дэвис шундай деди: «Ишлаб чиқарувчилар таъминот занжиридаги ҳақиқий қийинчиликлар ва барқарорлик муаммоларига дуч келаётган бўлса-да, улар маҳсулот рецептини ўзгартирганда харидорлар олдида бутунлай очиқ бўлишга масъулдирлар».
У қўшимча қилди: «Скимпфляция — харажатларни камайтириш учун маҳсулот таркибини секингина ўзгартириш — тобора кенг тарқалмоқда, лекин бу жуда айёрлик билан қилингандек туюлиши мумкин, чунки харидорлар маҳсулот ўзгарганини уйга олиб бориб, еб кўрмагунча сезмасликлари мумкин».
Номига қарамай, жак-макрел аслида макрел турига кирмайди. Жак-макрел Carangidae (ставридасимонлар) балиқлар оиласига мансуб, анъанавий макрел эса Scombridae (скумбриясимонлар) оиласига тегишли.
2025 йил декабригача Буюк Британия қонунчилиги Carangidae турларини фақат «жак», «скад», «тревалли» ёки «ставрида» сифатида сотишга рухсат берган эди.
Бироқ, Princes ўз янги маҳсулотини «жак-макрел» сифатида тақдим этганидан кўп ўтмай, Атроф-муҳит, озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги вазирлиги ушбу ёрлиқдан фойдаланишга рухсат бериш учун ўз қоидаларини ўзгартирди.
Undercurrent денгиз маҳсулотлари бозори таҳлилий платформаси томонидан қайта эълон қилинган соҳа маълумотлари шуни кўрсатадики, Чили жак-макрелининг улгуржи нархи Атлантика макрелидан тахминан уч баравар арзон.
Бу ўзгариш Буюк Британия, Исландия, Гренландия, Норвегия, Фарер ороллари, Европа Иттифоқи ва Россия ўртасида макрел овлаш квоталарини тақсимлаш бўйича узоқ давом этган баҳс — «макрел уруши»дан кейин юз берди.
Бу давлатлар захираларни тақсимлаш ва илмий тавсияларга мувофиқ овлаш чекловларини белгилаш бўйича ягона тизим устида бир неча бор келиша олмадилар.
Денгиз бошқаруви кенгаши (MSC) маълумотларига кўра, шимоли-шарқий Атлантика океанида макрел овлаш ҳажми охирги 15 йил ичида олимлар томонидан тавсия этилган даражадан ўртача 39 фоизга юқори бўлган.
Халқаро денгизни тадқиқ қилиш кенгаши (Ices) маълумотларига кўра, охирги ўн йил ичида захиралар тахминан тўртдан уч қисмга камайган.
Ҳукуматлараро орган захираларнинг тикланишига имкон бериш учун 2026 йилда шимоли-шарқий Атлантика макрелини овлаш ҳажмини тахминан 70 фоизга қисқартиришни тавсия қилди.
Ўтган йили Денгизни муҳофаза қилиш жамияти Атлантика макрели популяцияси «инқироз ёқасида» эканини маълум қилган эди.
Макрел сонининг кескин камайиши балиқнинг MSC сертификатидан маҳрум бўлишига олиб келди, бу эса у кўплаб чакана савдогарларнинг экологик барқарорлик сиёсатига бошқа жавоб бермаслигини англатади. Чили жак-макрели эса, аксинча, MSC сертификатига эга.
Февраль ойида Waitrose компанияси ҳаддан ташқари кўп овлаш хавотирлари туфайли янги тутилган, совутилган ва музлатилган макрел сотишни тўхтатишини, консерваланган маҳсулотлар эса мавжуд захиралар сотиб бўлинганидан кейин босқичма-босқич тугатилишини маълум қилди.
Денгизни муҳофаза қилиш жамияти бу қадамни «етакчи ва қатъий» деб баҳолади.
Жак-макрелга ўтиш Буюк Британиядан ташқарида ҳам сезилмоқда: Нидерландиядаги супермаркетлар Атлантика макрелини сотишни тўхтатди, Швециядаги камида битта супермаркет эса жак-макрелга ўтди.