Коммунал маблағлар назоратсиз: нега уй-жой мулкдорлари ширкатлари ва бошқарувчи компаниялардаги қонунбузарликлар йиллар давомида аниқ жавобсиз қолмоқда?

Назоратсиз коммунал маблағлар: нега УЖШТ ва бошқарувчи компаниялардаги қоидабузарликлар йиллар давомида аниқ жавобсиз қолмоқда?

Мулкдорларнинг пуллари ҳар ойда йиғилади, аммо шаффоф ҳисоботга эришиш ва мумкин бўлган суиистеъмолликлар учун жавобгарликка тортиш жуда камдан-кам ҳолларда уддаланади. Охирги беш йил ичида уй-жой коммунал соҳасидаги тахмин қилинаётган талон-торожликлар бўйича қанча иш судгача етиб борди?

Мураккаб савол: охирги беш йилда Ўзбекистонда уй-жой мулкдорлари ширкатлари (УЖШТ) ва бошқарувчи компанияларда кенг жонланишга сабаб бўлган ҳамда айбдорларнинг жазоланиши билан якунланган тахмин қилинаётган талон-торожликлар бўйича шов-шувли ишлар кўп бўлдими? Бунга ўхшаш воқеаларни эслаш осон эмас. Лекин бу кўп квартирали уйларни бошқариш соҳасида ҳамма нарса жойида эканини англатадими?

УЖШТ муаммолари аллақачон томидан сув ўтиши, ишламайдиган лифтлар ва кир кириш жойлари (подъездлар) билан чекланиб қолмайди. Гап ҳар ойда хизмат кўрсатувчи ташкилотларга тушадиган мулкдорларнинг пуллари ҳақида ҳам бормоқда. Уларнинг сарфланишини ким ва қандай назорат қилади? Ҳисоблаб чиқилган тўловлар қанчалик асосли? Яшовчилар молиявий ҳисоботларни олишмоқдами ва харажатлар ҳақиқатан ҳам бажарилган ишларга мос келишини текшира олишадими?

Ишончсиз раҳбар учун ношаффоф бошқарув тизими суиистеъмолликлар учун қулай муҳитга айланиши мумкин. Пуллар мунтазам равишда тушиб туради, мулкдорлар эса баъзида бошланғич бухгалтерия ҳужжатлари, харажатлар ёйилмаси ва ҳисоб-китоблар бўйича изоҳлар берилишига эришишларига тўғри келади. Вкaртинa (ҳисобот) ошкор қилинмаса, молиявий масалалар яшовчилар муҳокамасига олиб чиқилмаса ва қарорлар мулкдорларнинг тегишли иштирокисиз қабул қилинса, қоидабузарликлар хавфи ортади.

Аммо яшовчилар текширув ўтказилишига эришмоқчи бўлишганда нима содир бўлади? Уларнинг мурожаатлари ҳар доим ҳам тўлақонли суриштирув учун асос бўла оладими?

Шикоятдан амалга ошмаган жиноят судигача бўлган масофа икки йилми?

Диққатга сазовор мисол — Юнусободдаги «Лайло коммунал» УЖШТ воқеаси бўлиб, мавжуд маълумотларга кўра, у кейинчалик бошқарувчи компания орқали бошқарувга ўтган.

Ушбу ташкилот фаолиятидаги қоидабузарликлар билан боғлиқ жиноят иши деярли икки йилдан бери туман ички ишлар бўлими орқали ўтмоқда. Тафтиш комиссияси вакилларининг сўзларига кўра, терговга тегишли бухгалтерия ҳисоби йўқлиги, яшовчилардан йиғилган пуллар банк кассасига тушмагани, шунингдек штамп ва муҳр сохталаштирилгани ва бошқа қоидабузарликлар ҳақида материаллар топширилган.

Бироқ, аризачилар томонидан баён этилган хронологиядан келиб чиқадики, иш жиноят таркиби йўқлиги асосида икки марта (2025 йил мартида ва 2026 йил майида) тугатилган, икки марта тўхтатилган ва сўнг туман прокуратураси томонидан яна қайта тикланган.

Нега аризачилар мумкин бўлган молиявий қоидабузарликларга ишора қилаётган материаллар шунча узоқ вақт давомида якуний процессуал қарорга олиб келмади? Терговнинг қандай далиллари ва текширувлар натижалари ишни тугатиш ҳақидаги аввалги қарорларга асос бўлган? Иш қайта тикланганидан сўнг нима ўзгарди?

Ишнинг бир неча бор тугатилиши, тўхтатилиши ва қайта тикланиши фактининг ўзи қонуний равишда савол туғдиради: тақдим этилган сифатли материалларнинг барчаси тўлақонли ва холисона баҳо олдими? Ва нега мулкдорлар аниқликка эришиш учун шунча узоқ вақт кутишлари керак?

Назоратчиларни ким назорат қилади?

«Лайло коммунал» воқеаси — ҳуқуқ-тартибот тизими уй-жой фондини бошқариш соҳасидаги мумкин бўлган суиистеъмолликлар ҳақидаги хабарларга қандай муносабат билдириши ҳақидаги кенгроқ масалани кўтариш учун сабабдир.

Амалиётда айрим УЖШТ ва бошқарувчи компаниялар томонидан йўл қўйилаётган қоидабузарликларга бағрикенглик мавжудми? Нега яшовчилар баъзи ҳолларда молиявий текширув ўтказилиши, бошланғич ҳужжатлар тақдим этилиши ва раҳбарларнинг хатти-ҳаракатларига ҳуқуқий баҳо берилишига йиллар давомида эришишларига тўғри келмоқда?

Мумкин бўлган талон-торожликлар ва ҳужжатларни сохталаштириш ҳақидаги хабарлар ҳар томонлама текширилмоқдами? Мазмунли текширув расмий жавоблар билан алмаштирилиб қолмаяптими, шундан сўнг низо амалда ҳал этилмай қолаверадими?

Жавоб бериш учун статистика, текширувлар натижалари ва ҳуқуқ-тартибот органлари ишини баҳолашнинг тушунарли мезонлари керак.

Аҳволнинг реал ҳолатини баҳолаш учун ҳуқуқ-тартибот органлари бир нечта аниқ саволларга жавоб беришлари лозим эди:

— Охирги беш йил ичида Ўзбекистонда УЖШТ ва бошқарувчи компаниялардаги тахмин қилинаётган талон-торожликлар, маблағларни ўзлаштириш ва ҳужжатларни сохталаштириш билан боғлиқ қанча жиноят иши қўзғатилган?

— Уларнинг қанчаси судгача етиб борди, қанчаси айблов ҳукмлари билан якунланди ва қанчаси тугатилди ёки тўхтатилди?

— Уй-жой мулкдорларининг қанча мурожаати хизмат кўрсатувчи ташкилотларнинг молиявий фаолиятини текшириш учун асос бўлди ва ушбу текширувларнинг натижалари қандай?

— Бухгалтерия ҳужжатларининг тўлиқлиги, ҳисоб-китобларнинг асослилиги ва харажатларнинг ҳақиқатда бажарилган ишларга мослиги қандай тартибда текширилади?

Қанча бундай ишлар қўзғатилаётгани, қанчаси судга оширилаётгани ва улар нима билан якунланаётгани ҳақида очиқ ва солиштириб бўладиган маълумотлар бўлмас экан, ҳуқуқ-тартибот муносабатининг самарадорлигини баҳолаш мумкин эмас. Ушбу саволларга жавоблар якка тартибдаги низоларни тизимли муаммодан ажратишга — ва мулкдорларнинг пуллари қанчалик ишончли ҳимоя қилинганини тушунишга имкон беради.

Зеро, коммунал тўловлар — хизмат кўрсатувчи ташкилотлар раҳбарлари ихтиёридаги назоратсиз маблағлар эмас. Агар мулкдорлар ҳужжатларга ва мумкин бўлган қоидабузарликларга ҳуқуқий баҳо берилишига йиллар давомида эришишларига тўғри келса, муаммо яшовчилар ва УЖШТ раҳбарияти ўртасидаги алоҳида низо доирасидан чиқиб кетади. У назорат самарадорлиги ва кўп квартирали уйларни бошқариш тизимига бўлган ишонч масаласига айланади.