Колонка: Марказий Осиё ўзлигини англашни ўрганмоқда

**Колонка: Марказий Осиё ўзлигини англашни ўрганмоқда**

Келажак ҳақидаги суҳбатлар негадир алоҳида янграйдиган жойлар бор.

Комо кўли бўйидаги кичик Италия шаҳри Каденаббия — ана шундай масканлардан бири.

La Collina вилласи узоқ йиллар давомида ГФРнинг биринчи канцлери Конрад Аденауэрнинг ёзги қароргоҳи бўлиб хизмат қилган. У бу ерга дам олиш, сайр қилиш, бочче ўйнаш учун келар ва шу билан бирга катта сиёсат билан шуғулланишни тўхтатмас эди. Виллани ҳатто унинг «муқобил канцлерлиги» деб ҳам аташарди.

Айнан шу ерда у Франция Бешинчи республикаси асосчиси Шарль де Голль билан биринчи учрашувга тайёргарлик кўрган — бу учрашув Иккинчи жаҳон урушидан кейинги герман-француз ярашувининг ва бўлажак Европа ҳамкорлигининг дебочаси бўлган эди.

Шу боис, орадан ўн йиллар ўтиб, бу ерда бугунги кунда ўз келажак формуласини излаётган минтақа — Марказий Осиёни муҳокама қилиш рамзий маънога эга бўлди.

Конрад Аденауэр номидаги фонднинг Марказий Осиё бўйича Минтақавий дастури томонидан ташкил этилган учрашувда хавфсизлик, ташқи сиёсат, сув ва иқлим, транспорт, иқтисодиёт ҳамда минтақавий ўзликни англаш масалалари муҳокама қилинди. Унда Ўзбекистон, Қирғизистон ва Тожикистондан келган экспертлар, парламент аъзолари ва олимлар иштирок этди.

Бироқ, барча муҳокамалардан сўнг хотирамда қолгани бирор бир алоҳида формула эмас, балки умумий кайфият бўлди. Марказий Осиёга бўлган қараш аста-секин ўзгараётганга ўхшайди. Яқин-яқингача минтақани ташқаридан — йўналишлар, чегаралар ва йирик давлатларнинг манфаатлари орқали қабул қилиш осонроқ эди. Энди эса ичкаридан қараш истаги тобора кучаймоқда: бизни нима боғлаб туради, биргаликда нима қила оламиз ва ўз келажагимизни қандай кўришни истаймиз?

Бу, эҳтимол, энг сезиларли ўзгаришлардан биридир.

Агар илгари минтақа учун энг муҳими ҳеч бўлмаганда қарама-қаршиликка йўл қўймаслик бўлган бўлса, бугун тобора тез-тез бошқа савол кун тартибига чиқмоқда: биргаликда нима қилиш мумкин?

Бу ерда гап нафақат сиёсат, балки иқтисодиёт ҳақида ҳам бормоқда.

Марказий Осиёнинг бешта давлати ялпи ички маҳсулотининг умумий ҳажми тахминан 520 миллиард долларга етди ва сўнгги саккиз йил ичида деярли 2,5 баробарга ўсди. Марказий Осиё мамлакатларининг ўзаро савдоси 11 миллиард долларга яқинлашди, ўзаро инвестициялар эса 5,6 баробарга ортди.

Бу рақамлар бир тенденцияни кўрсатмоқда: минтақавий боғлиқлик иқтисодий қиймат келтира бошлади.

Шу боис, Марказий Осиё учун шунчаки транспорт хаби бўлишнинг ўзи етарли эмас. Товарларни фақат ўзи орқали ўтказиш эмас, балки уларни ишлаб чиқариш ҳам муҳим. Хомашёни шунчаки ташиш эмас, балки қўшилган қиймат яратиш ҳам зарур. Нафақат капитал жалб қилиш, балки шахсий технологик ва молиявий компетенцияларни жамлаш ҳам лозим.

Хусусан, учрашув давомида иқтисодий маконимизни — айниқса қўшма лойиҳаларни — санкциялар босимидан ҳимоя қилишнинг ягона ҳуқуқий стандартларини ишлаб чиқиш ҳақида сўз борди. Бу борада минтақанинг бешта давлати бир-бирига ҳар бири алоҳида эга бўлмаган имкониятларни тақдим этиши мумкин.

Бу фикр суҳбатларда қайта-қайта янгради.

Ташқи ҳамкорлик кўпинча танлов сифатида қабул қилинади: бир йўналиш ўрнига бошқаси, бир шерик ўрнига бошқаси, бир тортишиш маркази ўрнига бошқаси.

Аммо, эҳтимол, Марказий Осиё учун бошқача мантиқ анча самаралироқдир. Муқобил эмас, балки қўшимча имконият.

Янги транспорт йўлаги мавжуд бўлганини алмаштириши шарт эмас, балки унга муқобил бўлиши мумкин. Янги инвестор аввалгисидан воз кечишни англатмайди. Янги технологик шериклик бошқалар билан ҳамкорлик қилиш йўлини ёпмаслиги керак.

Бу ерда муҳим боғлиқлик юзага келади — алоҳида давлатларнинг кўпвекторлилигидан минтақавий мустақиллик ва минтақанинг субъектлигига ўтиш. Шунчаки имкониятлар орасидан танлаш эмас, балки янгиларини яратиш.

Бу ягона ташқи сиёсатни ёки давлатларнинг мустақилликдан воз кечишини англатмайди. Аксинча, минтақа қанчалик кўп имкониятлар яратса, ҳар бир алоҳида давлат учун ҳаракат қилиш майдони шунчалик кенгаяди.

Бу маънода минтақавий мустақиллик — бу, энг аввало, ўз-ўзини таъминлай олиш демакдир. Бу ташқи дунё билан янада кенгроқ имкониятлар тилида гаплашиш қобилиятини англатади.

Марказий Осиё давлатлари ўз минтақавий муаммоларини ҳал қилиш учун масъулиятни тобора кўпроқ ўз зиммаларига олмоқдалар.

Мунозаралар давомида гап нафақат ҳарбий ёки сиёсий хавфсизлик ҳақида борди. Сув энергетика билан, транспорт — қўшниларнинг инфратузилмаси билан боғлиқ, иқлим ва экология муаммолари эса умуман чегара билмайди. Кибертаҳдидлар эса бундан ҳам баттар.

Агар таҳдид минтақавий тус олса, уни ҳал қилиш учун масъулият ҳам аста-секин минтақавий бўлиши керак. Менимча, бу бугунги кунда Марказий Осиёда содир бўлаётган энг муҳим жараёнлардан биридир.

Мамлакатлар мураккаб масалаларни ташқи воситачиларсиз, тўғридан-тўғри ўз ўрталарида ҳал қилишга тобора кўпроқ интилмоқдалар. Бу борада чегаралар бўйича уч томонлама келишув ва Хўжанд декларацияси яққол мисолдир.

Ҳатто Қирғизистоннинг БМТ Хавфсизлик Кенгашига аъзолигини ҳам учрашув иштирокчилари миллий дипломатиядан кенгроқ — қўшма масъулият ва минтақа субъектлигининг мустаҳкамланиши кўрсаткичи сифатида баҳоладилар.

Минтақага шериклар керак, аммо шериклик ва масъулият — бошқа-бошқа нарсалардир. Шериклар минтақавий вазифаларни ҳал қилишда ёрдам беришлари мумкин. Бироқ вазифаларнинг ўзи тобора Марказий Осиё ичидаги суҳбат мавзусига айланиб бормоқда.

Бу ерда, эҳтимол, бутун ушбу тарихнинг энг қизиқарли қисми бор. Чунки Марказий Осиё — бу нафақат бешта давлат ва уларнинг институтлари, балки одамлар ҳамдир.

Учрашув давомида парламентлар ва фуқаролик жамиятининг роли, хотин-қизлар ва ёшлар платформалари, талабалар алмашинуви ва маданий лойиҳалар ҳақида сўз борди.

Менимча, буларнинг барчаси бир оддий сабабга кўра муҳим: одамлар баъзан расмий институтлардан кўра тезроқ яқинлашадилар.

Бир оила аъзолари кўпинча чегаранинг турли томонларида яшайдилар. Талабалар қўшни давлатларда ўқиш имкониятларини кўрмоқдалар. Жаҳон чемпионати вақтида эса Марказий Осиё мамлакатларининг кўплаб аҳолиси Ўзбекистон терма жамоасига мухлислик қилди. Айнан мана шундай лаҳзалардан қўшничилик туйғуси шаклланади.

Шу боис, иштирокчилардан бири таъкидлаганидек, минтақавий яқинлашув учун ўз «яхши қўшничилик маёқлари» керак: умумий маданий йўналишлар, қулай саёҳатлар ва минтақавий медиа-майдончалар. Эҳтимол, музейларга ташриф буюриш учун ягона карталар ёки минтақавий телефон тарифлари каби оддий нарсалар ҳам бунга хизмат қилар.

Қизиғи шундаки, учрашувда минтақавий ўзликни шакллантириш масаласи ҳам муҳокама қилинди. Бунда биз нафақат қўшничилик ҳақида гапира бошладик. Биз ўзимизга савол бера бошладик: аслида бизни нима минтақа қилади? Шу билан бирга, минтақавий ўзликни буйруқбозлик йўли билан мустаҳкамлаб бўлмаслиги ҳақида тушунча мавжуд.

Ва, эҳтимол, бундай фикрлар эски стереотиплардан холи бўлган ва қўшничиликни ўз ҳаётининг бир қисми сифатида қабул қиладиган авлод вакилларига тобора кўпроқ келаётгани камроқ муҳим эмас. Айнан мана шу одамлар аста-секин яқин йилларда минтақа қандай бўлиши учун масъулиятни ўз зиммаларига олишлари керак бўлади.

Минтақа келажаги учун муҳим деб ҳисоблаганим яна бир нозик мавзу бор — бу тарих.

Марказий Осиё умумий, жуда мураккаб ва чамбарчас боғлиқ тарихга эга. Аммо бугунги кунда ҳар бир мамлакат уни кўп жиҳатдан ўз миллий призмаси орқали сўзлаб беради.

Ҳар бир давлатнинг ўз қаҳрамонлари, саналари, воқеалари ва ўз оғриқли саҳифалари бор. Бироқ ўтмишга замонавий чегаралардан кенгроқ назар ташлашга уринмасдан туриб, минтақавий ўзликни англаш мумкин эмас.

Эҳтимол, учрашувда айтилганидек, бешта давлат олимлари биргаликда Марказий Осиё тарихини ёзишлари керакдир. Бу ўтмишнинг яна бир «тўғри» талқинини яратиш учун эмас, балки унда нафақат фарқларни, балки бизни боғлаб турган жиҳатларни ҳам кўриш учун зарур.

Марказий Осиёнинг умумий хотираси бор — шунчаки биз ҳали уни биргаликда ўқишга улгурмадик. Бу ерда ҳам миллий ўзлик ўрнига ягона ўзликни изламаслик муҳим. Бир вақтнинг ўзида ҳам ўз мамлакатинг фуқароси, ҳам кенгроқ маконнинг бир қисми сифатида ҳис қилиш мумкин.

Мунозаралар давомида янграган яна бир ғоя — минтақавий умумийликни декларациялардан кундалик амалиётга кўчириш зарурлигидир.

Каденаббиядаги мунозаралардан сўнг, менга Марказий Осиё айнан шу йўналишда аста-секин ҳаракат қилаётгандек туюлмоқда. Қатъий устмиллий тузилмани яратиш ёки ўзини ташқи дунёга қарама-қарши қўйишга уриниш эмас. Аксинча — турли мамлакатларни турли манфаатлар ва турли лойиҳалар билан боғлайдиган тармоқли ҳамкорлик маконини шакллантириш йўлидан бормоқда.

Савдо бир мамлакатни бошқаси билан боғлайди. Транспорт учинчисини қўшади. Энергетика — тўртинчисини. Сув, хавфсизлик, таълим, маданият ва инсоний алоқалар янги боғлиқликларни яратади. Улар бир вақтнинг ўзида бешта мамлакатнинг барчасидан ўтиши шарт эмас. Аммо бундай кесишишлар қанчалик кўп бўлса, минтақа шунчалик жипслашади.

Менимча, тармоқли моделнинг афзаллиги ҳам айнан шунда. Боғлиқ бўлиб қолиш учун ҳозирча ягона умумий тузилмани яратишга эҳтиёж йўқ. Бир масалада мамлакатлар шерик бўлиши, бошқасида — рақобатлашиши, учинчисида эса ҳамкорликка яна бир қўшнини жалб қилиши мумкин. Айрим алоқалар кучайиши, бошқалари сусайиши мумкин, аммо тармоқнинг ўзи ёки турли даражадаги ҳамжамият ўсишда давом этади.

Аста-секин бундай алоқалар миллий қоидалар ва стандартларга ҳам таъсир қила бошлайди: мамлакатлар тобора кўпроқ биргаликда ишлаганда, уларнинг тизимларини янада мослашувчан қилишга тўғри келади. Бундай ҳолда минтақа нафақат юқоридан қабул қилинган сиёсий қарорлардан, балки мамлакатлар ва одамлар ўртасидаги кўплаб амалий алоқалардан юзага келади.

Аденауэр даврида Европа мураккаб қўшничиликни ҳамкорлик тизимига айлантиришни ўрганган эди. Марказий Осиё ўз йўлидан бормоқда ва, албатта, ўзгаларнинг моделларини кўчириб олиши шарт эмас. Аммо ғоянинг ўзи универсал бўлиб туюлади: барқарорлик мамлакатлар қўшничиликни фақат потенциал хавф-хатарлар манбаи сифатида қабул қилишни тўхтатиб, унда фойда ва ривожланиш манбаини кўра бошлаган жойда бошланади.

Эҳтимол, бугунги кунда Марказий Осиёда айнан шу жараён аста-секин содир бўлмоқда. Қўшнилар нафақат низолашмасликни, балки биргаликда нимадир яратишни ҳам ўрганмоқдалар. Нафақат минтақадан ташқарида шериклар излашни, балки уларни ёнларидан топишни ҳам ўрганмоқдалар. Нафақат ўз манфаатлари ҳақида гапиришни, балки қўшничиликда содир бўлаётган воқеалар учун масъулиятни ўз зиммаларига олишни ҳам ўрганмоқдалар.

Ва, эҳтимол, эндиги асосий савол Марказий Осиё қайси куч марказига яқинроқ бўлишида эмас. Балки Марказий Осиёнинг ўзи ўз танлов маконини қанчалик кенгайтира олишидадир.

Эҳтимол, бу навбатдаги қадамдир — давлатларнинг кўпвекторлилигидан минтақавий мустақиллик ва субъектликка ўтиш. Ташқи дунё билан интеграциялашувни давом эттириш, аммо унга манфаатли ва тенг ҳуқуқли шартларда очилиш имкониятига эга бўлиш учун етарлича кучли ва жипслашган минтақага айланиш.