Кимни кемадан ташқарига улоқтиришади

**Кимлар бортдан ташқарига улоқтирилади**

Дунё меҳнат бозори аввалги технологик ўзгаришлардан тубдан фарқ қилувчи таркибий силжишга яқинлашмоқда. Икки аср давомида механикалаштириш асосан жисмоний меҳнатга бўлган эҳтиёжни камайтириб, бир вақтнинг ўзида саноат, савдо ва хизмат кўрсатиш соҳаларида иш ўринларини яратди. Ҳозирги автоматлаштириш эса узоқ вақт давомида технологик ўрин алмашишдан нисбатан ҳимояланган деб ҳисобланган интеллектуал ва маъмурий функцияларга аста-секин дахл қилмоқда.

Ўзгаришларга энг кўп учрайдиган касблар орасида кассирлар, контакт-марказлари операторлари, диспетчерлар, бухгалтерлар, банк ходимлари ва маъмурий ходимлар бор. Жаҳон иқтисодий форумининг 2025 йилда эълон қилинган прогнозига кўра, 2030 йилга бориб глобал таркибий ўзгаришлар 92 миллион иш ўрнининг йўқолишига ва 170 миллион янги иш ўрнининг яратилишига олиб келиши мумкин. Аммо ижобий якуний баланс ишини йўқотган ходимлар пайдо бўлаётган вакансияларни эгаллай олишини англатмайди. Янги касблар бошқача компетенцияларни талаб қилади, аксарият ҳолларда юқорироқ малакани тақозо этади ва чекланган сонли иқтисодий марказларда жамланган.

Қозоғистон, Ўзбекистон, Қирғизистон ва Тожикистон учун бу муаммо аҳолининг нисбатан ёш таркиби ва ўрта малакали ходимларнинг юқори улуши туфайли айниқса муҳимдир. Асосий таҳдид бандликнинг мутлақ қисқаришида эмас, балки касблар ўртасидаги одатий ўтиш механизмларининг емирилишидадир. Иқтисодиёт бир вақтнинг ўзида малакали мутахассислар танқислигини бошдан кечириши ва касбий кўникмаларига талаб қолмаган одамлар сонининг ортишига дуч келиши мумкин.

Тарихий тажриба шуни кўрсатадики, технологик тараққиёт ҳар доим ҳам бандликнинг тез орада қайта тикланиши билан кечмайди. Буюк Британиядаги саноат инқилоби даврида тўқимачилик ишлаб чиқаришининг механикалаштирилиши ҳунармандларнинг алоҳида тоифаларига бўлган эҳтиёжни сезиларли даражада камайтирди. Кейинчалик саноат кўплаб иш ўринларини яратди, бироқ бу ўтиш алоҳида касбий гуруҳлар даромадларининг камайиши ва узоқ давом этган ижтимоий мослашув билан кечди. Шунга ўхшаш жараёнлар Қўшма Штатларда йигирманчи асрнинг иккинчи ярмида, ишлаб чиқаришни автоматлаштириш ва корхоналарни кўчириш саноат ҳудудларининг иқтисодий тузилмасини ўзгартирганда содир бўлди. Иқтисодчилар Дарон Ажемоглу ва Паскуаль Рестрепонинг тадқиқотлари шуни кўрсатдики, саноат роботларининг жорий этилиши энг кўп жабр кўрган маҳаллий меҳнат бозорларида бандлик ва иш ҳақига салбий таъсир кўрсатган. Бунда умумий иқтисодий ўсиш ходимлар фаровонлигининг аввалги даражаси автоматик равишда қайтишини таъминламади.

Ҳозирги босқичнинг сезиларли фарқи — дастурий ечимларнинг тарқалиш тезлигидадир. Эгар роботизация қилинган завод қурилиши капитал маблағлар ва бир неча йиллик тайёргарликни талаб қилса, ҳужжатларни қайта ишлашнинг интеллектуал тизимини жорий этиш сезиларли даражада камроқ вақтни олиши мумкин. Шу сабабли аввалги функцияларнинг йўқолиши ва янги касбларнинг пайдо бўлиши ўртасидаги вақт оралиғи кенгайиши мумкин. Айнан мана шу оралиқ истеъмолга, ижтимоий ҳаракатчанликка ва давлат молиясининг барқарорлигига таъсир қилувчи мустақил иқтисодий омилга айланади.

Банк сектори, савдо, телекоммуникация ва давлат бошқарувининг кенгайиши туфайли шаклланган оммавий офис бандлиги энг заиф сегментга айланмоқда. Анъанага кўра, бундай иш ўринлари узоқ муддатли техник маълумот талаб қилмасдан нисбатан барқарор даромад келтирар эди. Бироқ бажариладиган операцияларнинг салмоқли қисми такрорланувчи ҳаракатлар, стандартлаштирилган қоидалар ва ахборотни қайта ишлашга асосланган. Замонавий тизимлар мижозлар мурожаатларини автоматик равишда таснифлаш, ҳужжатларни текшириш, бухгалтерия ўтказмаларини шакллантириш ва транспорт топшириқларини тақсимлашга қодир. Халқаро меҳнат ташкилоти генератив сунъий интеллектнинг таъсирини ўрганиш бўйича тадқиқотларида канселярия ва маъмурий касбларни технологик таъсирга юқори даражада эга бўлган тоифалар сифатида алоҳида ажратиб кўрсатди. Шу билан бирга, автоматлаштиришга бўлган заифлик касбнинг тўлиқ йўқолишини англатмайди, чунки кўплаб иш жараёнлари инсон назоратини талаб қилади. Шунга қарамай, операцияларнинг ҳатто қисман алмаштирилиши ҳам ходимларга бўлган эҳтиёжни сезиларли даражада камайтиришга қодир. Агар ўн нафар оператор муайян мурожаатлар оқимига хизмат кўрсатган бўлса ва янги тизим учта ходимга буни уддалашга имкон берса, корхона хизматлар ҳажмини ўзгартирмасдан штатни қисқартириш имкониятига эга бўлади. Бундай ечимларнинг оммавий тарқалиши аста-секин иш берувчиларнинг индивидуал тежамкорлигини миллий меҳнат бозорининг таркибий муаммосига айлантиради.

Марказий Осиё учун оқибатлар демографик фарқлар ва иқтисодиётларнинг турлича тузилиши туфайли айниқса мураккаб бўлиши мумкин. Ўзбекистон аҳолиси аллақачон 39 миллион кишидан ошди, бунда кўп сонли ёш ёш гуруҳлари ҳар йили ишчи кучи таклифини оширмоқда. Қозоғистон янада диверсификация қилинган иқтисодиётга эга, бироқ шаҳар бандлигининг салмоқли қисми савдо, молия, таълим ва маъмурий хизматларда жамланган. Қирғизистон ва Тожикистон уй хўжаликларининг меҳнат миграцияси ва пул ўтказмаларига сезиларли қарамлиги билан ажралиб туради. Жаҳон банки баҳолашига кўра, айрим йилларда Тожикистонга пул ўтказмалари ялпи ички маҳсулотнинг 40% дан ортиғини ташкил этган, бу иқтисодиётнинг ходимларга бўлган ташқи талабга юқори таъсирчанлигидан далолат беради.

Автоматлаштириш нафақат ички меҳнат бозорларига, балки қабул қилувчи давлатларга, шу жумладан Россияга ҳам таъсир қилади. Автоматлаштирилган омборлар, электрон ҳужжат айланиши ва рақамли хизматларнинг тарқалиши мигрантларга бўлган талаб тузилмасини ўзгартиришга қодир. Бунда баъзи соҳаларда вакансияларнинг қисқариши қурилиш, коммунал хўжалиги ва кексаларни парвариш қилишда ходимлар танқислигининг сақланиб қолиши билан кечиши мумкин. Демак, миграция йўқолмайди, лекин унинг касбий тузилмаси сезиларли даражада ўзгариши мумкин.

Таълим тизими ва малакаларга бўлган талабнинг реал динамикаси ўртасидаги номувофиқлик алоҳида муаммони келтириб чиқаради. Марказий Осиё университетлари ва коллежлари ҳар йили бухгалтерия ҳисоби, молия, менежмент ва давлат бошқаруви бўйича мутахассисларни етиштириб чиқармоқда. Таълим дастурларининг салмоқли қисми интеллектуал тизимлар кенг тарқалгунга қадар шаклланган касбий тузилмага йўналтирилган. Бу орада автоматлаштириш ёш мутахассислар анъанавий равишда амалий тажриба орттирган бошланғич лавозимлар сонини камайтиришга қодир. Илгари иқтисодиёт факультети битирувчиси ўз фаолиятини бошланғич ҳужжатларни қайта ишлашдан бошлаб, аста-секин аналитик функцияларга ўтиши мумкин эди. Агар асосий операцияларни дастурий таъминот бажарса, иш берувчига кам сонли тажрибали мутахассисларни ёллаш манфаатлироқ бўлади. Ташкилотлар унумдорлигининг ошиши ва ёшларнинг касбий шаклланиши имкониятларининг қисқариши ўртасида қарама-қаршилик юзага келади. У айниқса олий маълумот ижтимоий ҳаракатчанликнинг асосий воситаси сифатида қабул қилинадиган йирик шаҳарларда яққол кўзга ташланиши мумкин. Оқибатда дипломли мутахассислар сонининг расмий ортиши уларга бўлган талабнинг ўсиши билан кечиши шарт эмас. Таълим мазмунини етарлича қайта қурмасдан туриб таълимни кенгайтириш малакавий номутаносибликни кучайтиришга қодир.

Автоматлаштиришнинг иқтисодий оқибатлари иш ўринларининг бевосита қисқариши доирасидан анча четга чиқади. Иш ҳақи бир вақтнинг ўзида корхоналарнинг ишлаб чиқариш харажатлари ва истеъмол талаби манбаи ҳисобланади. Компания ходимларни қисқартирганда, у операцион самарадорликни оширади, бироқ ишдан бўшатилган ходимлар товар ва хизматларга харажатларни камайтиради. Агар бундай жараёнлар бир вақтнинг ўзида банк сектори, савдо ва маъмурий хизматларда содир бўлса, ички талабга салбий таъсир тизимли тус олиши мумкин. Уй хўжаликлари истеъмоли сезиларли роль ўйнайдиган Марказий Осиё иқтисодиётлари учун бу механизм айниқса муҳимдир.

Унумдорлик ўсишидан олинадиган даромадларнинг капитал эгалари ва ёлланма ходимлар ўртасида тақсимланиши қўшимча омилга айланмоқда. Халқаро валюта жамғармаси 2024 йилда сунъий интеллект томонидан потенциал таъсир кўрсатиладиган глобал бандлик улушини тахминан 40% га баҳолаган эди. Бироқ таъсир даражаси иқтисодиётнинг ривожланиш даражаси ва бажариладиган вазифалар хусусиятига қараб сезиларли даражада фарқ қилади. Юқори унумдор корхоналар штатнинг мутаносиб равишда кенгайишисиз фойдани оширишга қодир. Агар даромадлар технологик эгаларнинг чекланган доирасида жамланса, умумий иқтисодий ўсиш мулкий тенгсизликнинг кучайиши билан кечиши мумкин.

Яна бир оқибат — бандликнинг ҳудудий ташкил этилишининг ўзгаришидир. Замонавий рақамли соҳалар университети, инвестиция капитали ва ривожланган инфратузилмаси бўлган йирик шаҳарларда жамланиш бўйича яққол тенденцияга эга. Қозоғистонда бундай афзалликларга биринчи навбатда Олмаота ва Остона эга, Ўзбекистонда эса технологик фаолликнинг салмоқли қисми Тошкентда жамланган. Кичик шаҳарлар учун маъмурий функцияларни автоматлаштириш чекланган сонли нисбатан юқори маошли иш ўринларининг қисқаришини англатиши мумкин. Пойтахт марказларидан фарқли ўлароқ, ҳудудий иқтисодиётлар кўпинча етарлича муқобил иш берувчиларга эга эмас. Ходимларнинг мегаполисларга кўчиб ўтиши уй-жой бозори, транспорт ва коммунал инфратузилмага оғирликни оширади. Bir вақтнинг ўзида чекка ҳудудлар харидоргир аҳолини йўқотади, бу маҳаллий савдо ва хизмат кўрсатиш соҳаси аҳволини ёмонлаштиради. Ҳудудий тенгсизликнинг тўпланиш механизми юзага келади, унда технологик афзалликлар аллақачон ривожланган иқтисодий институтлар мавжуд бўлган жойларда жамланади. Европа саноат ҳудудларининг тарихий мисоллари шуни кўрсатадики, иш ўринларининг таркибий йўқолиши оқибатлари ўнлаб йиллар давомида сақланиб қолиши мумкин. Шу сабабли янги касбларнинг географик тақсимланиши уларнинг умумий сонидан кам муҳим эмас.

Бошатилаётган ходимлар автоматик равишда технологик соҳаларга ўтади деган кенг тарқалган фикр касбий чекловларни етарлича ҳисобга олмайди. Машинада ўргатиш бўйича мутахассиснинг иши математик тайёргарлик, дастурлаш ва амалий тажрибани талаб қилади, буларни фақат қисқа муддатли курсларда олиб бўлмайди. Ўрта ёшли бухгалтер ёки контакт-маркази оператори учун бундай касбга ўтиш бир неча йиллик ўқишни талаб қилиши мумкин. Бунда ҳамма янги иш ўринлари ҳам бевосита технологияларни ишлаб чиқиш билан боғлиқ эмас. Талабнинг ортиши соғлиқни сақлаш, техник хизмат кўрсатиш, энергетика, қурилиш ва ижтимоий хизматларда мумкин. Бироқ бу соҳалар жисмоний имкониятлар, касбий сертификатлаш ва ҳудудий ҳаракатчанликка ўз талабларини қўяди. Бундан ташқари, бандликнинг баъзи турлари нисбатан паст тўлов билан ажралиб туради, бу эса ўтишни иқтисодий жиҳатдан тенгсиз қилади. Маъмурий лавозимини йўқотган банк ходими расман етказиб бериш соҳасида иш топиши мумкин, аммо бундай касб ўзгариши кўпинча даромад ва ижтимоий ҳимояланганликнинг камайиши билан кечади. Демак, бандликнинг статистик қайта тикланиши иш ўринлари сифатининг ёмонлашувини яшириши мумкин. Айнан шунинг учун вакансиялар сони иқтисодиётнинг технологик мослашуви муваффақиятининг етарли кўрсаткичи ҳисобланмайди.

Сезиларли ўзгаришлар давлат молияси тизимини ҳам кутмоқда. Марказий Осиёнинг аксарият мамлакатларида мажбурий ижтимоий тўловлар ва даромад солиғи аҳолининг расмий бандлиги билан чамбарчас боғлиқ. Корхоналар унумдорлигининг бир вақтнинг ўзида ўсиши шароитида ходимлар сонининг қисқариши меҳнатга ҳақ тўлаш фонди ва яратилаётган қўшилган қиймат ўртасидаги нисбатни ўзгартиришга қодир. Агар солиқ тизими асосан меҳнат даромадларига йўналтирилган бўлса, давлат автоматлаштиришнинг иқтисодий манфаатларидан камроқ улуш олиш хавфи остида қолади. Bir вақтнинг ўзида касбий қайта тайёрлаш, ижтимоий қўллаб-қувватлаш ва бандликка кўмаклашиш дастурларини молиялаштиришга эҳтиёж ортади. Бюджет имкониятлари чекланган давлатлар учун технологик инвестицияларни рағбатлантириш зарурати ва ижтимоий мажбуриятлар барқарорлигини сақлаш ўртасида қарама-қаршилик юзага келади. Қўшимча мураккабликни меҳнат муносабатлари кўпинча тўлиқ суғурта ҳимоясини таъминламайдиган салмоқли норасмий сектор келтириб чиқаради. Расмий бандликдан номунтазам хизматларга ўтаётган ходимлар расман иқтисодий фаол бўлиб қолиши мумкин, аммо пенсия жамғармалари ва ижтимоий кафолатларни йўқотади. Шу тариқа, технологик модернизация нафақат ишлаб чиқариш тузилмасини, балки мавжуд ижтимоий институтларнинг молиявий асосини ҳам ўзгартиришга қодир.

Бунда автоматлаштириш умумий иш ўринлари сонининг узоқ муддатли қисқаришини англатиши шарт эмас. Унумдорликнинг ошиши алоҳида хизматлар таннархини камайтиради, маҳсулотларнинг оммабоплигини кенгайтиради ва потенциал равишда қўшимча талабни шакллантиради. Банкоматларнинг тарқалиш тарихи шунга ўхшаш жараёнларнинг бир маъноли эмаслигини кўрсатади: банк хизматлари таннархининг камайиши муайян шароитларда филиаллар тармоғини кенгайтириш ва ходимлар функцияларини қайта тақсимлашга имкон берган. Бироқ генератив сунъий интеллектни жорий этишда шунга ўхшаш компенсация механизмлари кафолатланмаган. Рақамли технологиялар юқори миқёсланувчанликка эга, чунки битта дастурий тизим ходимларни мутаносиб равишда оширмасдан жуда кўп корхоналарга хизмат кўрсатишга қодир. Бу уларни тарқалиши одатда қурилиш ва эксплуатация кадрларига катта талаб билан кечадиган инфратузилма технологияларидан фарқлайди.

Марказий Осиё учун импорт қилинадиган рақамли ечимларга қарамлик қўшимча аҳамиятга эга. Агар асосий дастурий платформалар минтақадан ташқарида ишлаб чиқилса, яратилаётган қўшилган қийматнинг салмоқли қисми хорижий етказиб берувчиларда жамланиши мумкин. Бундай ҳолда миллий иқтисодиётлар самарадорлик ўсишини олади, лекин ўз технологик бандлигининг тегишлича ортишини эмас. Шу сабабли янги технологиялардан фойдаланиш ва улар билан боғлиқ ишлаб чиқариш занжирларини шакллантиришда иштирок этишни тубдан фарқлаш муҳимдир.

Узоқ муддатли истиқболда энг эҳтимолли оқибат меҳнатнинг иқтисодий тоифа сифатида йўқолиши эмас, балки унинг ички иерархиясининг ўзгариши бўлади. Стандартлаштирилган ахборотни қайта ишлашга асосланган касблар аста-секин аввалги барқарорлигини йўқотмоқда, мураккаб техник, бошқарув ва шахслараро компетенцияларнинг нисбий қиймати эса ортмоқда. Bir вақтнинг ўзида олдиндан айтиб бўлмайдиган муҳитда техник жиҳатдан автоматлаштириш мураккаброқ бўлган жисмоний меҳнатга катта талаб сақланиб қолмоқда. Бандликнинг поляризациялашуви хавфи юзага келади, унда юқори маошли ихтисослашган лавозимлар ва нисбатан паст маошли хизмат кўрсатиш касблари кенгаяди, оралиқ касбий қатлам эса қисқаради. Марказий Осиё учун бу жараён демографик ўсиш, ҳудудий тенгсизлик ва алоҳида давлатларнинг меҳнат миграциясига сақланиб қолаётган қарамлиги билан устма-уст тушади. Ялпи ички маҳсулотнинг ижобий динамикасида ҳам, агар унумдорлик аҳолининг салмоқли қисми даромадларидан тезроқ ўсадиган бўлса, ижтимоий оқибатлар қарама-қарши бўлиб чиқиши мумкин. Унда иқтисодий ривожланишнинг асосий чеклагичи технологияларнинг етишмаслиги эмас, балки технологик ютуқларни аҳолининг даромадларни яратиш ва тақсимлашда кенг иштирокига айлантира олмаслик бўлади. Оммавий автоматлаштириш амалда мавжуд иқтисодий институтларнинг ходимларни ишлаб чиқариш фаолиятидан узоқ вақт чиқиб кетмасдан касбий тузумлар ўртасида ўтишини таъминлаш қобилиятини текширади. Бошланаётган трансформациянинг фундаментал қарама-қаршилиги ҳам айнан шундадир: жамият камроқ меҳнат сарфи билан кўпроқ товар ва хизматлар ишлаб чиқариши мумкин, шу билан бирга касблари ўрта қатлам барқарорлигини таъминлаган одамларнинг ортиб бораётган иқтисодий ҳимоясизлигига дуч келиши мумкин.