Бутунлай орқада қолиб кетганлар

**Бутунлай орқада қолганлар**

Ўзбекистон юқори даромадли мамлакатлар қаторига кириши учун шунчаки инвестицияларни жалб қилиш, замонавий ускуналар сотиб олиш ва янги заводлар очишнинг ўзи кифоя қилмайди. Бундан кейин ҳам олдинга силжиш учун ички ишлаб чиқариш билан бирга технологиялар сақланиб қолиши ҳамда маҳаллий етказиб берувчилар, муҳандислар, стандартлар, сервис ва ўз ишланмалари пайдо бўлиши зарур. Ривожланаётган иқтисодиётларнинг саноат трансформацияси бўйича янги моделни таклиф қилган Евроосиё тараққиёт банки (ЕОТБ) таҳлилчилари шунга эътибор қаратмоқда.

**Компетенцияни сотиб олиб бўлмайди**

Бугунги кунда ўртача даромадли мамлакатлар гуруҳига 108 та иқтисодиёт киради, уларда қарийб 6 миллиард киши истиқомат қилади. 1990 йилдан буён уларнинг фақат 34 таси юқори даромадли мамлакатлар тоифасига ўта олди. Шу билан бирга, 2021–2023 йилларда 143 та ривожланаётган иқтисодиётдан 95 таси хомашёга қарам бўлиб қолди: хомашё уларнинг товар экспортининг 60% дан ортиғини таъминлади. Ресурсларнинг юқори нархлари тезкор ўсишни таъминлаши мумкин, аммо янада бойроқ иқтисодиётга барқарор ўтишни кафолатламайди.

ЕОТБ аниқ таъкидлайди: ривожланаётган иқтисодиёт учун инвестицияларни кўпайтириш ва замонавий ускуналар сотиб олишнинг ўзи етарли эмас. Ташқи технология ички ишлаб чиқариш қобилиятига — муҳандислар ва технологлар, етказиб берувчилар тармоғи, стандартлар, сервис, таъмирлаш, лойиҳалаштириш ва жараёнларни такомиллаштириш кўникмасига айланиши керак.

Бу импортдан ёпилиш ёки хорижий инвесторлардан воз кечишга чақириқ эмас. Аксинча, очиқлик аввалгидек зарур. Бироқ унинг натижасини олиб кирилган дастгоҳлар сони ёки ҳатто ишга туширилган корхоналар миқдори билан эмас, балки ускуналар импорти, тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар ва халқаро занжирлардаги иштирок маҳаллий қўшилган қийматни қанчалик ошириши ва мамлакат ичида билимларни қанчалик узатиши билан баҳолаш таклиф этилмоқда.

Нима учун бу ерда саноат шунчалик муҳим? Янги маърузада келтирилган баҳоларга кўра, сўнгги 50 йилдаги иқтисодий ўсиш эпизодларининг 64 фоизи қайта ишлаш сектори билан боғлиқ бўлган. Саноатдаги битта иш ўрни ўртача ҳисобда логистика, қурилиш, сервис, таълим ва бошқа турдош соҳаларда яна 2,2 та иш ўрнини қўллаб-қувватлайди.

**Ўзбекистон трансформация бўляптими?**

ЕОТБнинг минтақавий моделида Ўзбекистон Қозоғистон билан бирга «ресурс-миқёсли трансформаторлар» гуруҳига киритилган. Таҳлилчилар бу тушунча остида бир вақтнинг ўзида ресурс ва энергетика базасига, аграр салоҳиятга ва етарлича йирик ички талабга эга бўлган мамлакатларни назарда тутади. Уларнинг вазифаси — хомашё ва бирламчи қайта ишлашда тўхтаб қолмай, балки қайта ишлаш босқичларини юқори кўтариш: ресурсларни кимёвий маҳсулотлар, янада мураккаб металлар ва буюмлар, электротехника, машиналар ва компонентларга айлантиришдир.

Ўзбекистон учун тармоқ харитасида энг юқори баҳоларни кимё ва полимерлар, шунингдек, саноат машинасозлиги олди — 4,71 баллдан. Кейинги ўринларда озиқ-овқат саноати ва чуқур агроқайта ишлаш — 4,62, транспорт компонентлари — 4,61, агро- ва ирригация техникаси — 4,58, ўғитлар ва агрокимё, шунингдек, енгил саноат ва техник тўқимачилик — 4,55 баллдан жой олди. Электротехника ва фармацевтика 4,50 баллдан олди.

Муҳими, бу баҳолар бутун мамлакат учун ягона «ривожланиш босқичи»ни англатмайди. Кимё ва саноат машинасозлиги иккинчи босқичга киритилган — бу босқичда етказиб берувчилар, муҳандислик компетенциялари, стандартлар ва лойиҳавий молиялаштириш муҳим аҳамият касб этади. Озиқ-овқат тармоғи, агротехника, ўғитлар ва тўқимачилик биринчи ва иккинчи босқичлар оралиғида жойлашган. Фармацевтика эса иккинчи ва учинчи босқичлар оралиғида бўлиб, бу ерда ишлаб чиқариш платформасига шахсий тадқиқотлар ва ечимларни тижоратлаштириш қўшилади. Бошқача айтганда, битта иқтисодиётда бир вақтнинг ўзида ҳам базавий ишлаб чиқаришлар, ҳам етилган саноат платформалари, ҳам алоҳида инновацион нишалар мавжуд бўлиши мумкин.

ЕОТБ йўналишларни нуфузига қараб эмас, балки талаб, ресурслар, мавжуд компетенциялар, технологик яқинлик, инфратузилма ва лойиҳани молиялаштириш имкониятларининг уйғунлигига қараб танлашни таклиф қилади. Шу сабабли, мамлакатда муҳандислари, етказиб берувчилари ва синов базаси бўлмаган шартли мураккаб завод инвестициялар бўйича чиройли статистика бериши мумкин, аммо бутун иқтисодиёт учун заиф самара беради.

**Қўшниларда — бошқа вазифалар**

Маърузада Ўзбекистон қўшнилари билан «ким яхшироқ» тамойили бўйича солиштирилмайди. Мамлакатлар ягона минтақавий саноат тизимида турли ролларни олади. Россия ва Беларус саноат ядроси сифатида белгиланган: уларда мураккаб машинасозлик, компонентлар, инжиниринг ва қатор технологик нишаларда бошланғич компетенциялар юқорироқ. Қозоғистон, худди Ўзбекистон каби, ўз ресурс базасини чуқурроқ қайта ишлаши керак. Арманистон, Қирғизистон ва Тожикистон эса кўпроқ алоҳида компонентлар, сервислар ва сегментларга ихтисослашишга қодир бўлган нишали ва кооперацион тугунлар сифатида қаралади.

Рақамлар фарқларни яққол кўрсатиб турибди. Россияда саноат машинасозлиги 4,97 балл, транспорт компонентлари — 4,94, кимё ва полимерлар — 4,91 балл олди. Беларусда машинасозлик 4,93 балл билан етакчилик қилмоқда, кейинги ўринларда агро- ва ирригация техникаси — 4,84 ва транспорт компонентлари — 4,83. Қозоғистонда биринчи ўринда кимё ва полимерлар — 4,87, кейин юқори босқичли металлургия — 4,84 ва критик материаллар — 4,83.

Кичик иқтисодиётларнинг профили бошқача. Арманистонда фармацевтика ва тиббий буюмлар энг юқори баҳоланди — 4,49, электроника ва компонентлар — 4,47. Қирғизистонда енгил саноат ва техник тўқимачилик — 4,40, шунингдек, озиқ-овқат ва агроқайта ишлаш — 4,29 балл билан етакчилик қилмоқда. Тожикистонда энг юқори баллни металлургия ва металлга ишлов бериш олди — 4,27, ундан кейин енгил саноат — 4,21 ва критик материаллар — 4,15.

**Битта катта сакраш ўрнига учта босқич**

ЕОТБ таклиф қилаётган модел учта кетма-кет босқичга асосланади. Биринчиси — базавий ишлаб чиқариш асоси. Бу ерда мамлакатга ишончли энергия, транспорт, сув, индустриал майдончалар, омборхона инфратузилмаси, базавий стандартлар ва оммавий касбий кўникмалар керак. Асосий мақсад — барқарор ишлаб чиқаришни таъминлаш ва етказиб берувчиларнинг дастлабки тармоқларини яратишдир.

Иккинчи босқич — саноат платформаси. Бу даражада шунчаки ишлаб чиқаришнинг ўзи етарли эмас: чуқурроқ қайта ишлаш, машинасозлик, кимё ва металлургия, сертификатланган етказиб берувчилар, муҳандислик марказлари, узоқ муддатли молиялаштириш ва импорт қилинадиган технологияларни маҳаллий шароитларга мослаштириш қобилияти пайдо бўлади. Ўзбекистоннинг кўплаб устувор тармоқлари учун айнан шу босқич ҳозирги вақтда ҳал қилувчи бўлиб кўринмоқда.

Учинчи босқич — билимлар иқтисодиёти. Бу ерда гап амалий тадқиқотлар, пилот линиялари, интеллектуал мулк, янги маҳсулотлар ва уларни тижоратлаштириш ҳақида бормоқда. Бироқ таҳлилчилар алоҳида огоҳлантиради: ишлаб чиқариш платформасини қурмасдан туриб, бу ерга сакраб ўтиш қийин. Алоҳида технологик компаниялар олдинроқ пайдо бўлиши мумкин, аммо иқтисодиётнинг оммавий равишда мураккаблашиши кадрлар, етказиб берувчилар, стандартлар ва молиялаштиришни талаб қилади.

**Бу Ўзбекистон учун амалда нимани англатади**

Янги завод ёлғиз ўзи ишга тушмаслиги керак. Унинг атрофида бир вақтнинг ўзида кадрлар тайёрлаш дастурлари, маҳаллий етказиб берувчилар, муҳандислик кўмаги, синов лабораториялари, сертификатлаш, сервис, узоқ муддатли молиялаштириш ва бозорга чиқиш каналлари пайдо бўлиши керак. ЕОТБ тўлақонли саноат ўтиш лойиҳаси деб фақат тўртта мажбурий пакетга эга бўлган лойиҳани ҳисоблашни таклиф қилади: кадрлар, технологик ўзлаштириш, сифат инфратузилмаси ва кейинчалик кенгайтириш билан пилот лойиҳаларни молиялаштириш.

Бу локализациянинг маъносини ҳам ўзгартиради. Тайёр буюмни импорт қилинадиган узеллардан йиғиш — бу фақат биринчи қадам. Маҳаллий компаниялар компонентларни ишлаб чиқаришни, ускуналарни таъмирлашни ва модернизация қилишни, жараёнларни қайта лойиҳалаштиришни, халқаро стандартларга мувофиқ бўлишни ва маҳсулотни ички бозордан ташқарида сотишни бошлаганда янада қимматли босқич бошланади.

Худди шу мантиқ хорижий инвестицияларга ҳам тегишли. 2016 йилдан 2025 йилнинг биринчи ярмигача бўлган даврда Евроосиё минтақасида ўзаро тўпланган тўғридан-тўғри инвестициялар ҳажми 48,4 миллиард долларга етди. Аммо қайта ишлаш саноати улушига 9 миллиард доллар ёки 18,4% тўғри келди. ЕОТБ инвесторни шунчаки солиқ имтиёзи билан эмас, балки тайёрланган таклиф билан жалб қилишни таклиф этади: майдонча, инфратузилма, маҳаллий ҳамкорлар, кадрлар, бўлажак етказиб берувчилар, молиялаштириш ва экспорт бозори.

Яна бир тамойил — бозор орқали текшириш. Кенг кўламли субсидиялар ва йирик дастурлар фақат тармоқ истиқболли бўлиб кўрингани учунгина ишга туширилмаслиги керак. Аввал — пилот лойиҳа, хусусий биргаликда молиялаштириш, талаб ва тасдиқланган рақобатбардошлик. Агар лойиҳа бозор текширувидан ўтмаса, уни кенгайтириш доимий қўллаб-қувватлаш ҳисобига яшайдиган қиммат қувватлар хавфини туғдиради.

**Нима учун Ўзбекистон учун хорижий бозорларни ривожлантириш муҳим**

Мураккаб ишлаб чиқаришларнинг бир қисми учун Ўзбекистон бозори етарли бўлмаслиги мумкин. ЕОИИ ва Марказий Осиёнинг умумий бозори тахминан 180–220 миллион кишини ташкил этади. Ҳозирнинг ўзида минтақага иккинчи қайта ишлаш босқичи маҳсулотлари сотувининг ўртача 59 фоизи тўғри келмоқда.

Айнан шу ерда ихтисослашувларни тақсимлаш маъноси пайдо бўлади. Ўзбекистон ва Қозоғистон кимё, металлургия, электротехника ва ускуналар ишлаб чиқаришни чуқурлаштириши мумкин; Россия ва Беларус — янада мураккаб компонентлар, технологиялар, инжиниринг ва стандартларни етказиб бериши; кичик иқтисодиётлар эса ихтисослашган нишаларни эгаллаши мумкин. ЕОТБ формуласи амалда «турли компетенциялар — ягона саноат тизими»га тақалади, бунда миллий корхоналар ўз бозоридан каттароқ бозорга эга бўлади.

Банк бундай моделнинг салоҳиятини юқори баҳолайди. ЕОТБнинг аввалги тадқиқотида тўртта ўзаро боғлиқ мажмуа — кимё, машинасозлик, юқори босқичли металлургия ва озиқ-овқат саноатининг сценарийли ривожланиши 2019 йилдаги нархларда йилига 510 миллиард доллардан ортиқ қўшимча маҳсулот ишлаб чиқаришни таъминлаган.

**Асосий хулоса**

Республиканинг саноат базаси ўсишнинг пойдевори сифатида қаралади. Аммо қувватни ишга туширишнинг ўзи — бу якун эмас, балки бошланишдир. Агар ишга туширилгандан сўнг корхона импорт қилинадиган деталларга, хорижий сервисга ва ташқи муҳандисларга қарам бўлган технологик орол бўлиб қолса, унинг узоқ муддатли ривожланишга қўшадиган ҳиссаси чекланган бўлади.

Янада мураккаб ва анча кам сезиладиган иш цех очилгандан кейин бошланади: маҳаллий мутахассисларни технологияга хизмат кўрсатиш ва уни яхшилашга ўргатиш, йирик корхона атрофида ўнлаб етказиб берувчиларни етиштириш, уларнинг маҳсулотларини стандартлар даражасига етказиш, муҳандислик ва синов компетенцияларини яратиш ҳамда занжирни экспортга олиб чиқиш керак. Айнан шу ўтишни — сотиб олинган ускунадан ўз ишлаб чиқариш билимига ўтишни — таҳлилчилар шунчаки ўсиб бораётган иқтисодиёт ва юқори даромад даражасига барқарор ўтишга қодир бўлган иқтисодиёт ўртасидаги чегара деб ҳисоблайди.

Ўзбекистон учун бу айнан ҳозир жуда долзарб: ЕОТБ баҳолашича, энг истиқболли йўналишлар аллақачон мураккаблашиш босқичида турибди. Кимё, машинасозлик, транспорт компонентлари, агротехника, электротехника ва фармацевтика нафақат капитални, балки муҳандислик чуқурлигини ҳам талаб қилади.