Кимга тепаси, кимга эса илдизи
АҚШ Марказий Осиёдан нима олмоқчи: Самарқанддаги саммит якунлари — эксперт фикри
Кимга кўкатлар, кимга эса илдизлар
Самарқандда Марказий Осиё мамлакатлари ва АҚШ ташқи ишлар вазирларининг учрашуви бўлиб ўтди. Вашингтон минтақадаги ўз позициясини мустаҳкамлашга умид қилмоқда, Ўзбекистон эса Америка компаниялари билан 12 миллиард долларлик келишувларга эришилганини маълум қилди. Аммо бундан Марказий Осиё давлатларининг ўзлари нима олади? Россия Фанлар академияси Жаҳон иқтисодиёти ва халқаро муносабатлар институти (ИМЭМО РАН) Марказий Осиё сектори мудири Станислав Притчин ўз мақоласида музокаралар якунларини таҳлил қилади ва АҚШ қандай мақсадларни кўзлаётганини тушунтиради.
Аниқ қарорларсиз саммит
Самарқанддаги саммитга алоҳида эътибор қаратилди, чунки бу 2025 йил ноябрида Оқ уйда бўлиб ўтган «Марказий Осиё + АҚШ» форматидаги олий даражадаги саммитдан кейинги биринчи учрашув эди. Ўзбекистондаги музокаралар аввалроқ президентлар томонидан келишиб олинган ташаббусларни амалга оширишни илгари суришга ёрдам бериши тахмин қилинган эди.
Бироқ, кутилганлардан фарқли ўлароқ, учрашув реал якунлар нуқтаи назаридан унчалик мазмунли бўлиб чиқмади. Музокаралар натижалари бўйича вазирлар фақат қўшма баёнот қабул қилдилар, унда ҳеч қандай аниқлик ва амалий қарорлар йўқ.
Фақат АҚШ Давлат департаменти томонидан эълон қилинган ҳужжатда Марказий Осиё ва АҚШ ўртасидаги боғлиқликни оширишнинг муҳим элементи сифатида белгиланган Каспийорти савдо йўли тилга олинади, шунингдек, Америка бизнеси ва минтақавий ҳамкорлар даражасидаги «B5+1» ўзаро ҳамкорлик формати қайд этилади. Баёнотда, шунингдек, энергетика, табиий ресурсларни қазиб олиш ва хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорликнинг аҳамияти ҳақида сўз боради — яна ҳеч қандай аниқ лойиҳалар ва ташаббусларсиз (манба – C5+1: Historic Partnership, Prosperous Future — United States Department of State).
Олти томонлама учрашувдан ташқари, минтақанинг ҳар бир вазири Марко Рубио билан алоҳида икки томонлама музокаралар ўтказди.
Ўзбекистон: 12 миллиард долларлик битимлар кимга фойдали
Ўзбекистон ўз ҳудудида халқаро форум ўтказилишидан максимал даражада фойдаланди. Америка делегациясининг ташрифи доирасида Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев билан музокаралар ташкил этилди.
Республика раҳбари Марко Рубиога ўзбек-америка стратегик шериклигини ривожлантиришга қўшган ҳиссаси учун «Буюк хизматлари учун» орденини топширди, Серджио Гор эса «Дўстлик» ордени билан тақдирланди.
Бундан ташқари, саммит доирасида Давлат котибига ҳамроҳлик қилган 200 нафар америкалик тадбиркорлардан иборат вакиллик делегацияси иштирокида Америка-Ўзбекистон бизнес ва инвестиция кенгашининг иккинчи йиғилиши бўлиб ўтди. Расмий ўзбек ва америка манбалари таъкидлаганидек, музокаралар якуни қиймати қарийб 12 миллиард долларга тенг 54 та келишув ва истиқболли ташаббуслар пакети бўлди.
Эътиборлиси, тузилган битимларнинг батафсил таҳлили шуни кўрсатадики: учрашув якунлари АҚШ учун фойдали, лекин Ўзбекистон учун эмас. Шундай қилиб, томонлар «GE Aerospace» компанияси томонидан «Uzbekistan Airways» миллий авиакомпаниясининг Американинг Boeing 787 Dreamliner самолётлари учун двигателлар етказиб беришига келишиб олдилар (бу ерда Ўзбекистон, аниқроғи авиакомпания техника учун тўлайди).
Американинг Wabtec корпорацияси Қозоғистондан сўнг Ўзбекистон темир йўллари учун ҳаракатланувчи таркиб етказиб беришни бошлайди. Хабарда республикада ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштиришга интилиш ҳақида сўз боради, аммо, катта эҳтимол билан, гап фақат йиғиш ҳақида боради, чунки мамлакатнинг машинасозлик тармоғи бутунлай бошқа техник стандартларга йўналтирилган.
«Франклин Темплетон», «Оппенҳеимер & Co.», «Citigroup» ва «BlackRock» билан молиявий келишувлар янгилик эмас ва асосан Ўзбекистон компанияларининг халқаро молиявий майдончаларга чиқишига кўмаклашиш бўйича хизмат кўрсатиш контрактларидан иборат. Bошқача айтганда, контрактларнинг катта қисми республиканинг ўзига ҳеч қандай жиддий инвестициялар киритилмасдан ва иш ўринлари яратилмасдан, Ўзбекистонга Америка товарлари ва хизматларини етказиб беришни назарда тутади.
Америка капитали келиши мумкин бўлган ягона йўналиш кон-руда тармоғи бўлиб қолмоқда, у ерга критик минераллар конларини ўзлаштириш истиқболларини ўрганиш учун Американинг «ReElement Technologies», «Traxys» ва «Trafigura» компаниялари келишга тайёр.
АҚШга Марказий Осиёнинг критик минераллари нима учун керак
АҚШнинг Марказий Осиёдаги критик минераллар заҳираларига қизиқиши бежиз эмас. Сўнгги йилларда юқори технологияли ишлаб чиқаришлар учун ушбу хомашёни етказиб беришда Америка компанияларининг тан олинган жаҳон монополистига айланган Хитойга қарамлиги барқарор ортиб бораётгани кузатилмоқда. Табиий ресурсларга, жумладан критик минералларга бой Марказий Осиё Хитойга муқобил бўлган ушбу хомашёнинг муҳим потенциал етказиб берувчиси сифатида қаралмоқда.
Шундай қилиб, минтақада жаҳон марганец заҳираларининг 38,6% и (951 млн тонна тасдиқланган заҳиралар, шундан 681 млн тоннаси Қозоғистонга, 270 млн тоннаси Тожикистонга тўғри келади), жаҳон хром заҳираларининг 30% и (230 млн тонна, уларнинг деярли барчаси Қозоғистонга тўғри келади), қўрғошиннинг 20% и (25 млн тонна, шундан 15 млн тоннаси Қозоғистонга, 10 млн тоннаси Тожикистонга тўғри келади), рух заҳираларининг 12,6% и (46 млн тонна, шундан 31 млн тоннаси Қозоғистонга, 10 млн тоннаси Тожикистонга, 4,5 млн тоннаси эса Ўзбекистонга тўғри келади), титан заҳираларининг 8,7% и (395 млн тонна, шундан 350 млн тоннаси Ўзбекистонга, 45 млн тоннаси Қозоғистонга тўғри келади) мужассамлашган.
Бундан ташқари, минтақада жаҳон алюминий заҳираларининг 5,8% и, миснинг 5,3% и, кобальтнинг 5,3% и, молибденнинг 5,2% и тўпланган (манба – Вакулчук Роман. Сентрал Асиа Ис а Миссинг Линк ин Аналйсес оф Сритисал Материалс фор тҳе Глобал Слеан Энергй Транситион // Оне Эартҳ, Элсевиер БВ, 2021).
Агар Ўзбекистондаги конлар бўйича музокаралар ҳали давом этаётган бўлса, Қозоғистонда Дональд Трамп оиласига алоқадор бўлган Cove Kaz Capital Group компанияси яқин орада республиканинг Қарағанда вилоятидаги иккита йирик вольфрам конини — «Северный Каптар» ва «Верхнее Кайракты»ни ўзлаштиришни бошлаш ниятида.
Шу тариқа, АҚШнинг Марказий Осиёдаги стратегияси аввалгидек икки асосий устувор йўналиш атрофида қурилмоқда: Америка компаниялари учун сотув бозорларини таъминлаш ва Америка саноатини хомашё билан таъминлаш, бу умуман олганда Марказий Осиё мамлакатларига тўлақонли ривожланиш учун жуда чекланган имкониятларни қолдиради.