«Кимдир масъулиятни ўз зиммасига олиши керак». Чирчиқлик оила оғир автотехника иштирокидаги ЙҲҲда вайрон бўлган уй учун етказилган зарарни қоплашни талаб қилмоқда

«Кимдир масъулиятни ўз зиммасига олиши керак». Чирчиқлик оила оғир автотехника иштирокидаги ЙТҲда вайрон бўлган уйи учун етказилган зарар қопланишини талаб қилмоқда

10 сентябрь куни Тошкент вилоятининг Чирчиқ шаҳридаги Садриддин Айний кўчасида иккита комбайнни олиб кетаётган юк машинасидан ярим тиркама ажралиб кетди. У йўл бўйлаб пастга қараб думалаб кетган ва кекса эр-хотин Гулби Турдиқулова ҳамда Абдували Бердибековларнинг шахсий хонадонига бориб урилган. Ярим тиркама ғиштли девор, деворлар ва томнинг бир қисмини вайрон қилган, ички пардозлаш ишлари, мулк ва газ қувурига зарар етказган.

Шаҳар ҳокимлиги маълумотларига кўра, ҳодиса ҳолатлари Чирчиқ шаҳар йўл ҳаракати хавфсизлиги бўлими томонидан ўрганилмоқда. ИИВ хабар қилишича, текширувни шаҳар ИИБ олиб бормоқда. Бир ой ўтди, аммо оила ҳалигача етказилган зарарнинг расмий баҳосини олмаган ва содир бўлган воқеа учун ким жавобгар деб топилганини билмайди. Газ таъминоти ҳалигача тикланмаган, хонадон эгалари эса уйни таъмирлашни ўз кучлари билан бошлаб юборишган.

Гулби Турдиқулова ва Абдували Бердибеков 1986 йилда Чирчиқ шаҳридаги 8 Март тор кўчасидаги 5/1-сонли бир қаватли уйга кўчиб ўтишган. Бу ерда уларнинг фарзандлари улғайиб, кейинчалик оила қуриб, алоҳида ажралиб кетишган. Эр-хотин икки киши яшаб қолишган.

Уйнинг бир томони йўлнинг қатнов қисмига қараган. Оила кўчанинг бу қисмини хавфли деб ҳисоблайди. Йўл нишаблик бўйлаб кетади ва уйлар ёнида бурилади. Гулби Турдиқулованинг эслашича, илгари ҳам бу ерда юк машиналари бошқарувни йўқотиб, тўсиқларга урилган ва қўшни уйларга хавф туғдирган.

«Бизнинг кўчамиз жуда хавфли, бу ерда бурилишлар кўп. Машиналар бир неча бор қўшни уйларнинг деворларига бориб урилган ва ҳокимият томонидан йўл ёқасига ўрнатилган ҳимоя тўсиқларини уриб юборган. ЗИЛ юк машиналари ҳам йўлдан чиқиб кетиб, уйларга урилишига сал қолган. Биз бу ҳақда ИИБ ходимларига айтганмиз, лекин улар фақат келиб, қараб, кетишарди. Ўшанда ҳаммасини видеога омаганимга афсусланаман — ҳозир бу каби ҳолатлар бу ерда илгари ҳам содир бўлганини кўрсатишим мумкин эди», — дейди Гулби Турдиқулова.

10 сентябрь куни соат учлар атрофида аёл намоз ўқиб, бозорга кетган. Унинг эри уйда қолган. Одатда бу вақтда у кўча томонда жойлашган меҳмонхонада ҳордиқ чиқарарди. Аммо ўша куни Абдували Бердибеков аввал ошхонада овқатланиш учун ўтирган, сўнг меҳмонхонага ўтиб, бироз ёнбошламоқчи бўлган.

«Биз деярли бутун вақтимизни меҳмонхонада ўтказамиз. Бахтимизга, ўша куни мен бозорга кетгандим, эрим эса ҳали дам олиш учун ётгани улгурмаган эди. Худо бизни асради», — дейди аёл.

Тахминан соат 15:30 да Абдували Бердибеков кучли зарба овозини эшитган. У меҳмонхона эшигини очишга ҳаракат қилган, аммо у очилмаган: зарбадан конструкциялар силжиб, ўтиш жойи тўсилиб қолган эди. Уйдан чиққан эркак кўчада ғиштли тўсиқни вайрон қилиб, уйга бориб урилган, иккита пахта териш комбайни бўлган ярим тиркамани кўрган. Эр-хотиннинг сўзларига кўра, платформада иккита комбайн бўлган. Улардан бири ҳодисадан сўнг олинган фотосуратда кўринади.

Содир бўлган воқеа ҳақида Гулби Турдиқуловага соат тўртлар атрофида хабар беришган. У бозордан қайтиб келганида, уй аллақачон вайрон бўлган, комбайнлар эса ҳовлида турган эди.

«Буни кўриш жуда ваҳимали эди. Ҳамма атрофда нимадир қиларди, турли хизматлар келишди, лекин мен шок ҳолатида эдим ва айнан ким келганини, қандай ҳужжатлар тузаётганини тушунмасдим. Мен ва эрим учун бу катта зарба бўлди. Қон босимим кўтарилиб кетди ва келган тиббиёт ходимлари менга укол қилишди. Эримнинг ҳам қон босими одатдагидан юқори эди», — дейди аёл.

Кейинроқ ички ишлар органлари, йўл ҳаракати хавфсизлиги хизмати, ФВВ, газ таъминоти ташкилоти ходимлари ва тиббиёт ходимлари етиб келишган.

Оиланинг тахминига кўра, ярим тиркамали шатакчи Садриддин Айний кўчаси бўйлаб юқорига кўтарилаётган бўлган. Бурилишда машина енгил автомобиль билан тўқнашиб кетган. Зарбадан шатакка олиш мосламаси шикастланган ва ярим тиркама нишаблик бўйлаб орқага қараб думалаб кетган.

«Ярим тиркама жуда узун эди — 20 метр атрофида. Иккита комбайн билан бирга, менинг ҳисоб-китобларимга кўра, 50−60 тонна вазнга эга эди. Кейинчалик билишимча, юк машинаси бурилаётганда, унга қарама-қарши йўналишда енгил автомобиль чиқиб қолган. Зарба юз берган, ҳайдовчи ўнгга олган ва ушлагич бардош бера олмаган. Тиркама ажралиб кетиб, пастликка қараб орқага думалаган. Аввалига у қўшнимиз Тоҳирнинг уйига тегиб ўтган, сўнг бордюрни кесиб ўтиб, ҳимоя конструкцияларини вайрон қилган ва бизнинг уйга бориб урилган», — дейди Бердибеков.

Эр-хотиннинг ўзлари авария лаҳзасини кўришмаган ва воқеалар ривожини гувоҳларнинг сўзларидан тиклашган. Расмий органлар ҳозирча енгил автомобиль билан эҳтимолий тўқнашувни тасдиқлашгани йўқ. ИИВ фақат ярим тиркама техник сабабларга кўра ажралиб кетганини хабар қилди.

«Ушбу ҳудудда юк автомобиллари ҳаракатини тақиқловчи белги, шунингдек, 12 фоизли нишаблик ҳақида огоҳлантирувчи белги ўрнатилган. Демак, бундай машиналарга бу йўлда юриш мумкин эмас. Бундан ташқари, бу йирик габаритли юк. Мен тушунишимча, бундай ташиш кузатув остида амалга оширилиши, йўналиш эса олдиндан текширилиши керак», — деб тушунтиради Гулби Турдиқулова.

Комбайнлар бўлган ярим тиркама. Фотосурат авария куни оила томонидан олинган.

Авария оқибатларини бартараф этиш бир неча соат давом этди. Абдували Бердибековнинг сўзларига кўра, аввал ярим тиркамадан бир комбайн, сўнг иккинчиси тушириб олинган. Шундан сўнг ишчилар ярим тиркаманинг ўзини тортиб олишга ҳаракат қилишган, аммо бир краннинг қуввати етмаган ва қўшимча техника олиб келишга мажбур бўлишган. Ишлар тахминан ярим кечагача давом этган.

«Ниҳоят барча техника олиб чиқиб кетилгач, ҳокимият, газ хизмати ва милиция вакиллари уйимиз олдида йиғилишди. Улар эртага соат онда бу ерда яна учрашишларини, кейинчалик нима қилишни ҳал қилишларини айтишди. Эртаси куни биз уларни кутдик, лекин ҳеч ким [ҳокимият вакилларидан] келмади», — дейди эркак.

Техника ҳовлини тарк этгач, эр-хотин етказилган зарарни тўлиқ баҳолай олишди. Зарбадан меҳмонхонанинг ташқи деворининг бир қисми улаб тушган, шифт ва том зарар кўрган, деразалар синган. Хонадаги мебеллар ва маиший техникалар яроқсиз ҳолга келган. Тиркама девор бўйлаб ўтган газ қувури ва ҳисоблагичга ҳам зарар етказган.

Чирчиқ орқали ташилаётган комбайнлар 2021 йил 21 мартдан AgroTech Klaster бренди остида фаолият юритаётган қишлоқ хўжалиги техникалари давлат ишлаб чиқарувчиси — «Toshkent traktor zavodi» МЧЖ учун мўлжалланган эди. Корхона Чирчиқ шаҳрида қишлоқ хўжалиги машинасозлиги кластерини шакллантириш доирасида ташкил этилган. Заводда тракторлар, ғолла йиғиш ва пахта териш комбайнлари ишлаб чиқарилади.

Бош директор Улуғбек Маткаримовнинг сўзларига кўра, корхона ташишни ташкиллаштирмаган, транспорт компаниясини танламаган ва ҳайдовчини ёлламаган. Бу мажбуриятлар Хитой етказиб берувчиси — Xinjiang Boshiran Intelligent Agricultural Machinery компанияси зиммасида бўлган.

«Шартномага кўра, Хитой компанияси комбайнларни заводимиз ҳудудигача етказиб бериши керак эди. Ҳайдовчилар ва транспортни у ёллашган. Юк машинаси бизники эмас эди, ҳайдовчи бизда ишламасди. Бизнинг корхона техникани қабул қилиб олувчи сифатида қатнашган, етказиб берувчи эса етказиб бериш учун жавобгар эди», — деди Маткаримов.

Таҳририятга тақдим этилган маълумотномада завод Хитойнинг Xinjiang Boshiran Intelligent Agricultural Machinery компанияси билан 2026 йил 9 июндаги контрактига ҳавола келтиради. Корхона маълумотларига кўра, томонлар «Инкотермс-2020» қоидалари бўйича CIP — Чирчиқ шартларида етказиб беришга келишиб олишган, Xinjiang Boshiran эса ташувчини танлаши, у билан шартнома тузиши ҳамда ташиш ва суғуртани тўлаши керак эди.

Маткаримов логистика компаниясининг номини билмаслигини айтди, чунки завод у билан шартнома тузмаган. Таҳририятга шатакчи ва ярим тиркама кимга тегишли экани ва ҳайдовчи қайси компанияда ишлагани ҳақида ҳам хабар берилмади. У билан боғланишнинг имкони бўлмади.

Корхона, шунингдек, 12 сентябрдаги далолатномани тақдим этди. У завод, маҳалла, шаҳар ҳокимлиги ва ички ишлар органлари вакиллари томонидан тузилган. Ҳужжатда айтилишича, комбайнларни Xinjiang Boshiran томонидан жалб қилинган логистика компанияси ташиган ва у етказилган зарарни тўлиқ қоплаши керак.

Ўз навбатида, Хитой етказиб берувчиси заводга хат юбориб, унда ҳодиса оқибатларини ўз ҳисобидан ҳал қилишга тайёрлигини билдирган. Бироқ ҳужжат асосан комбайннинг шикастланиши, уни диагностика қилиш ва таъмирлашга тегишли. Хатда жабрланган уй эгаларининг исм-шарифлари кўрсатилмаган, компенсация миқдори ва муддатлари, шунингдек, уни олиш тартиби кўрсатилмаган.

Ҳодиса содир бўлган куннинг эртасига уй эгалари билан AgroTech Klaster бош директори ва унинг ўринбосари учрашишган.

Гулби Турдиқулованинг сўзларига кўра, улар таъмирлашда ёрдам беришга ваъда беришган. Бироқ аёл аввал уйни кўздан кечиришни, зарарни баҳолашни ва корхона мажбуриятларини ёзма равишда мустаҳкамлашни сўраган. У бусиз қурувчилар бошқа конструкцияларни текширмасдан, фақат девор ва томнинг кўринадиган шикастланишларини бартараф этишларидан хавотирда эди.

«Мен уйга қараб, шунчаки ямаб қўйиш мумкин эмаслигини айтдим. Вакиллардан биридан сўрадим: „Ўзингиз шундай уйда яшаган бўлармидингиз?“ Бундай зарбадан сўнг уни текшириш, шикастланган қисмини бузиб, қайтадан тиклаш керак. Мен иккита вариантни таклиф қилдим: ёки улар вайрон бўлган уй ўрнига кичик бир хона қуриб беришсин, ёки комиссия таклиф қилиб, барча зарарни баҳолашсин ва ушбу суммани тўлашсин, токи биз ўзимиз ҳаммасини сифатли қилайлик», — дейди Турдиқулова.

Абдували Бердибеков ҳам корхона айнан қандай ишларни бажаришга тайёрлигини ва уларнинг сифатига ким жавоб беришини аниқлаштирмасдан, фақат «қўлидан келганча ёрдам» таклиф қилганини айтади. Оила қайта тиклаш ҳажми ва муддатлари қайд этиладиган ҳужжат расмийлаштиришни сўраган.

«Улар қўлларидан келганича ёрдам беришларини айтишди. Лекин „қўлларидан келганича“ дегани нимани англатади? Биз улар қандай материаллар олиб келишини, иш сифати қандай бўлишини ва айнан нимани тикламоқчи эканликларини билмасдик. Агар улар тезда бир нечта ғишт қўйиб, томни кўтариб кетишса-ю, кейин зилзила содир бўлса ёки яна шифт улаб тушса, ким жавоб беради? Шунинг учун биз ҳаммаси қонуний бўлишини сўрадик. Агар улар таъмирлаш билан шуғулланишни хоҳлашмаса, қийматини тўлаб беришсин, биз ўзимиз устоларни ёллаймиз», — дейди Абдували Бердибеков.

Эр-хотиннинг сўзларига кўра, пул компенсацияси ҳақида гап кетган, аммо корхона вакиллари оилага пул топширишга рози бўлишмаган. Гулби Турдиқулова хонадон эгалари уйни қайта тиклашдан умуман воз кечмаганини — улар иш ҳажмини тушунишни ва таъмирлашдан сўнг бино хавфсиз бўлиб қолишига кафолат олишни исташганини таъкидлайди.

Корхона вакиллари учрашувни бошқача тасвирлашмоқда. Улуғбек Маткаримов «Газета»га корхонанинг уйни қайта тиклаш бўйича ҳуқуқий мажбурияти бўлмаганини, чунки ташишни бошқа компания ташкил этганини айтди. Шунга қарамай, завод, унинг сўзларига кўра, «одамийлик юзасидан» ёрдам таклиф қилган.

«Биз уй эгаларининг олдига бордик ва уларга қандай ёрдам кераклигини сўрадик: таъмирлашми, ҳуқуқий маслаҳатми ёки бошқа нарсами. Бу бизнинг мажбуриятимиз бўлмаса-да, биз шикастланган қисмларни тиклашни таклиф қилдик. Кекса одамлар, мен тушунишимча, рози эдилар, лекин ўша ерда бўлган ёш аёл ҳеч нарса қилмаслигимизни айтди. У оиланинг адвокати борлигини ва масалани логистика компанияси билан ҳал қилишларини тушунтирди. Биз бу ҳақда текширув ўтказган органларга ҳам хабар бердик», — деди Маткаримов.

Ўз позициясини тасдиқлаш учун корхона 12 сентябрда тузилган ва завод, маҳалла, ҳокимият ҳамда ички ишлар органлари вакиллари томонидан имзоланган далолатномани тақдим этди. Унда айтилишича, завод уйнинг шикастланган қисмини таъмирлашга ёрдам беришни таклиф қилган, аммо уй эгаларининг қариндоши Жазира Байқуатова адвокат билан маслаҳатлашгунча ишларни бошламасликни сўраган ва зарур ҳолларда корхона билан боғланишга ваъда берган.

У ҳам, уй эгалари ҳам далолатномага имзо чекишмаган, шу сабабли ҳужжат фақат уни тузганларнинг позициясини акс эттиради ва оила таъмирлаш ёки компенсациядан узил-кесил воз кечганини тасдиқламайди. Эр-хотин ўша куни завод вакиллари билан уларнинг ўғли ва келини мулоқот қилганини, улар жабрланган оиланинг позициясини — иш ҳажми ва уйнинг хавфсизлиги аниқланмагунча ишларни бошламасликни билдиришганини қайд этишди.

Корхона вакиллари билан уйни тиклаш тартиби бўйича келиша олмаган оила ёрдам сўраб адвокатга мурожаат қилди. Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Транспорт назорати инспекциясига алоҳида мурожаат юборилди. Аниқ қарор оломагач, 23 сентябрь куни оила Президентнинг Виртуал қабулхонасига ёзди.

«Биз адвокат ёллашга мажбур бўлдик, чунки ўзимиз барча қонунларни билмаймиз ва турли ташкилотларга бора олмаймиз. Биз фақат бир нарсани сўрадик: ҳаммаси қонуний бўлсин. Комиссия келсин, уйни кўздан кечирсин, зарарни ҳисобласин ва ким уни қоплаши кераклигини айтсин. Бизга бировнинг нарсаси керак эмас, биз вайрон бўлган нарсани тиклашни хоҳлаймиз. Аммо ҳозиргача ҳеч қандай натижа йўқ», — дейди Гулби Турдиқулова.

Чирчиқ шаҳар ҳокимлиги «Газета»га оиланинг мурожаатини олганини тасдиқлади. Уни шаҳар уй-жой ва қурилиш хўжалиги бўлими кўриб чиқди. ЙТҲ сабабларини шаҳар йўл ҳаракати хавфсизлиги бўлими аниқламоқда, у шунингдек, ҳодиса ҳолатларига ҳуқуқий баҳо бериши керак.

Бироқ ҳокимият оила сўраган идоралараро комиссия тузилган-тузилмаганини маълум қилмади, демак, деворлар, том ва бошқа конструкцияларни техник кўрикдан ўтказиш бўйича маълумотлар ҳам йўқ.

Маъмуриятдан таъкидланишича, моддий зарар миқдори ва уни қоплаш тартиби ҳодисага ҳуқуқий баҳо берилгандан сўнг ваколатли органлар томонидан аниқланиши керак. Шу билан бирга, бундай баҳолашни ўтказиши шарт бўлган аниқ ташкилот жавобда кўрсатилмаган.

«Ҳозирда уй эгалари ЙТҲ натижасида зарар кўрган уйнинг қисмини таъмирламоқдалар. Том тўлиқ профнастил билан алмаштирилди, қурилиш ва таъмирлаш ишлари давом этмоқда. Агар мутахассислар конструкцияларнинг ҳолати фуқаролар хавфсизлигига таҳдид солаётганини аниқласалар, ваколатли ташкилотлар зарур чораларни кўрадилар», — дейилади ҳокимият жавобида.

Газ таъминоти масаласи ҳам ҳал этилмаган. Ҳокимият ЙТҲ натижасида уйнинг газ инфратузилмаси шикастланганини тасдиқлади. Маъмурият тиклаш газ таъминоти ташкилотининг ваколатига киришини ва тармоқнинг техник ҳолати текширилгандан сўнг амалга оширилиши мумкинлигини кўрсатиб ўтди. Мутахассислар қачон бундай текширувни ўтказиши ва газ узатишни қайта тиклаши жавобда айтилмаган. Оиланинг сўзларига кўра, уйда 10 сентябрдан бери газ йўқ.

ЙТҲ ҳолатларини Чирчиқ шаҳар ИИБ ўрганмоқда. ИИВ «Газета» сўровига берган жавобида текширув Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 133-моддаси бўйича олиб борилаётганини хабар қилди. У ҳайдовчи томонидан йўл ҳаракати қоидаларини бузиш енгил тан жароҳати ёки анча миқдорда моддий зарар етказилишига олиб келиши учун жавобгарликни назарда тутади.

ИИВ хабарида, шунингдек, уйга етказилган зарар қонунчиликда белгиланган тартибда қопланиши айтилади. Бироқ компенсацияни айнан ким тўлаши кераклиги, уларнинг миқдори қандай аниқланиши ва жабрланганлар қандай ҳаракатларни амалга ошириши кераклиги жавобда тушунтирилмаган.

Ҳозирги вақтда идораларнинг ҳеч бири уй эгаларига уларнинг мурожаатларини кўриб чиқишнинг аниқ натижалари ҳақида хабар бермаган. Октябрь ойи бошидан бери корхона вакиллари билан янги учрашувлар бўлмаган.

«Ҳодисадан сўнг турли хизматлар келишди, ҳамма нимадир ёзиб, кўздан кечирди. Биз кейинчалик бизга ҳужжатлар беришади ва кейин нима қилишни тушунтиришади, деб ўйлагандик. Лекин ҳозиргача бизда етказилган зарарнинг расмий баҳоси ҳам, уйнинг ҳолати тўғрисида хулоса ҳам йўқ. Ҳамма масала ўрганилаётганини айтмоқда, биз эса уйнинг вайрон бўлган қисмини қандай ёпишни ўзимиз ҳал қилишимизга тўғри келмоқда», — дейди Абдували Бердибеков.

Зарарнинг баҳоланишини ва қайта тиклаш ишлари бошланишини кутмасдан, оила шикастланган конструкцияларни ўзи бузишга мажбур бўлди. Эгалари томни қисмларга ажратиб олишди ва энди вайрон бўлган хонанинг деворини қайтадан қурмоқдалар.

«Ёмғирлар мавсуми бошланмоқда, кунлар совиб бормоқда, хотиним иккаламиз эса бу уйда ёлғиз қолганмиз. Бошқа кута олмасдик, шунинг учун таъмирлашни ўзимиз бошладик. Уйнинг шикастланган қисмларини бузиб ташладик — уларни қолдириш хавфли эди. Бизга ҳеч ким ёрдам бермади», — дейди Абдували Бердибеков.

«Бир ойдан ортиқ вақт ўтди, лекин ҳодисанинг дастлабки кунларидан сўнг ҳеч ким — маҳалладан ҳам, ҳокимиятдан ҳам, заводдан ҳам аҳволимиз билан қизиқмади. гўё ҳеч нарса содир бўлмагандек. Биз кўп нарса сўрамаяпмиз. Биз учун асосийси — моддий ва маънавий зараримиз қопланиши ва кимдир ниҳоят содир бўлган воқеа учун масъулиятни ўз зиммасига олишидир», — дея қўшимча қилади Гулби Турдиқулова.

Оила улар томонидан бошланган таъмирлаш воқеа учун жавобгарларга нисбатан талаблардан воз кечишни англатмаслигини таъкидлайди. Уй эгалари кейинги кутиш янги вайронгагарчиликларга олиб келишидан хавотирда, шу сабабли текширув якунланишини кутмасдан, фақат зарур ишларни амалга оширишмоқда. Улар ҳозирча тиклаш харажатларини ҳисоблаб чиқишгани йўқ.