Келишмовчилик ҳижоби

**Низоли ҳижоб**

Режап Таййип Эрдўғоннинг шахсий таклифига қарамай, Озарбайжон президенти Илҳом Алиев Туркий давлатлар ташкилоти (ТДТ) саммитида иштирок этиш учун Анқарага жўнаб кетмади. APA давлат агентлиги хабарига кўра, у учрашувни тиғиз иш жадвали ва Бокуда олдиндан режалаштирилган тадбирлар сабабли ўтказиб юборган: «30 октябрь куни Бокуда илк бор ўтказилаётган ФИФА U-15 жаҳон чемпионати ва фестивалининг финал ўйини ҳамда расмий ёпилиш маросими бўлиб ўтади. Давлат раҳбарининг мукофотлаш маросимидаги иштироки олдиндан режалаштирилган эди».

24 октябрь куни Озарбайжонда ҳақиқатан ҳам FIFA U-15 жаҳон чемпионати ва фестивали бошланди ва у 30 октябргача давом этди, шунинг учун бу изоҳ батамом ўринли кўринади. Еслатиб ўтамиз, Озарбайжон президентининг 2025 йил 9 май куни Москвага ташрифи бекор қилиниши ҳам Боку томонидан унинг отаси Ҳайдар Алиевга бағишланган тадбирлардаги иштироки билан изоҳланган эди. Шу билан бирга, Анқарага сафардан воз кечиш ТДТдан воз кечишни англатмайди, деб ёзади бошқа бир ҳукуматпараст минбар. ТДТ асосчиларидан бири бўлган Боку бундан кейин ҳам унинг ишида ва ривожланишида иштирок этаверади. Шу билан бирга, «иттифоқ фақат умумий тарих ва халқларнинг яқинлигига таяна олмайди. Унга ўзаро ҳурмат ва ҳар бир иштирокчининг мустақиллигини тан олиш керак», деб ёзади журналистлар, Туркия ва унинг етакчисига баъзи нохуш эпизодларни эслатиб.

Бокулик кузатувчиларнинг баҳолашича, Туркия-Озарбайжон муносабатларидаги салбий тенденциялар октябрь бошида, «дўстликка қаратилган» информацион кампания бошланганда яққол намоён бўлди. Ижтимоий тармоқлардаги ва диний асосланган сиёсатчиларнинг бир қисми орасидаги фаоллик Озарбайжон дипломати БМТ сессиясида Исроиллик бош вазир Биньямин Нетаньяхунинг чиқиши пайтида турк ҳамкасби ва яна юздан ортиқ кишидан фарқли ўлароқ мажлислар залини тарк этмаганидан кейин сезиларли даражада кучайди. Келаси норозилик учун баҳона Озарбайжон Вазирлар маҳкамасининг ягона мактаб формаси ҳақидаги қарори бўлди, бунда «ҳужумлар шунчалик кескин ва ҳақоратли бўлдики, деярли Туркия ахборот маконининг миллий трендига айланди».

Бир нарса аниқ: Озарбайжон президенти режаларининг ўзгариши унинг нафақат минтақавий, балки глобал ўйинчилар кўзида Каспийбўйи мамлакатининг геостратегик аҳамиятини тўлиқ англаган ҳолда ставкаларни оширишга тайёрлигини кўрсатади.

Бошқача айтганда, «Ўрта коридор» каби транспорт-логистика лойиҳалари фонида Исроил ёки ҳижоблар атрофидаги ҳар қандай баҳслар бугунги кунда унчалик белгиловчи бўлиб кўринмайди. Шунга қарамай, айнан улар келишмовчиликнинг расмий баҳонасига айланди, унинг оқибатлари узоқ муддатли бўлиши мумкин.

Россия экспертлар ва қисман медиа ҳамжамиятида Илҳом Алиевнинг «низоли ҳижоб» атрофидаги жанжал фонида ТДТ саммитига Анқарага боришдан воз кечиши Закавказье геосиёсатидаги тектоник силжишларнинг ёрқин белгисидир, деган асосли фикр мустаҳкамланмоқда. Дипломатик тилдан таржима қилинганда «иш жадвали»даги номувофиқликларга ҳаволалар расмий Бокунинг Озарбайжон мактабларида ҳижобларни тақиқлаш воқеаси бўйича Туркия томонининг билдирган шарҳларидан очиқчасига норозилигини англатади, бу шарҳлар насиҳатгўйлик ва ички ишларга аралашиш сифатида қабул қилинади. Ҳатто Туркия президентининг бош маслаҳатчиси Оқтай Саралнинг истеъфоси ҳам Алиевни ТДТ саммити учун Анқарага бормаслик қарорини қайта кўриб чиқишга мажбур қила олмади. Унинг ўрнига ташкилотга раисликни «туркий интеграция»га содиқлигини ва умумий ҳамкорлик механизмларини ривожлантиришга тайёрлигини тасдиқлаган Ташқи ишлар вазири Жайҳун Байрамов қабул қилди. Еътиборлиси, икки томонлама муносабатлардаги совуқлашишга қарамай, Алиев Эрдўғонни ва унинг халқини 29 октябрь куни «янги Туркия» эълон қилинган кун билан табриклади.

Бу ерда шуни эслатиш жоизки, 2021–2022 йилларда Озарбайжон-Эрон муносабатлари ҳам мураккаб даврни бошдан кечирди, аммо охирги пайтларда сезиларли даражада барқарорлашди. Теҳронда Озарбайжондаги норозилик чиқишларига жуда вазминлик билан муносабат билдиришди, у ерда ҳам жанубий қўшни шаънига кескин баёнотлардан қочишди. Бундан ташқари, 2026 йил июль ойида Россия, Озарбайжон ва Эрон темир йўл идоралари «Шимол – Жануб» Халқаро транспорт коридорини ривожлантириш бўйича уч томонлама протокол имзоладилар, юк айланмаси, айниқса Эронга транзит аллақачон жиддий ўсишни намойиш этмоқда. Туркия-Озарбайжон муносабатларининг сезиларли даражада совуқлашиши манфаатдор турк доираларининг ушбу коридорга босим ўтказиш учун етник омилдан фойдаланиб, юк оқимларини Россия ва Эронни четлаб ўтиб, фақат «Ўрта коридор» (у Транскаспий халқаро транспорт маршрути) йўналиши бўйлаб қайта йўналтириш хавфини камайтиради. Озарбайжон Нахчивонда темир йўл коммуникацияларини фаол ривожлантирмоқда, ушбу ҳудудни учта йўналиш тугунига айлантириш режалаштирилган: Арманистоннинг Сюник вилояти орқали республиканинг асосий ҳудудига, Садарак – Дилужу тармоғи орқали Туркияга ва Жулфадаги уланиш орқали Эронга, деб қайд этади РФ ТИВ. Жанубий Кавказнинг транспорт каркаси манзараси аллақачон шаклланмоқда. Уни амалдаги ва истиқболли юк оқимлари шакллантиради: «Шимол – Жануб» — бу Россиядан Эронга, Ҳиндистон ва Яқин Шарққа чиқиш йўналиши, «Шарқ – Ғарб» — Марказий Осиёдан Европа ва Туркияга етказиб бериш, шунингдек «Ўрта коридор» орқали Хитой – Европа товар айирбошлаш ҳажмининг ўсишига умид қилишдир. Шу билан бирга, рақобатлашаётган транспорт-логистика лойиҳаларини қўллаб-қувватловчи гуруҳлар ўртасидаги манфаатлар тўқнашувини истисно қилиб бўлмайди: айрим мамлакатлар ва ташқи ўйинчилар ўз йўналишларини илгари сурмоқда, бу еса сиёсий ва логистик қийинчиликларни келтириб чиқаради.

Бокунинг савдо-логистика ташаббуслари имкон қадар сиёсий, маданий ёки диний келишмовчиликлардан ажратилади. Озарбайжон ўз стратегиясини глобал транзит ҳаби сифатида барпо этмоқда. Минтақавий логистика марказига айланишга интилаётган мамлакат ҳамма билан ишчи муносабатларни сақлаб қола олмаслиги мумкин емас. Ва бу ерда ҳаб мақоми тўғридан-тўғри Туркиянинг позицияси ва унинг устуворликлари билан зиддиятга киришади.

Тарихан Туркия Озарбайжон билан алоҳида муносабатларга даъво қилган. Бироқ энди Боку учун «Бир миллат – икки давлат» концепцияси муайян ўзгаришларни бошдан кечирмоқда. Бокуда Режап Таййип Эрдўғонни эмас, балки амалдаги давлат раҳбаридан фарқли ўлароқ, қўшниларнинг ишларига аралашмаслик тамойилини эълон қилган республика асосчиси Мустафо Камол Отатуркни тез-тез эслашмоқда.

Озарбайжон ўз ички ишларига ташқи аралашувнинг ҳар қандай уринишларини, ҳатто Туркия томонидан бўлса ҳам, оғриқли қабул қилади. Баъзи радикал диний бирлашмалар билан боғлиқ турк фаоллари ва сиёсатчиларидан фарқли ўлароқ, Россияда Озарбайжоннинг дунёвий моделини ҳурмат қилишади, бу еса 2025 – 2026 йилларнинг биринчи ярмидаги «ҳиссиётлар инқирози»ни узил-кесил сўндиришга қаратилган ўзаро ишончни мустаҳкамлашга ёрдам беради.