“Катта ўйин” давом этмоқда. У қандай бошланган эди?
ХИХ асрда Марказий Осиё Россия ва Британия империялари ўртасидаги “Катта ўйин”нинг асосий майдонларидан бирига айланди. Хонликлар икки улкан кучнинг босими остида қолди, бироқ бу геосиёсий вазиятнинг илдизлари жаҳондаги кучлар нисбатининг ўзгаришидан бошланган эди. Ҳозир ҳам икки аср аввалгидек глобал кучлар нисбати ўзгаряпти, Марказий Осиёнинг стратегик аҳамияти эса янада ошган.
“Катта ўйин” давом этмоқда. У қандай бошланган эди?
- “Катта ўйин” атамаси нимани англатади ва бу рақобат қачон, нима сабабдан бошланди?
Баҳром Ирзаев, тарихчи:
Бу шартли ном. “Катта ўйин”нинг бошланиши одатда 1813-йилдаги Гулистон сулҳи билан боғланади. Гулистон сулҳи орқали Эроннинг Қожорлар сулоласи ва Россия ўртасидаги уруш якунланиб, Кавказнинг катта қисми Россия назоратига ўтди. Россиянинг шарққа томон реал кириб бориши Европада жуда жиддий қабул қилинди. Шундан кейинги жараёнлар тарихчилар томонидан бугун “Катта ўйин” деб аталади.
“Катта ўйин” атамасини биринчи бўлиб инглиз зобити Артур Конолли ишлатган. У сайёҳ қиёфасидаги Британия разведкачиси бўлган. Бироқ бу атамани дунёга энг машҳур қилган шахс Рудярд Киплинг бўлди. У 1901-йилда нашр этилган “Ким” романида бу атамани қўллаган. Шундан сўнг “Катта ўйин” тушунчаси кенг оммалашиб, асосан Марказий Осиё ва Афғонистон устидан назорат ва таъсир учун Буюк Британия ҳамда Россия империялари ўртасидаги рақобатни англатадиган бўлди.
Аммо бу воқеалар тугаганидан анча вақт ўтиб, улар муайян мафкуравий ва тарихий қарашлар асосида талқин қилина бошланди. Бугун бу мавзудаги асарлар ўзбек тилига таржима қилинмоқда, ўзбек сиёсатчилари ва тарихчилари ҳам ушбу талқинлардан фойдаланмоқда. Менимча, бу масалага бироз бошқача қараш керак. Бу — шахсий фикрим, мен “Катта ўйин” тушунчасини ҳозирги мавжуд талқини билан тўлиқ қабул қила олмайман.
Чунки бу, бир томондан, евроцентрик тарихий қарашларнинг таъсири деб ўйлайман. Яъни воқеаларга ўша тайёр рамка орқали қаралмоқда, гўёки Марказий Осиё Буюк Британия ва Россия ўртасидаги рақобат натижасида ташкил топган буфер ҳудуд бўлган, гўёки Туркистондаги хонликларнинг заифлиги ҳам шу нуқтайи назардан изоҳланиши керак. Натижада эса ўша давр тарихчилари қандай талқин қилган бўлса, биз ҳам кўпинча шу талқинни такрорлаяпмиз. Ваҳоланки, менимча, “Катта ўйин”ни бошидан охиригача, аввало, ўз тарихий нуқтайи назаримиздан чуқур ўрганишимиз керак. Шундан кейингина бу жараёнларга нисбатан ўзимизнинг мустақил илмий ва тарихий фикримизни шакллантиришимиз лозим.