Катта бозор

**Катта бозор**

Фарғона водийси умумий бозорни кенгайтириш, ишлаб чиқариш кооперациясини йўлга қўйиш ва туризмни ривожлантириш имкониятига эга бўлмоқда. Тожикистон, Қирғизистон ва Ўзбекистоннинг яқинлашуви бунинг учун янги истиқболларни очмоқда, бироқ чегараолди қишлоқлари аҳолиси учун қўшнилар билан савдо қилиш ҳамон осон эмас: яқин атрофдаги бозорга олиб борадиган йўлни тўсиқлар ва қулай ўтиш жойларининг етишмаслиги узайтирмоқда. Тикланган ишончни қандай қилиб реал ўзгаришларга айлантириш мумкинлиги ҳақида 28–29 сентябрь кунлари Тожикистоннинг Гулистон шаҳрида бўлиб ўтган Иккинчи Фарғона тинчлик форумида сўз борди.

Форумни очар экан, Тожикистон Стратегик тадқиқотлар маркази директори Хайриддин Усмонзода водийнинг умумий тарихи ва инсоний алоқалари аҳамиятини таъкидлади. Унинг баҳолашича, бу ердаги тинчлик ва яхши қўшничилик бутун Марказий Осиёнинг барқарор ривожланиши учун муҳимдир.

Ўзбекистон Президенти ҳузуридаги Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институти директори Элдор Арипов эришилган ўзаро англашувдан қўшма лойиҳаларга ўтишга чақирди. У давлатлараро келишувлар одамларнинг кундалик ҳаётини ўзгартириши, уларга эркин таҳсил олиш, ишлаш, савдо қилиш, саёҳат қилиш ва қариндошлик алоқаларини сақлаб қолиш имконини бериши кераклигини таъкидлади.

Арипов тўртта йўналишни айтиб ўтди: трансчегаравий инфратузилма ва иқтисодий кооперацияни ривожлантириш, инсоний алоқаларни мустаҳкамлаш, ресурслар ва хавф-хатарларни биргаликда бошқариш, чегараолди ҳудудларининг тўғридан-тўғри ҳамкорлиги. Имкониятлар қаторида у логистика, электрон тижорат, туристик йўналишлар ҳамда қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлаш, енгил саноат ва машинасозлик соҳаларидаги қўшма корхоналарни санаб ўтди.

Ишончни мустаҳкамлаш учун Арипов таълим ва маданий алмашинувларни кенгайтиришни, Фарғонада Марказий Осиё ёш тинчликпарварлари клубини ташкил этишни ва чегараолди вилоятлари ёшлари учун ёзги лагерлар ўтказишни таклиф қилди. Унинг сўзларига кўра, умумий сув, ер ва экологик муаммолар биргаликда мониторинг олиб боришни, маълумотлар алмашишни ва ресурслардан оқилона фойдаланишни талаб қилади. Савдо, транспорт ва қишлоқ хўжалигининг амалий масалаларини у маҳаллий ҳокимият органлари, тадбиркорлар, фермерлар ва жамоат ташкилотларининг тўғридан-тўғри алоқалари орқали ҳал қилишни таклиф этди.

Уч давлатнинг яқинлашуви учун ҳуқуқий асос 2025 йилнинг март ойида пайдо бўлди. Бишкек ва Душанбе давлат чегараси тўғрисидаги шартномани имзоладилар, 31 март куни эса Тожикистон, Қирғизистон ва Ўзбекистон етакчилари чегараларнинг туташув нуқтаси тўғрисидаги шартномани имзоладилар ва абадий дўстлик тўғрисидаги Хўжанд декларациясини қабул қилдилар.

Форумда иштирок этган тожикистонлик эксперт Негматулло Мирсаидов қўшнилар ўртасидаги муносабатлар сезиларли даражада ўзгарганини айтди. У тожикларнинг ўзбеклар ва қирғизлар билан ўзаро ишончи ва яхши муносабатлари юқори даражада эканини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, кўплаб иштирокчилар чегарачилар ва божхоначилар ҳақида ижобий фикр билдиришган: ҳужжатларни текшириш минимал вақт талаб этади, келувчиларга хушмуомалалик ва ҳурмат билан муносабатда бўлишади.

Мирсаидовнинг сўзларига кўра, ҳудудлар раҳбарлари тўғридан-тўғри ишбилармонлик алоқаларини ривожлантириш ниятида эканликларини маълум қилишган. Фарғона вилояти ҳокими Хайрулло Бозоров уч вилоят тадбиркорларининг мунтазам учрашувлари ва қўшма лойиҳалари учун майдонча — «Фарғона водийси бизнес-мулоқоти»ни ташкил этишни таклиф қилди. Яна бир ташаббус — 2027 йил февраль ойида «Фарғона-ЭКСПО» бизнес-марказида кўргазма ўтказишдир.

Бозоровнинг Сўғд вилояти раиси Ражаббой Аҳмадзода билан учрашувида инвестициялар, саноат, қишлоқ хўжалиги ва туризм масалалари муҳокама қилинди. Бизнес учун бу бозорни кенгайтириш имкониятидир. Бироқ, йирик корхона мавжуд ўтиш жойлари орқали йўналиш қуриши мумкин бўлса, кичик кундалик савдо масофа ва ташиш харажатларига жуда сезгирдир.

Умумий статистика жонланишни кўрсатмоқда. Аҳмадзоданинг сўзларига кўра, саккиз ой давомида Тожикистон ва Ўзбекистоннинг чегараолди ҳудудлари ўртасидаги товар айирбошлаш ҳажми 300 миллион доллардан ошган; уни 400 миллионга етказиш ният қилинган. Қирғизистон билан товар айирбошлаш ҳажми, Сўғд вилояти маъмурияти маълумотларига кўра, худди шу даврда 50 миллион долларга яқинлашган. Бу чегарадаги можаролардан олдинги, 2019 йилги кўрсаткичлардан салгина камроқдир.

Аммо умумий рақамлар ортида маҳаллий аҳолининг қийинчиликлари кўринмайди. «Тожикистон ва Қирғизистон ўртасида чегараолди савдосининг ўзи йўқ, дейиш мумкин», — дейди Мирсаидов. 2019 йилгача тожик ва қирғиз қишлоқлари аҳолиси фаол савдо қилган «Арка» ва «Вохури» бозорлари эндиликда асосан ўз фуқароларига хизмат кўрсатмоқда. Аҳоли пунктларини симтўсиқлар ажратиб турибди ва қўшниларникига харид қилиш учун боришдек одатий имконият йўқолган.

Савдога тўғридан-тўғри тақиқ йўқ. Бироқ, чегарани Лайлак ва Жаббор Расулов туманлари ўртасидаги «Қайрағоч–Маданият» ёки Бодкенд ва Исфара туманлари ўртасидаги «Қизил-Бел–Гулистон» назорат-ўтказиш пунктлари орқали кесиб ўтиш керак. Бундай йўналиш катта ноқулайликлар туғдиради: тезкор назорат бозоргача бўлган йўлнинг қисқалигини англатмайди. Кичик сотувчи учун қўшимча транспорт харажатлари сафарни маъносиз қилиб қўйиши мумкин.

Мирсаидовнинг сўзларига кўра, томонлар қўшимча ўтиш жойларини очишни муҳокама қилмоқдалар, бироқ қарор ҳукуматларга боғлиқ. Яқин йилларда маҳаллий савдо қайта тикланадими-йўқми, у ҳозирча башорат қила олмайди.

Экспертнинг баҳолашича, форумда ҳудудлар раҳбарлари кўпроқ Хўжанд декларациясининг аҳамияти, барқарорлик ва ҳамкорлик учун қулай шароитлар ҳақида гапиришган. Кейинги қадам аниқ қарорларни талаб қилади: қўшимча назорат-ўтказиш пунктлари қаерда керак, улар қанча одам оқимига хизмат қилади ва зарур текширувларни сақлаб қолган ҳолда бозор ва харидор ўртасидаги йўлни қандай қисқартириш мумкин.

Бизнес-мулоқот ушбу масалаларни кичик дўконлар эгалари, фермерлар ва ташувчилар билан муҳокама қилиш учун майдончага айланиши мумкин эди. Ўзаро ишончсизлик ортга чекинмоқда. Энди қўшниларникига бориш қулай бўлишини ва чегаранинг нариги томонидаги ҳамёнбоп бозор аҳоли учун ярашувнинг сезиларли натижасига айланишини таъминлаш лозим.