Каспий тўлқинлари

**Каспий то'лқинлари: Вашингтон декларациясидан бир йил о'тиб ва янги геосиёсий о'згаришлар**

2026-йил август ойида Доналд Трамп, Илҳом Алиев ва Никол Пашинян томонидан Вашингтон декларацияси имзоланганига бир йил то'лди. Мутахассислар ушбу ҳужжатни, айниқса посцовет ҳудудида транспорт ва логистика алоқаларини ривожлантириш нуқтаи назаридан, тарихий деб баҳоладилар. Бироқ, ушбу юбилейда вазият янги бурилиш ясади.

**Каспий ва Қора денгизлардаги кескинлик**

Ҳозирда Каспий ва Қора денгизларда кескинлик кучаймоқда. Украина Қуролли Кучларининг Каспий қувур линияси консорсиуми (СПС) инфратузилмаси ва Россия ва Қозог'истон билан энергетика соҳасида ҳамкорликда иштирок этаётган танкерларга мунтазам равишда зарба бериши жиддий хавотирга сабаб бо'лмоқда. Хусусан, бу бир ҳафта ичида Греция кемаларига иккинчи зарбадир.

Шу билан бирга, Озарбайжон, Грузия, О'збекистон ва Арманистон о'ртасидаги дипломатик алоқалар кучайиб бормоқда, бу Россия манфаатларини четлаб о'тиб, Марказий Осиё ва Кавказ давлатларини бир-бирига яқинлаштиришга қаратилган. Бу Каспий денгизи атрофида Россияни четлаб о'тувчи Транскаспий халқаро транспорт ё'налиши сифатида ҳам танилган "О'рта ё'лак" коммуникация инфратузилмасининг қасддан шакллантирилганидан далолат беради. Бундай ўзгаришлар Жанубий Кавказ ва Марказий Осиёнинг иқтисодий ва натижада сиёсий манзарасини тубдан ўзгартирмоқда.

Сиёсий кузатувчи ва Стратегик Маданият Жамғармаси эксперти Андрей Арешев Тҳе Эхперт каналига берган интервюсида ушбу воқеалар билан Россиянинг посцовет ҳудудидаги ва глобал миқёсдаги келажакдаги мавқеи ўртасидаги боғлиқликни очиб берди.

**Вашингтон декларациясининг Жанубий Кавказга таъсири**

Вашингтон декларациясининг Жанубий Кавказдаги сиёсий ва иқтисодий жараёнларга таъсири ҳақида сўралганда, Арешев Озарбайжон, Нахчивон автоном вилояти ва Туркия ўртасида транспорт алоқаларини очиш ғояси узоқ вақтдан бери мавжуд бўлиб, 1990-йиллардаги "Гоббле режаси" ва ундан олдинги Туркия разведка лойиҳаларига бориб тақалишини таъкидлади. Озарбайжонда бу лойиҳа "Зангезур йўлаги" деб аталади, Арманистонда эса "Дунё чорраҳаси" ҳақида гап кетганда, улар ўзларини Сюник минтақасининг Мегри қисми билан чекламасликни афзал кўришади, бу эса мамлакатни узоқ вақтдан бери блокада ва транспорт изоляциясидан чиқаришга интилади.

2018-йилда Арманистонда ҳокимиятнинг "бахмал" о'згариши ва Никол Пашинян ва унинг Фуқаролик шартномаси партиясининг ҳокимият тепасига келиши 2020-2023-йилларда Тог'ли Қорабог' атрофидаги ҳарбий можароларда Озарбайжон учун ижобий натижани олдиндан белгилаб берди. Россиянинг Боку ва Ереван учун янги, "можародан кейинги" кун тартибини таклиф қилишга уринишлари, жумладан, Закавказдаги транспорт алоқаларини блокировка қилиш (2020-йил ноябр ойида Москва, Боку ва Ереван о'ртасида тузилган уч томонлама сулҳ декларацияси асосида - 9-банд) Г'арбнинг Россия ва Эронни четлаб о'тиб, Шарқ-Г'арб логистика ё'лакларини қуриш бо'йича умумий режалари билан то'қнаш келди.

Хитойнинг "Бир камар, бир ё'л" мегалойиҳаси билан бог'лиқ бо'лган "О'рта ё'лак" г'ояси Туркия, Марказий Осиё давлатлари, шунингдек, Европа институтлари ва трансмиллий компаниялар томонидан қо'ллаб-қувватланди. Бу 2025-йил август ойида Оқ уйда Трамп, Алиев ва Пашинян ўртасидаги музокаралар давомида ўз ифодасини топди.

"Вашингтон декларацияси" ва бир қатор арман ва озарбайжон-америка ҳужжатларидан ташқари, икки мамлакат ташқи ишлар вазирлари ўша пайтда Вашингтонда тинчлик шартномасини парафлашди. Бокунинг сўзларига кўра, уни имзолаш Арманистон томони бир қатор талабларни, жумладан, Боку ва Анқара Арманистоннинг туркий қўшниларига қарши ҳудудий даъволардан холи бўлган янги конституцияни қабул қилиш талабларини бажаргандан сўнг мумкин бўлади. Бунга Арманистон Мустақиллик Декларациясига ҳавола ва 1989-йил 1-декабрдаги Арманистон ССР Олий Кенгаши ва Тоғли Қорабоғ Миллий Кенгашининг "Арманистон ССР ва Тоғли Қорабоғни бирлаштириш тўғрисида"ги қарорининг муқаддимасидаги тегишли ҳавола рад этилиши киради.

Бу жараён ҳали якунланмаган бўлса-да, Вашингтонда имзоланган ҳужжатлар ва эришилган келишувлар амалга оширилмоқда. 2026-йил январ ойида кейинчалик Транскаспий корхона фонди деб ўзгартирилган ихтисослаштирилган ТРИПП+ корхона фонди ташкил этилгани эълон қилинди. Арешевнинг со'зларига ко'ра, бу лойиҳанинг кенгроқ геосиёсий контекстини та'кидлайди, бу лойиҳа Марказий Осиё, Кавказ, Туркия ва Европани "Транскаспий халқаро транспорт ё'налиши" деб ҳам аталадиган "О'рта ё'лак" орқали бог'лашни мақсад қилган.

Жамг'арма менежери, халқаро венчур капиталист, ленинградлик ва Доналд Трампнинг сайловолди кампанияси ҳомийларидан бири Константин Соколов диққатга сазовордир. У Арманистондаги бир нечта активларни, жумладан, ВИВА Армениа ва Тегҳут мис-молибден конини бошқаради. Соколов ҳозирда Россия темир ё'ллари томонидан консессия бошқаруви остида бо'лган Арманистоннинг темир ё'л инфратузилмасига фаол қизиқиш билдирмоқда. Шу билан бирга, Никол Пашинян ва унинг атрофидагилар 2008-йилда имзоланган Россия билан 30 йиллик консессия шартномасини қайта ко'риб чиқиш имконияти ҳақида бир неча бор ишора қилишган. Яқинда лицензияларни ажратиш г'ояси илгари сурилди: бири инфратузилмани сақлаш учун (Россия уни сақлаб қолишни режалаштираётган ко'ринади) ва бири транспорт учун.

Арешевнинг со'зларига ко'ра, бу воқеаларнинг барчаси у ёки бу тарзда ТРИПП лойиҳаси билан бог'лиқ бо'либ, у темир ё'л ва автомобил ё'лидан ташқарига чиқиши мумкин. Мегҳри, Агарак ва Нрназдор (собиқ Нюведи) г'арбидаги айрим ҳудудларда илгари мавжуд бо'лмаган давлатлараро автомагистрални қуриш учун тайёргарлик ишлари якунланди ва портлатиш ишлари олиб борилмоқда.

Озарбайжоннинг асосий ҳудудидан Арманистон орқали Нахчивон автоном вилоятига электр узатиш линияси лойиҳаси аллақачон тайёрланган ва электр узатиш миноралари учун таклиф қилинган жойлар аниқланган, деб э'лон қилди Илҳом Алиев яқинда. Жабрайил туманида Нахчивонга электр энергиясини узатиш учун мо'лжалланган катта подстансия қурилди ва унинг транзит ва логистика қувватини йилига ҳозирги 1,5 миллион тоннадан 15 миллион тоннагача ошириш режалаштирилган. Арманистоннинг Сюник минтақаси орқали темир ё'л хизмати тикланганидан со'нг (2028-йилга мо'лжалланган), Туркияга қо'шимча уланишдан ташқари, Озарбайжон Жулфада Эроннинг темир ё'л тармог'и билан (Астарадаги мавжуд о'тиш жойидан ташқари) алоқа о'рнатишга умид қилмоқда. Бу Зангезур ё'лагини Россия, Эрон ва Ҳиндистон томонидан фаол равишда илгари сурилаётган Халқаро Шимол-Жануб транспорт ё'лаги билан бог'лайди.

**Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ о'ртасидаги яқинлашув**

Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ о'ртасидаги яқинлашувни баҳолаб, Арешев бу ё'налишда сиёсий, дипломатик ва иқтисодий фаолликнинг кучайганини та'кидлади. Туркия ва Озарбайжонни Каспий денгизининг г'арбий ва шарқий соҳилларидаги қо'шнилар о'ртасидаги алоқаларни мустаҳкамлаш ташаббускорлари деб ҳисоблаш мумкин. Бу иштирокчилар ко'п томонлама форматларни (Туркий давлатлар ташкилоти (ОТГ), Марказий Осиё ва Озарбайжоннинг маслаҳат механизмлари) ва турли даражалардаги икки томонлама алоқаларни фаол равишда илгари сурмоқдалар. 2024-йил август ойида Остонада бо'либ о'тган Марказий Осиё ва Озарбайжон давлат раҳбарлари саммити иштирокчилари кенг ко'ламли соҳаларда ҳамкорликни кенгайтириш ниятларини тасдиқловчи қо'шма декларацияни қабул қилишди.

Грузия ва ма'лум даражада Арманистон ҳам бу жараёнда иштирок этмоқда, бу уларнинг Марказий Осиё давлатлари билан алоқаларининг кучайишидан далолат беради. Хусусан, Озарбайжон ва денгизга чиқиш имкони бо'лмаган О'збекистон Каспий денгизида қо'шма флотни ташкил қилмоқда ва Каспий денгизида денгиз логистикаси соҳасида қо'шма корхона ташкил этмоқда, Боку денгиз портида О'збекистондан етказиб берувчилар учун имтиёзлар бо'йича келишиб олмоқда. Аввалроқ, 2025-йилда Ўзбекистон ва Озарбайжон давлат нефт компанияси СОСАР Устюрт платосида нефтни қидириш ва қазиб олиш бўйича келишувга эришдилар. Боку ва Тошкент йирик қўшма иқтисодий лойиҳаларни амалга оширмоқда. "Грузия орзуси" ҳукумати ҳам Ўзбекистон ва Туркманистон билан алоқаларни фаол равишда мустаҳкамламоқда, жумладан, ҳозирда Қора денгиз соҳилида қурилаётган Анаклия чуқур сув портидан Марказий Осиё давлатларидан Европага турли юкларни (шу жумладан транзитни) экспорт қилиш учун фойдаланиш имкониятини кўриб чиқмоқда. Арешев шунингдек, Каспий денгизи тубида 390 километрлик оптик толали алоқа линиясининг қуриб битказилганини, Қозоғистоннинг рақамли инфратузилмасини Озарбайжон билан боғлаганини ва Осиё ва Европа ўртасида юқори тезликдаги интернет йўлагини яратганини таъкидлади. Ҳозирда Қозоғистон, Қирғизистон ва Тожикистондаги интернет-трафикнинг асосий қисми Россия тармоқлари орқали ўтаётган бўлса-да, энди алтернатива пайдо бўлмоқда. Кейинги навбатда Анаклия ва Руминиянинг Констанса ўртасидаги Қора денгиз кабели бор, аммо ҳозирда денгиз тадқиқотлари олиб борилмоқда ва Украинадаги қуролли можаронинг кучайиши қиммат лойиҳаларни тезкор амалга оширишга тўсқинлик қилмоқда. Шунга қарамай, Каспий денгизи ва унинг атрофида Россияни четлаб ўтувчи алоқа инфратузилмаси қурилаётганини эътиборсиз қолдириб бўлмайди. Илгари бема'ни гаплар ёки художо'й орзулар бо'лган нарса ҳақиқатга айланиб бормоқда. Ба'зи ҳамкасблари о'зларининг Телеграм каналида та'кидлаганидек, "...бу ердаги мақсад тижорат эмас. Остона ва Боку Россиянинг дунё билан муносабатларига қарам бо'лишни истамайдилар ва Россиянинг то'лиқ яккаланиб қолиши учун захира тайёрламоқдалар, бу энди унчалик кулгили туюлмайди".

Хулоса қилиш мумкинки, Россия беш йил давомида Украинада махсус операция олиб бораётган бир пайтда, "шимолий ё'налиш"дан ташқарида транспорт ва логистика алоқаларининг ривожланиши Кавказ ва Марказий Осиёнинг иқтисодий ва натижада сиёсий манзарасини сезиларли даражада о'згартирмоқда. Табиийки, манфаатдор томонлар муқаррар бо'лган муаммоларни, ҳам об'эктив, ҳам суб'эктив муаммоларни ҳал қилишлари керак бо'лади. Буларга Каспий денгизида барқарор паром хизматларига эҳтиёж, айрим темир ё'л участкаларида етарлича сиг'им ё'қлиги, божхона процедураларининг синхронлаштирилмаганлиги ва бир нечта давлат чегараларини кесиб о'тиш зарурати киради.

Марказий Осиё ва Кавказ Россия, Туркия, Европа Иттифоқи, Хитой, АҚШ, Ҳиндистон, Эрон, шунингдек, ташқи сиёсат фаолияти билан шуг'улланувчи нодавлат субьектлари - Каспий қувур линияси консорсиуми (КҚК) каби халқаро консорсиумлардан тортиб, трансчегаравий жиноий гуруҳларгача бо'лган ҳудудлар о'ртасида манфаатлар то'қнашуви минтақалари бо'либ қолиши ҳам муҳимдир. Уларнинг барчаси, у ёки бу тарзда, о'з ҳаётларини иложи борича қулайроқ қилишга интиладилар, бу эса ҳар доим ҳам муайян транспорт ва логистика лойиҳаларини амалга оширишга ёрдам бермайди. Бундан ташқари, агар халқаро вазият о'згарса, ко'плаб ташаббусларни амалга ошириш то'хтатилиши мумкин. Арешевнинг со'зларига ко'ра, йигирма йилдан бери муҳокама қилинаётган Транскаспий газ қувурининг тақдири бунинг бевосита далилидир.

**Каспий минтақасини милитаризация қилиш**

Каспий минтақасини милитаризация қилиш масаласига келсак, Арешев Болтиқбо'йи ва айниқса Қора денгизлардан со'нг собиқ Украина ССРдаги қуролли можаронинг акс-садоси Каспий денгизига аллақачон етиб келганини, айниқса Россия иқтисодий инфратузилмаси ва фуқаролик кемаларига саботаж ва террористик ҳужумлар ко'ринишида эканлигини та'кидлади. Биргаликда мудофаани кучайтириш бо'йича даврий чақириқлар, агар Киевнинг бу зарбалар учун о'тмишдаги ва эҳтимол келажакдаги мас'улияти то'г'ри тан олинмаганлиги сабабли, муносиб жавоб олиши эҳтимолдан йироқ, буни Остонанинг Каспий қувур линияси консорсиуми (КҚК) инфратузилмасига қилинган ҳужумларга муносабати тасдиқлайди.

Г'арб оммавий ахборот воситаларига сизиб чиққан ма'лумотларга ко'ра, Зеленский режимини Америка компаниялари иштирокидаги халқаро консорсиум томонидан ишлаб чиқарилган Қозог'истондан нефт экспорти билан бог'лиқ танкерлар ва энергетика инфратузилмаси иншоотларига зарбалардан воз кечишга ко'ндириш учун АҚШ вице-президенти Ж.Д. Венснинг аралашуви керак бо'лди. Киев бунинг эвазига қо'шимча қурол етказиб беришни талаб қилган бо'лиши мумкин, агар улар о'тказилса, Каспий денгизида, жумладан, Россия ёки Эронга қарши исталган жойда ишлатилиши мумкин.

25-июл куни Украина қуролли кучларининг Астрахандан Анзалига кетаётган Эрон байрог'и остидаги танкерга ҳужуми Теҳронда кескин реаксияга сабаб бо'лди (Анзали портининг о'зи илгари Исроил ҳужумларининг нишони бо'лган). Киев тезда ҳужум бехосдан содир бо'лганини да'во қилиб, фикридан қайтди. Шундан со'нг ва Россия аерокосмик кучларининг Украина ҳарбий-саноат комплекси об'эктларига орқа ҳудудларда ҳужумлари кучайганлиги сабабли, Каспий денгизидаги кескинлик бироз пасайди, аммо бу шунчаки вақтинчалик ҳодиса бо'лиши мумкин.

Узоқ вақт кечикишлардан со'нг, Эрон Мажлиси (парламенти) саккиз йил олдин Актауда бешта қирг'оқбо'йи давлат раҳбарлари томонидан имзоланган Каспий денгизининг ҳуқуқий мақоми то'г'рисидаги конвенцияни ратификация қилиш масаласига қайтди. Ушбу ҳужжатнинг асосий қоидаларидан бири минтақада Каспий "бешлиги"дан ташқаридаги давлатларнинг қуролли кучларининг ё'қлигидир. Бундан ташқари, томонлар о'з ҳудудларидан иштирокчи давлатларнинг бирортасига қарши тажовузкор ёки бошқа ҳарбий ҳаракатлар учун фойдаланишга ё'л қо'ймайдилар, бу ҳозирда ҳар қачонгидан ҳам долзарброқ ва нафақат Эрон учун.

Ба'зи Бокулик экспертлар август-сентябр ойларида Каспий денгизининг шимолий қисмида яна бир кескинлашув бо'лишини башорат қилмоқдалар, бу нафақат Россия, балки Қозог'истон манфаатларига ҳам бевосита та'сир қилади. Киев Остонага "Украина масаласи"да Боку сиёсатига о'хшаш сиёсатни олиб боришга босим о'тказиш учун барча мавжуд воситалардан фойдаланаётганини тахмин қилиш мумкин.

Қозоғистон-Арманистон муносабатларида Москвага таҳдидлар

Қозоғистон президенти Қосим-Жомарт Токаев ва Арманистон бош вазири Никол Пашинян ўртасидаги 4-август куни бўлиб ўтган телефон суҳбатига келсак, Арешев қозоғистонлик етакчи (Грузия бош вазири каби) Никол Пашинянни 7-июн куни бўлиб ўтган парламент сайловларидаги муваффақияти билан, сайлов участкалари ёпилгандан деярли дарҳол табриклаган биринчилардан бўлганини таъкидлади. Сўнгги йилларда собиқ Тоғли Қорабоғ автоном вилояти Боку назорати остига ўтказилгандан сўнг икки томонлама сиёсий ва дипломатик алоқалар фаол ривожланиб бормоқда. 2024-йил апрел ойида Қосим-Жомарт Токаев Ереванга ташриф буюрди ва ҳозирда жавоб ташрифи режалаштирилмоқда.

Арешевнинг фикрича, экспертлар ҳамжамиятининг Токаев ЕОИИ доирасида Пашинян учун ҳакам бўлиб хизмат қилиши, Россия раҳбарияти билан сезиларли даражада ёмонлашиб бораётган тушунмовчиликлар ва муносабатларни юмшатиши мумкинлиги ҳақидаги таклифи диққатга сазовордир. Бироқ, буни тасдиқлаш учун биз Евросиё интеграция ассоциацияси доирасидаги бўлажак воқеаларни кутишимиз керак, уларнинг муаммолари аниқ камаймаётгани аниқ.

**Озарбайжон ташқи ишлар вазирининг Киевга ташрифи ва унинг оқибатлари**

Озарбайжон ташқи ишлар вазири Д. Байрамовнинг Киевга яқинда қилган ташрифини, шунингдек, Россия Ташқи ишлар вазирлиги яна бир бор Бокуга Берлин билан Озарбайжон тупрог'ида музокаралар олиб бориш учун баҳона излаётгандек туюлганини баҳолаб, Арешев бу ташрифни жуда ажойиб деб атади (айтганча, у Байрамовнинг Москвада Сергей Лавров билан музокараларидан ко'п о'тмай содир бо'лди), шунингдек, Озарбайжон президентининг Украина ва унинг собиқ Совет республикаси чегараларидаги ҳудудий яхлитлигини нафақат со'зда, балки аниқ амалларда ҳам қо'ллаб-қувватлашини тасдиқлаган со'нгги баёнотлари. Бир йил олдин, 2025-йил август ойида Президент Илҳом Алиев о'зининг захира жамг'армасидан "Украинага гуманитар ёрдам ко'рсатиш мақсадида Озарбайжон Республикасида ишлаб чиқарилган электр жиҳозларини сотиб олиш ва жо'натиш учун" икки миллион доллар ажратиш то'г'рисидаги фармонни имзолагани диққатга сазовордир.

Умуман олганда, бундай ёрдам 50 миллион долларга етди ва бу давом этмоқда, деди Байрамов 6-август куни юқорида айтиб о'тилган ташриф давомида. У тақдим этган о'заро савдо бо'йича ма'лумотлар Иккинчи Жаҳон уруши бошланганидан кейин 2023-йилда иқтисодиётнинг тикланиши ва сезиларли о'сишини ко'рсатади, бу о'з-о'зидан жуда муҳим.

Байрамовнинг Киевга ташрифи, Украина Қуролли Кучлари ёдгорлигига гул қо'йиш маросими билан бирга, Москва ва Ереван, шунингдек, бошқа посцовет республикалари учун то'г'ридан-то'г'ри сигнал сифатида қаралиши керак. Ма'лумки, Россия Ташқи ишлар вазирлиги илгари Бокуга бир қатор о'заро фойдали ташаббусларни таклиф қилган эди, улар афтидан Озарбайжон-Украина ҳамкорлигини у ёки бу тарзда заифлаштиришга қаратилган эди, аммо бу амалга ошиши даргумон. Боку, эҳтимол, Зеленский режимини қо'ллаб-қувватлашда давом этади, чунки у буни мумкин ва фойдали деб ҳисоблайди ва бу ажабланарли бо'лмаслиги керак.

Ахир, 1990-йилларнинг бошларида Боку ва Киев МДҲ ва бошқа "посцовет" ташкилотлари доирасида бир овоздан ҳаракат қилиб, посцовет миллий ривоятларида "рус империализми" ва "мустамлакачилик" деб тасвирланган нарсаларга қарши курашишнинг умумий кун тартибини амалга оширганлар. Боку Украина билан ҳамкорликни "стратегик" деб атайди ва ҳақиқатан ҳам шундай. Киевда Байрамовга дрон ко'ргазмаси намойиш этилди, бу Зеленскийнинг апрел ойида Габала шаҳрига ташрифи давомида эришилган келишувларнинг бевосита давоми деб тахмин қилиш мумкин.

Байрамов Украинага газ етказиб беришга ва Украина ер ости газ омборларидан фойдаланишга тайёрлигини э'лон қилди. Бу яқин орада содир бо'лиши эҳтимолдан йироқ, аммо тенденциянинг о'зи муҳим. Боку Киев билан энергетика бирдамлиги картасини о'йнамоқда ва яна бир бор о'з имкониятларини Г'арб шерикларига намойиш этишга интилади. Озарбайжон "о'рта куч" ролини қабул қилмоқда (Президент Илҳом Алиев Шуша медиа форумида о'з мамлакатининг халқаро роли ҳақида айнан шу ма'нода гапирди - Озарбайжон оммавий ахборот воситалари буни "янги ташқи сиёсат доктринаси" деб аташди), ҳатто кучлироқ қо'шнига ҳам "ё'қ" дейишга қодир, шу билан бирга стратегик ва тактик иттифоқлар тузишдан тортиб, лоббичиликдан фойдаланишгача бо'лган барча мавжуд воситалар билан о'з мавқеини ҳимоя қила олади.

Агар бу Россияга қарши иш берса, унда бу консепсия қо'шни Арманистонга самарали қо'лланилади ва Озарбайжоннинг минтақадаги доминант куч сифатидаги ролини мустаҳкамлайди. Шу нуқтаи назардан, Алиевнинг яқинда Пашинян ҳукуматига Арманистон атом электр стансиясини (АНПП) ёпишни талаб қилиши, тегишли тайёргарлик ишларидан со'нг аниқ айтилгани жуда та'сирли. Унинг о'рнига умумий энергия тизимини яратиш ҳақидаги вақтинчалик ва'да билан қо'ллаб-қувватланган бу талабни бажариш Россия-Арманистон муносабатларининг янада ёмонлашишини англатади.

Саволнинг иккинчи қисмига келсак, Федерал канслер Мерз билан музокаралардан кейинги со'нгги матбуот анжуманида Алиев Бокуда Россия ва Германия вакиллари о'ртасида учрашувлар о'тказилишини э'лон қилгани рост, улар 2023-йилда фаолиятини то'хтатган Санкт-Петербург мулоқот форумидан таниш эдилар. Шубҳасиз, Берлиндаги барча бизнес ва сиёсий доиралар Мерз ва унинг ҳукуматининг Россияга қарши ташқи сиёсатини ма'қулламайди, шунинг учун бундай баёнотларни Москвага нисбатан қаттиққо'лликни қо'ллаб-қувватловчиларнинг қо'лига о'йнашга уринишдан бошқа нарса деб талқин қилиб бо'лмайди.

Вақти-вақти билан Озарбайжон кам реклама талаб қиладиган нозик халқаро масалаларни муҳокама қилиш учун қулай музокара платформаси сифатида жойлаштирилади, аммо воқеалар ривожланиб борган сари, Бокунинг шундай хизмат қила олишига шубҳа туг'илиши мумкин.