Сукунат қанча давом этади?

Тинчлик давом этадими?

Вашингтон Киевни Қора денгиздаги танкерлар ва Каспий қувур линияси консорсиуми (СПС) инфратузилмасига ҳужумларни то'хтатишга ко'ндирди. Ушбу келишув бир неча ойлик дипломатик босим натижаси бо'либ, 2026-йил июл ойидаги бир қатор зарбалардан со'нг сезиларли даражада кучайди. Бир неча кун давомида дронлар Новороссийск яқинидаги терминалда Қозог'истон нефтини юклашни кутаётган кемаларга ҳужум қилишди, бу эса қувур линияси операцияларида бир неча бор узилишларга олиб келди.

Блоомберг нашридан бир неча кун о'тгач, Финансиал Тимес бу ма'лумотни шунчаки аноним манбага эмас, балки Украина ва Америка расмийларига таяниб тасдиқлади. Келишувнинг аниқ сабаби АҚШ вице-президенти Ж.Д. Вансе ва Украина президенти Владимир Зеленский о'ртасидаги 2026-йил 31-июлдаги телефон қо'нг'ирог'и эди. Вансе шахсан Украина раҳбаридан Новороссийск яқинидаги кемаларга ҳужумларни то'хтатишни со'ради. Нашрнинг та'кидлашича, ушбу қо'нг'ироқдан бери СПС терминали яқинида бирорта ҳам танкерга ҳужум қилинмаган.

О'ша куни АҚШ расмийси Реутерс агентлигига Трамп ма'мурияти Украина ҳукуматини Қора денгизда Россия бо'лмаган кемаларга ва СПС инфратузилмасига ҳужумларни "то'хтатиш ва тийилиш" ҳақида огоҳлантирганини ва Вашингтон консорсиумни Россия энергия та'минотига алтернатива сифатида ко'ришини қо'шимча қилди. Шундай қилиб, август ойининг о'рталарига келиб, камида учта йирик ахборот агентлиги - Блоомберг, Финансиал Тимес ва Реутерс - келишув ҳақида мустақил равишда хабар беришди.

Юқори лавозимли амалдорларнинг расмий баёнотлари ҳали ҳам ё'қ. Зеленский ва Вансе офислари, шунингдек, Қозог'истон Ташқи ишлар вазирлиги расмий изоҳ со'ровларига жавоб бермади, Чеврон, ЭххонМобил ва СПС о'злари эса изоҳ беришдан бош тортдилар. Бироқ, аноним юқори лавозимли украиналик расмий ФТга Киев Вашингтоннинг илтимосига рози бо'лганини тасдиқлади ва Украина томони америкалик шерикларини жуда диққат билан тинглаётганини ва уларнинг илтимосига биноан зарур назорат механизмларини яратганини та'кидлади.

ФТ томонидан Киевнинг нима учун биринчи навбатда рози бо'лганини тушунтирувчи яна бир қизиқ тафсилот ҳақида хабар берилган. Украина томонининг позициясидан хабардор манбанинг со'зларига ко'ра, Украина Трамп ма'муриятининг ёнини қисман олган, чунки у АҚШдан Патриот тутувчи ракеталарини ишлаб чиқариш учун лицензия олишни кутмоқда ва қишдан олдин, Россиянинг Украинанинг муҳим инфратузилмасига янги зарбалар то'лқини кутилаётган пайтда бир неча юзта бундай ракеталарни сотиб олишга умид қилмоқда. Агар бу рост бо'лса, бу хайрихоҳлик ишораси эмас, балки то'г'ридан-то'г'ри алмашинувдир - Украинанинг ҳаво мудофаасидаги ютуқлар эвазига СПСга зарба беришдан тийилиш.

Киев ва'да қилган нарсалар

Блоомберг нашрларига таяниб, битим матни Қора денгизнинг ушбу қисмига зарба беришдан со'зсиз воз кечиш эмас, балки шартли алмашинувдир. Украина танкерлар ва СПС иншоотларига ҳужум қилишдан тийилишга ва'да берди, аммо у кема эгаларига о'з талабларини қо'йди - ма'лум бир кема Украина ҳарбий хизматчилари учун "хавфсиз" деб ҳисобланиши учун о'з шартларини.

Кема Россия жисмоний ёки юридик шахсларига тегишли бо'лмаслиги, Украина санксияларига дучор бо'лмаслиги ва Россия нефти ёки Россиядан бошқа юкларни ташимаслиги керак. Бошқача қилиб айтганда, Киев Россия экспортига босим о'тказиш г'оясидан воз кечмаяпти, балки Г'арб акциядорлари ва Қозог'истонга мо'лжалланган Россия бо'лмаган юкларни бир хил инфратузилмадан фойдаланадиган Россия нефтидан ажратишга ҳаракат қилмоқда. Украина томони ва тижорат ташувчилари о'ртасида кемаларни текшириш ва мувофиқлаштириш учун алоҳида алоқа каналлари о'рнатилди, бу улардан саёҳат тафсилотларини олдиндан хабар қилишни талаб қилади.

Бу жуда муҳим - Украина СПСга об'экт сифатида иммунитет берадиган ҳужжатни имзоламади. У Россия билан бог'лиқ ҳар қандай нарсага нисбатан маневр қилиш учун жой ажратиб, ма'лум кема турларини ёки пул оқимларини нишонга олмасликка рози бо'лди. СПС Қозог'истон ва Россия нефти учун умумий қувур линияси ва терминали эканлигини ва уларнинг юкларини то'лиқ аниқликсиз танкерларни турли оқимларга ажратиш жисмонан қийинлигини ҳисобга олсак, хатолар ёки тилни атайлаб кенг талқин қилиш хавфи сақланиб қолади. Оқим барқарорлашадими?

Ё'қдан ко'ра ҳа, лекин то'лиқ эмас ва дарҳол эмас. Июл ойидаги ҳужумлар аниқ иқтисодий оқибатларга олиб келди. Реутерс ма'лумотларига ко'ра, дрон ҳужумлари СПСнинг июл ойидаги юкларининг бешдан бир қисмигача то'сқинлик қилди ва Қозог'истонда нефт қазиб олиш июл ойида июн ойига нисбатан 14 фоизга камайди. 21-июлга келиб, кемаларга юк тушириш то'хтатилгани сабабли терминал қувурга нефтни қабул қилишни вақтинча то'хтатди. АҚШ билан келишувга мувофиқ мунтазам операцияларни қайта тиклаш, агар томонлар шартларга амал қилсалар, бир неча ҳафта ичида ҳажмларни нормал ҳолатга қайтариши мумкин. Мавжуд ма'лумотларга ко'ра, август ойининг дастлабки икки ҳафтаси Новороссийск яқинидаги фуқаролик танкерларига қо'шимча зарбаларсиз о'тди.

Бироқ, бу ҳолатда барқарорлаштириш тузилмавий эмас, балки шартномавийдир. Кафолатлар халқаро келишувга ёки инфратузилманинг дахлсизлигига эмас, балки Киевнинг Вашингтон олдидаги ог'заки мажбуриятларини бажаришга бо'лган сиёсий иродасига асосланган. Бироқ, 2026-йил феврал ойидаги тажриба шуни ко'рсатадики, бу аллақачон етарли эмаслигини исботлади. Бундан ташқари, КТМ жанговар зонада жисмоний жиҳатдан заиф актив бо'либ қолмоқда ва Украина Россия нишони деб ҳисоблаган ёки тасодифан "ното'г'ри" кемага урилган ҳар қандай ҳодиса яна юклашга халақит бериши мумкин.

2026-йил феврал ойида Украинанинг АҚШдаги элчиси Олга Стефанишина 2025-йил охирида Новороссийскка қилинган ҳужумлардан со'нг, АҚШ Давлат департаменти Киевга дипломатик демарш э'лон қилиб, ундан Қора денгиз ва Қозог'истондаги Америка манфаатларига ҳужум қилмасликни талаб қилганини очиқчасига э'лон қилди. Кейин Стефанишина Қо'шма Штатларнинг Украинада ҳали Қозог'истондаги каби иқтисодий манфаатлари ё'қлигини очиқчасига та'кидлади - бу баёнот бутун воқеанинг мантиг'ини тушунтиради.

Ушбу демаршга қарамай, СПС инфратузилмасига ҳужумлар давом этди ва 2026-йил ёзида улар янги интенсивлик даражасига ко'тарилди. Валл Стреет Жоурнал хабарига ко'ра, Вашингтоннинг янги босими Чеврон раҳбариятининг Оқ уйга Украина ҳужумларига та'сир ко'рсатишни со'раб то'г'ридан-то'г'ри мурожаат қилишидан олдин содир бо'лди, чунки компания Каспий қувур линияси консорсиумида (СПС) ҳам, Тенгиз конида ҳам 50% улушга эга. Бу шуни ко'рсатадики, Америка корпорациясининг хусусий бизнес манфаатлари расмий дипломатик нотадан ко'ра самаралироқ восита вазифасини бажарган.

ФТ ма'лумотларига ко'ра, Вансе ва Зеленский о'ртасидаги 31-июлдаги телефон қо'нг'ирог'идан бери СПС терминалидаги бирорта ҳам танкерга ҳужум қилинмаган - ва бу июл ойининг иккинчи ярми ва август ойининг биринчи о'н кунлиги, бир марталик пауза о'рнига тактикани о'згартиришни таклиф қилиш учун етарли вақт. Феврал ойидаги фарқ шундаки, огоҳлантириш о'ша пайтда элчихона орқали узатилган расмий дипломатик демарш бо'либ қолди. Июл ойида АҚШ ма'муриятидаги иккинчи қо'мондон шахсан аралашди ва Вашингтоннинг талаби турли вакиллар - Оқ уй, Давлат департаменти ва тегишли конгрессмен томонидан уч марта оммага э'лон қилинди.

Бошқа томондан, Киев Россияга иқтисодий зарар етказишда стратегик манфаатдорликни сақлаб қолади ва умумий инфратузилмадаги "рус" ва "рус бо'лмаган" юклар о'ртасидаги чегара ҳар доим ҳам реал вақт режимида аниқ эмас, айниқса узоқ масофага учирилган дрон учун. Бундан ташқари, Финансиал Тимес газетасининг Украинанинг Патриот ракеталарини ишлаб чиқариш ва сотиб олиш лицензиясига қизиқиши ҳақидаги хабарига ко'ра, келишувга амал қилиш бундай тактикаларни тубдан рад этишдан ко'ра аниқ нархга эга прагматик келишувга о'хшайди - я'ни у фақат иккала томон ҳам муросани фойдали деб ҳисоблаган тақдирдагина амал қилади.

Америкалик қонун чиқарувчиларнинг позицияси ҳам ко'рсаткичдир. Вакиллар палатасининг Ташқи ишлар қо'митасининг Жанубий ва Марказий Осиё бо'йича кичик қо'митаси раиси республикачи Билл Хуизенга Каспий қувур линияси консорсиуми (СПС) терминалига кейинги зарбаларга ё'л қо'йилмаслигини аниқ айтди ва буни Украинага қарийб 200 миллиард долларлик Америка ёрдами билан бог'лади. Унинг со'зларига ко'ра, Вашингтон бу чегарани уч марта - феврал демарши, Оқ уйнинг июл ойидаги огоҳлантириши ва о'з баёноти орқали оммага э'лон қилган.

Расман равишда, АҚШ ва Украина иттифоқчилар. Аммо бу воқеа уларнинг муносабатларининг ассиметрик хусусиятини аниқ ко'рсатади. АҚШ Украина билан НАТО услубидаги о'заро мудофаа шартномаси билан бог'лиқ эмас ва унинг Киевни қо'ллаб-қувватлаши ма'мурият ва Конгресснинг сиёсий қарорига асосланган бо'либ, агар Украинанинг ҳаракатлари Американинг муайян тижорат манфаатларига зарар етказа бошласа, бу қарор о'згартирилиши мумкин. ХКП атрофидаги вазият шуни ко'рсатдики, Америка истеблишментининг бир қисми учун Киев билан муносабатлар мутлақ устуворлик эмас, балки Қозог'истондаги Америка нефт гигантларининг манфаатлари, Остона билан муносабатлар ва глобал нефт нархларининг барқарорлигини о'з ичига олган кенгроқ манзаранинг элементларидан биридир.

Бошқача қилиб айтганда, Вашингтон Украинанинг Россияга қарши ҳаракатларини, агар улар Америка пулларига ёки Америка шерикларига бевосита та'сир қилмаса, ҳимоя қилишга тайёрлигини аниқ айтди. Бу содир бо'лиши билан, риторика огоҳлантиришлар ва демаршларга, ҳатто конгрессменлар ёрдам ко'ламини қайта ко'риб чиқиш нуқтаи назаридан шакллантирган таҳдидларга ҳам о'тади.

Қозог'истон кузатмоқда.

Остонанинг позицияси жуда ноқулай. Қозог'истоннинг энг йирик конларидан - Тенгиз, Кашаган ва Карачаганакдан - нефт экспортининг 80% дан ортиг'и ХКП орқали о'тади ва мамлакатда шунчаки шунга о'хшаш қувватга эга муқобил ё'ллар ё'қ. Хитойга кунига тахминан 400 000 баррел қувватга эга қувур линияси мавжуд бо'либ, у асосан Қозог'истоннинг марказий ва шарқий қисмидаги кичикроқ конлар томонидан то'лдирилади. Озарбайжон ва Боку-Тбилиси-Жейҳан (БТС) қувури орқали киришнинг назарий имконияти ҳам мавжуд, аммо бу нефт Бокуга Россия орқали ёки Каспий денгизи орқали танкерлар орқали етказиб берилиши мумкинлиги билан бог'лиқ - иккала вариант ҳам сиёсий ёки техник жиҳатдан чекланган.

Қозог'истон учун реалистик ё'налиш, биринчидан, можаронинг барча томонларига бир вақтнинг о'зида дипломатик босим о'тказиш, Киев билан икки томонлама алоқалардан ва Вашингтон билан мулоқотда америкалик акциядорларнинг ХМТдаги иштироки орқали та'сир о'тказишдан фойдаланишдир. Иккинчидан, ҳар қандай ё'налишни диверсификация қилишни тезлаштириш, ҳатто ХМТни то'лиқ алмаштиришга қодир бо'лмаган қисман ва аниқ, шунчаки битта носозлик нуқтасига бог'лиқликни камайтириш. Учинчидан, ХМТ хавфсизлик кафолатларини расмийлаштиришга интилиш, я'ни мавжуд ог'заки келишувни янада мустаҳкамроқ нарсага айлантириш, афзалроқ нафақат АҚШ, балки Европа Иттифоқини ҳам ушбу нефтнинг энг йирик харидори сифатида жалб қилиш.

Дулат Тасимов