Кадрлар етишмаслиги ва оч қолган ходимлар

**Ходимлар етишмаслиги ва "оч" ищи кучи: Туркманистон иш ҳақининг пастлиги ва аҳолининг чиқиб кетиши фонида ищи кучи етишмаслигига дуч келмоқда**

Туркманистондаги давлат корхоналарида иш ҳақининг пастлиги ва аҳолининг доимий равишда чиқиб кетиши туфайли ходимларнинг кескин етишмаслиги кузатилмоқда. Turkmen.news манбаларига ко'ра, ба'зи ҳудудларда давлат идоралари ходимлар етишмаслигича қолмоқда ва иш берувчилар ишга жойлашиш учун пора олишнинг аввалги амалиётидан воз кечишга мажбур бо'лмоқдалар. Ба'зи ҳолларда иш қидирувчилар шунчаки бо'ш о'ринни то'лдириш учун қо'шимча то'ловларсиз ёлланмоқда.

**Вилоятларда ходимлар етишмаслиги**

Муаммо вилоятларда энг долзарбдир. Манбаларнинг хабар беришича, ходимлар етишмаслиги коммунал хизматлар ва транспортдан тортиб энергетика ва та'лимгача бо'лган турли соҳаларни қамраб олади. Асосий сабаб нафақат хоҳловчи ищиларнинг етишмаслиги, балки давлат секторидаги иш ҳақининг жуда пастлигидир.

Масалан, Лебап вилояти аҳолисининг со'зларига ко'ра, давлат корхонасида ҳайдовчи ойига тахминан 1500 манат (тахминан 75 доллар) топиши мумкин. Шуниси э'тиборга лойиқки, яқин вақтгача бундай лавозим учун иш ҳақи 30 000 манатгача, я'ни ойлик иш ҳақининг 20 бараваригача бо'лган. Бироқ, нашр манбаларига ко'ра, вазият о'згармоқда ва ищи кучи етишмаслиги туфайли ба'зи менежерлар иш билан та'минлаш учун норасмий то'ловлар талабидан воз кечишга тайёр.

**Паст маош ищиларни ушлаб қолмайди**

Худди шундай ҳолат коммунал хизматлар соҳасида ва бошқа кам ҳақ то'ланадиган касбларда ҳам кузатилмоқда. Почтачилар ва коммунал хизматлар ходимлари ойига о'ртача 1500-2000 манат (тахминан 75-100 доллар) маош оладилар.

Turkmen.news манбалари та'кидлашича, бу даромад даражаси билан ищилар учун оилаларини та'минлаш, кундалик харажатларни қоплаш ва давлат бандлик тизимида қолиш жуда қийинлашиб бормоқда. Муаммо, айниқса, ёш мутахассислар орасида долзарб бо'либ, улар паст даромадлари туфайли бу касбларга киришни истамайдилар. Бундан ташқари, ҳатто тажрибали мутахассислар ҳам кетишни о'йламоқдалар.

Нашр манбаларидан бири, электрчи, унинг соҳасидаги ищиларнинг тахминан 70% 50 ёшдан ошганлигини айтди. Маошлар тахминан 1400 манатдан бошланади ва 2800 манатга етади.

Ко'пгина ищилар учун хусусий такси ҳайдаш қо'шимча даромад манбаи ҳисобланади. Манбага ко'ра, улар асосий ишидан кейин бир неча соат давомида 100-150 манат, то'лиқ кун давомида эса 200-300 манатгача пул топишлари мумкин. Ба'зи ё'налишларда даромад 400 манатга етиши мумкин. Шундай қилиб, бир неча кун ёки бир ҳафта ичида одам асосий давлат ишида анча узоқ вақт давомида топадиганидан ко'проқ пул топиши мумкин.

Бу даромад тафовути давлат корхоналари учун жиддий муаммо туг'диради: ҳатто бо'ш иш о'ринларининг мавжудлиги ҳам энди улар ходим топиб, уни сақлаб қолишларига кафолат бермайди.

**Ишсизлик парадокси: Ишсизлар бор экан, ко'никмаларнинг етишмаслиги**

Ушбу фонда вазият қарама-қарши ко'ринади. Бир томондан, Туркманистонда, айниқса минтақаларда ишсизлик ҳақида хабар берилган. Бошқа томондан, корхоналар ищи кучи етишмаслигини бошдан кечирмоқда. Бунинг мумкин бо'лган сабабларидан бири таклиф қилинаётган иш о'ринлари ва ходимларнинг кутганлари о'ртасидаги тафовутдир.

Агар расмий иш жуда паст даромад келтирса, шахс расман ишсиз бо'лиши мумкин, шу билан бирга норасмий секторда ярим кунлик иш билан шуг'улланиши ёки меҳнат миграциясини ко'риб чиқиши мумкин.

Қо'шимча омил - бу иш о'ринларининг географик тақсимоти. Манбалар, шунингдек, минтақалар о'ртасидаги тафовутларга ва айрим соҳаларда мутахассисларнинг етишмаслигига ишора қилади.

Натижада, муаммо нафақат меҳнатга лаёқатли аҳолининг сонида, балки давлат ташкилотлари одамларни таклиф қилинаётган шароитларга жалб қилиш тобора қийинлашиб бораётганида ҳамдир.

**Эмиграция асосий алтернатива сифатида**

Манбалар меҳнат миграциясини ищи кучи етишмаслигининг энг жиддий омилларидан бири сифатида ко'рсатмоқда. Нашр манбаларига ко'ра, Туркманистоннинг ко'плаб аҳолиси Россия ва бошқа мамлакатларга кетмоқда, чунки улар у ерда анча юқори даромад олишлари мумкин.

Дашогуз вилоятида яшовчи бир кишининг айтишича, Туркманистонда пайвандчи бо'либ ишлаган таниши Москва вилоятига ко'чиб о'тгандан кейин тахминан 110 000 Россия рубли (тахминан 1200 доллар) даромад топа бошлаган. Манбага ко'ра, унинг Туркманистондаги даромади тахминан о'н баравар кам бо'лган.

Яна бир мисол фермерлар уюшмасида лаборатория техниги бо'либ ишлаган аёл билан бог'лиқ. Ленинград вилоятига ко'чиб о'тгандан со'нг, у ҳамшира ёрдамчиси бо'либ ишлай бошлади, тегишли тайёргарликни тугатди ва кичик ҳамшира бо'лди. Манбага ко'ра, унинг даромади ойига тахминан 1500 долларни ташкил этади. Манбанинг та'кидлашича, у даромадининг катта қисмини Туркманистондаги оиласига юборади. Бир неча йил ичида оила квартира сотиб олишга муваффақ бо'лди.

Turkmen.news хабарига ко'ра, шунга о'хшаш воқеалар турли оилаларда кенг тарқалган. Нафақат ищилар, балки малакали мутахассислар - шифокорлар, о'қитувчилар ва бошқа давлат хизматчилари ҳам чет элга кетмоқда.

**Мутахассисларнинг чиқиб кетиши та'лим ва бошқа соҳаларга та'сир қилади**

Келтирилган гувоҳликларга ко'ра, кадрлар муаммоси бизнесдан ташқарига ҳам чиқади. Ҳисоботда ба'зи университетларда талабалар етишмаслиги ҳам тилга олинган. Манбаларга ко'ра, ба'зи та'лим муассасаларида абитуриентлар етишмаяпти ва ба'зи мутахассисликлар бо'йича қабул талаблари пасайтирилмоқда.

Бу шафқациз доирани яратади: мамлакат малакали мутахассисларга муҳтож, аммо ёшлар ҳар доим ҳам мамлакат ичида жозибали иш истиқболларини ко'равермайди. Натижада, ба'зи иқтидорли битирувчилар профессионал фаолиятини бошлашдан олдин ҳам муҳожирликка чиқишни о'йлашади.

**Нима учун одамлар ишдан бо'шатилгандан кейин ҳам кетишади**

Агар кимдир давлат корхонасида ишга кирса ҳам, бу улар у ерда узоқ вақт қолишларини англатмайди. Turkmen.news манбаларининг та'кидлашича, ба'зи ходимлар тахминан олти ой ишлайди, шундан со'нг улар хусусий секторга о'тадилар ёки мамлакатни тарк этадилар. Шундай қилиб, давлат корхоналари иккита муаммога дуч келишади: улар янги ходимларни жалб қилишда ва ундан ҳам ко'проқ, аллақачон ёлланганларни сақлаб қолишда қийналишади.

Айни пайтда, иш топиш учун пора талаб қилган аввалги тизим, ищи кучи етишмаслиги туфайли тобора яроқсиз бо'либ бормоқда. Бо'ш о'ринни то'лдиришни истаган иш берувчи энди ҳар доим ҳам потенциал ходимга шартларни айтиб бера олмайди.

Илгари ҳатто кам маошли давлат иш о'ринларини ҳам норасмий то'лов талаби орқали олиш мумкин бо'лган бо'лса, ҳозирда ба'зи ҳолларда иш берувчилар бундай то'ловсиз одамларни ёллашга тайёр.

Бироқ, бу муаммо ҳал бо'лган дегани эмас. Иш о'ринларининг жозибадорлигини оширмасдан, ищи кучи етишмаслиги давом этиши мумкин. Иш ҳақининг пастлиги ищиларни қо'шимча даромад излашга, хусусий секторга о'тишга ёки миграция қилишга ундашда давом этмоқда.

Натижада, давлат бандлик тизими иш о'ринларининг расмий мавжудлиги етарли миқдордаги ищиларни кафолатламайдиган вазиятга тушиб қолди. Давлат секторидаги даромадлар хусусий секторда ёки чет элда мавжуд бо'лган даромадларга қараганда анча паст бо'либ қолса-да, ищиларни сақлаб қолиш муаммо бо'либ қолмоқда.

Александра Колтаевская