«Жанубий Корея нейтрал ва прагматик ҳамкор сифатида қабул қилинади. Бу унинг асосий устунлигидир». Ўтган саммит ҳақида экспертлар фикри

«Жанубий Корея нейтрал ва прагматик ҳамкор сифатида қабул қилинади. Бу унинг асосий устуворлигидир». Ўтган саммит ҳақида экспертлар фикри

Бугунги кунда Жанубий Кореянинг асосий устунлиги — бу технологик экспертиза, инвестициявий салоҳият ва модернизациянинг амалий тажрибаси уйғунлигидир. Кўплаб ташқи иштирокчилардан фарқли ўлароқ, Корея Республикасининг ўзи ривожланаётган иқтисодиётдан юқори технологияли саноат давлатигача бўлган йўлни босиб ўтди. Айнан шунинг учун ҳам унинг тажрибаси иқтисодиётни диверсификация қилиш, саноат, рақамлаштириш ва инсон капиталини ривожлантиришга интилаётган Марказий Осиё мамлакатларида алоҳида талабга эга.

Яна бир муҳим омил — Жанубий Кореянинг узоқ муддатли лойиҳалар билан ишлаш ва ечимларни ҳамкорларнинг муайян сўровларига мослаштириш қобилиятидир. Бу, айниқса, электрон ҳукумат, рақамли инфратузилма, соғлиқни сақлаш, таълим, энергетика, транспорт ва саноат ишлаб чиқариши каби йўналишларда яққол кўзга ташланади.

Ниҳоят, Жанубий Кореянинг нисбатан нейтрал ва прагматик ҳамкор сифатида қабул қилиниши жиддий устуворлик бўлиб қолмоқда. Марказий Осиё давлатлари ташқи алоқалар доирасини кенгайтиришдан ва ягона иқтисодий ёки сиёсий марказга қарам бўлиб қолмасликдан манфаатдор.

Ушбу фонда, биринчи навбатда иқтисодиёт, технологиялар, таълим ва инсон капиталини ривожлантиришга таянадиган Кореянинг ҳамкорлик модели минтақа мамлакатларининг кўпвекторлилик стратегиясига жуда мос келади.

Шу боис, Корея Республикасининг рақобатбардош устунлиги бугунги кунда қайсидир бир соҳада эмас, балки технологиялар, инвестициялар, билимлар ва узоқ муддатли ҳамкорликни бирлаштира олиш қобилиятидадир.

Мен қуйидаги омилларни ажратиб кўрсатган бўлардим. Сеул 2007 йилда «МО — Корея Республикаси» ҳамкорлик форумини йўлга қўйиб, минтақани ягона яхлит макон сифатида биринчилардан бўлиб тан олди. Форум котибиятининг ташкил этилиши ва K-Silk Road Cooperation Initiative ташаббусининг бошланиши саноат, энергетика, логистика ва рақамли технологиялар соҳаларида ҳамкорликнинг тизимлилиги, амалий йўналтирилганлиги ва мослашувчанлигини таъминлади.

Бундан ташқари, мустақилликнинг илк кунларидан бошлаб Жанубий Корея KOICA агентлиги ва Иқтисодий ривожланиш соҳасидаги ҳамкорлик жамғармаси (EDCF) орқали транспорт инфратузилмаси, сув таъминоти тизимлари, соғлиқни сақлаш ва қишлоқ хўжалигини модернизация қилиш бўйича лойиҳаларни амалга ошириб, минтақа мамлакатларининг ишончли инвестори ва донори сифатида иштирок этмоқда.

Дунёдаги етакчи илмий-технологик базалардан бирига эга бўлган Жанубий Корея Марказий Осиё иқтисодиётларини инновацион модернизация қилишга кўмаклашмоқда. Минтақада Корея университетларининг филиаллари (масалан, Ўзбекистонда Инҳа, Пучон, Аджу, Корея халқаро университети) муваффақиятли фаолият юритмоқда, қўшма IT-марказлар ташкил этилмоқда, Кореянинг «электрон ҳукумат» стандартлари жорий этилмоқда, шунингдек, сунъий интеллект ва рақамлаштириш соҳасида қўшма тадқиқот лойиҳалари бошланмоқда.

Сеул минтақа мамлакатлари билан мулоқотни геосиёсий талаблар ёки сиёсий шартлар қўймасдан, тенг ҳуқуқлилик, суверенитетни тан олиш, ўзаро ҳурмат ва ҳамкорлар манфаатларини ҳисобга олиш тамойиллари асосида қураётгани ҳам муҳимдир. Бундай ёндашув устунлик қилиш хавфларини истисно этади ва Жанубий Кореяга нисбатан барқарор ва ишончли ҳамкор сифатида юқори ишончни шакллантиради.

Ниҳоят, Марказий Осиёдаги асосан Ўзбекистон ва Қозоғистонда истиқомат қилувчи 300 мингдан ортиқ кишидан иборат корейс диаспорасини таъкидлаб ўтмаслик мумкин эмас. У минтақанинг кўп миллатли жамиятининг узвий қисмига айланди ва халқларимиз ўртасидаги ўзаро ишонч ва маънавий-ахлоқий яқинликнинг чуқур даражасини шакллантирмоқда.

Минтақавий форматнинг асосий афзаллиги — Марказий Осиёни бешта алоҳида бозор сифатида эмас, балки ягона иқтисодий макон сифатида кўриб чиқиш имкониятидир. Бу икки томонлама форматда амалга ошириш қийин бўлган лойиҳаларни: трансчегаравий транспорт ва энергетика лойиҳаларини, ишлаб чиқариш занжирларини, рақамли ечимларни ҳаётга татбиқ этиш имконини беради.

Бу, шунингдек, минтақа мамлакатларининг ўзлари ўртасида тажриба алмашиш учун ҳам муҳимдир. Жанубий Корея Марказий Осиё билан янада тизимли ишлаш имкониятига эга бўлади, минтақа мамлакатлари эса рақамлаштириш, сунъий интеллект, энергетика ва таълим каби соҳаларда Корея технологияларидан биргаликда фойдаланадилар.

Яъни, минтақавий формат икки томонлама муносабатларнинг ўрнини босмайди, балки уларга миқёс самараси ва мувофиқлаштиришни қўшади. Бешта алоҳида йўналиш биринчи навбатда миллий вазифаларни ҳал қилса, «Марказий Осиё + Корея» формати умумий минтақавий кун тартиби ва лойиҳаларни шакллантириш имконини беради.

Минтақавий формат бешта алоҳида икки томонлама йўналиш орқали эришиш принципиал жиҳатдан имконсиз бўлган нарсани — макроминтақавий миқёс ва бир-бирини тўлдириш самарасини яратади. У умумий институционал ўйин қоидаларини, ягона транзит йўлакларини ва барқарор макроминтақавий етказиб бериш занжирларини шакллантиради.

Мисол тариқасида саноат кооперациясини келтириш мумкин. Алоҳида олинган давлат ҳар доим ҳам ресурслар ва ишлаб чиқариш қувватларининг тўлиқ циклига эга бўлмагани сабабли, «Марказий Осиё — Корея Республикаси» формати чуқур саноат кооперациясини йўлга қўйиш имконини беради. Масалан, хомашёни қазиб олиш ва бирламчи қайта ишлаш бир мамлакатда, технологик узелларни ишлаб чиқариш иккинчи мамлакатда, якуний йиғиш эса учинчи мамлакатда амалга оширилиши мумкин. Бу минтақани хомашё манбаидан ягона саноат хабига айлантиради.

Бу билан бир қаторда, кўп томонлама формат қўшма тадқиқотлар, технологиялар трансфери ҳамда Корея ва Марказий Осиё компаниялари ва тадқиқот марказлари ўртасида барқарор илмий-ишлаб чиқариш алоқаларини шакллантириш учун қўшимча имкониятлар очади.

Параллел равишда, кўп томонлама ҳамкорлик ички тўсиқларни олиб ташлаш ва «тўсиқсиз» транзитни таъминлаш вазифасини ҳал қилади. Сеулнинг алоҳида давлатлар билан икки томонлама битимлари Марказий Осиё мамлакатларининг ўзлари ўртасидаги чегараларда божхона кечикишларини бартараф этишга қодир эмас, ваҳоланки минтақавий формат Корея технологияларини ягона рақамли божхона платформалари, «ақлли» логистика тизимлари ва энергия тармоқларини бошқаришнинг умумий стандартларини жорий этиш орқали бирданига бутун минтақага кенгайтириш имконини беради.

Бундан ташқари, аҳолиси 80 миллиондан ортиқ бўлган бирлашган бозорни биргаликда тақдим этиш Hyundai, POSCO, SK ёки Samsung каби йирик жанубий кореялик инвесторларни жалб қилиш учун зарур бўлган талаб ҳажмини яратади, уларнинг миқёси ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш учун бозорнинг сезиларли сиғимини талаб қилади.

Ниҳоят, Марказий Осиё давлатлари ягона блок сифатида чиқиш қилиб, ўз субъектлиги ва музокаралардаги мавқеини мустаҳкамлайдилар, инвестициялар учун ички рақобатдан қочадилар ва трансчегаравий экологик, энергетик ва логистик лойиҳаларнинг ишга туширилишини сезиларли даражада тезлаштирадилар.

Мен Ўзбекистонда «Марказий Осиё — Корея» саноат-технологик паркининг ташкил этилишини ажратиб кўрсатган бўлардим. Менинг фикримча, айнан шу ташаббус энг реал кўринади, чунки у Корея бизнесининг минтақага бўлган мавжуд қизиқишига таянади ва электротехника ва автокомпонентлардан тортиб робототехника ва янги материалларгача бўлган аниқ саноат лойиҳалари билан тўлдирилиши мумкин.

Бу ерда минтақавий самара ҳам муҳим. Ўзбекистон бундай паркдан нафақат миллий ишлаб чиқариш учун, балки бутун Марказий Осиё бозори учун инновацион-ишлаб чиқариш базаси сифатида фойдаланишни таклиф қилмоқда. Бу биринчи саммитнинг умумий мантиқига — алоҳида товарлар савдосидан ишлаб чиқариш занжирларини яратиш ва янада чуқурроқ технологик кооперацияга ўтишга жуда мос келади.

Шу боис, мен бу сиёсий келишув тез фурсатда аниқ инвестиция лойиҳаларига ўтиши мумкин бўлган ташаббуслардан бири деб айтган бўлардим. Айнан шундай лойиҳаларнинг мавжудлиги, менинг фикримча, саммит Марказий Осиё ва Корея Республикаси муносабатларига ҳақиқатан ҳам янги суръат бағишлаганининг асосий белгиси бўлади.

Мен ҳам бутун макроминтақа учун ягона инновацион-ишлаб чиқариш базасига айланиши керак бўлган майдонча — «Марказий Осиё — Корея» саноат-технологик паркини ташкил этиш ғоясини ажратиб кўрсатган бўлардим.

Ушбу ташаббуснинг амалга оширилишига унинг саммитнинг бошқа бир асосий қарори — Саноат ва савдо вазирлари даражасидаги маслаҳат механизмининг ташкил этилиши билан боғлиқлиги хизмат қилади.

Шу тариқа, саноат-технологик парк саноат ривожланишининг жисмоний майдончаси, вазирлар мулоқоти эса унинг тартибга солувчи ҳаракатлантирувчи кучи сифатида иштирок этади. Вазирларнинг мунтазам иши божхона тартиб-таомилларини синхронлаштириш, савдо тўсиқларини бартараф этиш, сертификатлаштиришни соддалаштириш ва давлатлараро узлуксиз қиймат занжирларини шакллантириш имконини беради.

Бундай кооперация доирасида қўшни минтақа мамлакатларидан хомашё ва муҳим минераллар паркка чуқур қайта ишлаш ва юқори технологик маҳсулотлар йиғиш, кейинчалик уларни жаҳон бозорларига экспорт қилиш учун келиб тушиши мумкин бўлади.

Айнан саноат парки ва институционал вазирлик механизмининг ўзаро боғлиқлиги асосий мақсадга — Марказий Осиё мамлакатларининг Жанубий Корея билан товар айирбошлаш ҳажмини 2030 йилга бориб 20 миллиард долларга етказиш учун реал шароитлар яратади.

Айтган бўлардимки, рақобат биринчи навбатда Марказий Осиё мамлакатлари учун энг самарали ва тез амалга ошириладиган вариантни танлаш имкониятини кенгайтиради. Ҳозирги вақтда минтақага бўлган қизиқиш ҳақиқатан ҳам битта ҳамкор доирасидан анча четга чиқади. Жанубий Корея геология-қидирув ва қайта ишлашдан тортиб материаллар ишлаб чиқаришгача бўлган бутун занжир бўйлаб ҳамкорликни таклиф қилмоқда, минтақа мамлакатлари эса параллел равишда бошқа ташқи иштирокчилар билан алоқаларни ривожлантирмоқда.

Марказий Осиё учун бу ерда нафақат хомашё экспорт қилиш, балки муайян технологиялар учун ҳамкорларни танлаш ва рақобатбардош устунликларни яратиш имконияти пайдо бўлади. Потенциал инвесторлар ва технологик ҳамкорлар қанчалик кўп бўлса, минтақа ичида қайта ишлашга, технологиялар трансферига ва кадрлар тайёрлашга эришиш имкониятлари шунчалик кўп бўлади.

Бундай ёндашув Марказий Осиёга саноат ва технологик ривожланиш учун қўшимча ресурслар тақдим этади.

Менинг фикримча, ташқи ҳамкорлар ўртасидаги юқори рақобат, агар Марказий Осиё ундан ўз имкониятларини кенгайтириш учун фойдаланса, хавф туғдирмайди.

Марказий Осиё учун энг мақбул стратегия — ягона глобал иштирокчига ставка қилмасдан, балки ҳар бир ҳамкорнинг кучли томонларидан самарали фойдаланган ҳолда ақлли меҳнат тақсимотини йўлга қўйишдир. Масалан, Жанубий Кореядан — хомашёни чуқур қайта ишлаш технологияларини ўзлаштириш, қўшма илмий-технологик лабораторияларни ишга тушириш, микросхемалар ва аккумуляторлар ишлаб чиқариш учун ечимларни жорий этиш; Европа Иттифоқидан — қатъий экологик стандартларни, «яшил» энергетика ва циклик иқтисодиёт соҳасидаги ечимларни мослаштириш; АҚШ ва Япониядан — рақамли геология-қидирувнинг инновацион усуллари ва юқори аниқликдаги ускуналарни жалб қилиш.

Бугунги кунда Сеул минтақага нафақат рудани олиб чиқиб кетишни, балки тўлиқ ишлаб чиқариш циклини институционаллаштиришни назарда тутувчи ҳамкорлик моделини таклиф қилмоқда. Бу ҳамкорликнинг амалий пойдевори аллақачон қўйилган: Ўзбекистонда Олмалиқ кон-металлургия комбинати базасида Корея нодир металлар институти (KIRAM) билан биргаликда қийин эрийдиган металларни (вольфрам ва молибден) чуқур тозалаш бўйича Ўзбекистон-Корея илмий-технологик маркази фаолият кўрсатмоқда, Қозоғистонда эса Satbayev University қошида Корея саноат технологиялари институти (KITECH) билан биргаликда геология-қидирув ва литий ажратиб олиш технологияларига эътибор қаратадиган Нодир ва нодир ер металлари маркази ташкил этилган.

Сеул декларацияси эса комплекс кооперацияга ўтишни мустаҳкамлади: қўшма геология-қидирув ва бирламчи қайта ишлашдан тортиб илмий-тадқиқот инфратузилмасини яратиш ва маҳаллий муҳандис кадрларни тайёрлашгача.

Мен учта жиҳатни ажратиб кўрсатган бўлардим: аниқ лойиҳалар, тушунарли молиялаштириш механизмлари ва доимий мувофиқлаштириш.

Агар саммитлардан кейин аниқ муддатлар, масъул томонлар ва тушунарли молиялаштириш манбаларига эга қўшма лойиҳалар ишга туширилса, формат аста-секин декларациялардан амалий ҳамкорликка ўтади.

Жанубий Корея ва Марказий Осиё мамлакатлари манфаатлари мос келадиган бир нечта йўналишларга эътибор қаратиш алоҳида муҳимдир: муҳим минераллар, рақамлаштириш, энергетика, транспорт, таълим ва кадрлар тайёрлаш. Бу ерда сиёсий келишувлардан ўлчанадиган натижаларга тез фурсатда ўтиш мумкин.

Ва ниҳоят, эришилган келишувлар ижросини мониторинг қилишнинг доимий механизми зарур. Шунда кейинги ҳар бир саммит муҳокамани янгидан бошламайди, балки нималар қилинганини ва қайси лойиҳалар кейинги босқичга ўтаётганини кўрсатади.

Мен декларациялардан тизимли лойиҳавий ишга ўтиш зарур деб ҳисоблайман. Ушбу мақсадга эришиш учун бешта асосий шартнинг бажарилиши ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Биринчи навбатда, Марказий Осиёнинг ўзининг жипслашган позицияси ҳал қилувчи рол ўйнайди. Минтақа мамлакатлари Сеул билан музокараларга тарқоқ миллий ташаббуслар билан эмас, балки келишилган трансчегаравий лойиҳаларнинг ягона пакети билан чиқишлари керак. Шу асосда қатъий лойиҳавий аниқлик қурилиши лозим: ҳар бир саммит якунлари белгиланган муддатлар, молиялаштириш манбалари ва тушунарли ижро мезонларига эга устувор ташаббусларнинг аниқ реестри кўринишида мустаҳкамланиши керак.

Институционал органларнинг операцион фаолияти ҳам жуда муҳим. Саноат ва савдо вазирлари даражасида ташкил этилган маслаҳат механизми доимий лойиҳа офиси сифатида фаолият юритиши керак.

Параллел равишда барқарор молиявий-кафолат инфратузилмасини қуриш зарур. Саноат-инфратузилма лойиҳалари узоқ муддатли молиялаштиришни талаб қилади, шу боис Марказий Осиё мамлакатларининг давлат ресурсларини Корея молия институтлари, халқаро тараққиёт банклари имкониятлари ва Жанубий Корея чеболларининг хусусий капитали билан бирлаштириш муҳимдир.

Ниҳоят, кадрлар ва илмий-технологик таъминот асосий шарт ҳисобланади. Ҳар қандай инвестициялар компетенциялар трансфери билан биргаликда амалга оширилиши керак: муҳандислар, IT-мутахассислар ва хомашёни чуқур қайта ишлаш учун кадрлар тайёрлашни Марказий Осиёнинг етакчи университетлари базасида қўшма тадқиқот марказлари ва амалий лабораторияларни ишга тушириш орқали минтақа ичида олиб бориш зарур.

Якуний натижада, ушбу ишлар самарадорлигининг белгиловчи кўрсаткичи томонлар 2028 йилда Қозоғистонда ўтказилиши режалаштирилган навбатдаги «МО+Корея» форматидаги саммитга тақдим этадиган амалга оширилган лойиҳалар портфели бўлади.