Жадвал бўйича Арктика: нима учун жаҳон логистикаси шимолга юз бурмоқда

Арктика жадвал бўйича: нима учун жаҳон логистикаси шимолга юз бурмоқда

9 сентябрь куни Буюк Британиянинг Тиспорт (Teesport) портига Хитойдан Шимолий денгиз йўли (ШДЙ) орқали ўтишни якунлаган Dubai Tower контейнер ташувчи кемаси етиб келди. Бу Хитойнинг Sea Legend кемачилик компанияси жорий мавсумда Россиянинг Арктика кема қатнови йўналиши орқали Хитой — Европа линияси бўйича амалга оширишни режалаштирган саккизта рейсидан биринчисидир. Контейнер ташувчи кемалар Арктика орқали бир неча йилдан бери қатнамоқда, бироқ Sea Legend биринчи марта Хитой ва Европа портлари ўртасида тўғридан-тўғри ҳафталик мавсумий хизматни таклиф қилди. Энди масала ушбу йўналишдан техник жиҳатдан ўтиш мумкинми-йўқми деган саволда эмас, балки бу хизмат тижорат нуқтаи назаридан қанчалик барқарор бўлишидадир.

Reuters хабарига кўра, Dubai Tower 15 август куни Нинбо-Чжоушань портидан чиқиб, тахминан 25 кундан кейин Англия шимоли-шарқидаги Тиспортга етиб келган. Таққослаш учун, Сувайш канали орқали ўтадиган йўл тахминан 40 кун давом этади. Кема бортида энергия жамғариш тизимлари учун ускуналар, аккумуляторлар ва қуёш энергетикаси компонентлари бўлган бир ярим мингга яқин контейнер бор эди. Sea Legend жорий арктика навигация мавсуми учун еттита кичик ва ўрта синфдаги контейнер ташувчи кемалар флотидан фойдаланган ҳолда саккизта рейсни эълон қилди. Ўтган йили компания Нинбодан Буюк Британиянинг Феликстоу портига 20 кун ичида синов ўтишини амалга оширган эди.

ШДЙ орқали контейнер ташиш бир неча йилдан бери якка тартибдаги тажриба бўлишдан тўхтади. Йўналишнинг инфратузилма оператори бўлган «Росатом» маълумотларига кўра, 2024 йилда 14 та халқаро контейнер рейси амалга оширилган. 2025 йилда бундай рейслар сони 24 тага етди, контейнер юклари ҳажми эса икки баравардан кўпроқ ошиб, 410 минг тоннани ташкил этди. Яна бир Хитой компанияси — New New Shipping 2023 йилдан бери тижорат рейсларини амалга ошириб келмоқда.

Арктика кема қатнови линиясининг фаол ривожланиши анъанавий денгиз йўналишларидаги узоқ давом этган беқарорлик даврига тўғри келди. Сўнгги йилларда жаҳон логистикаси одатий йўналишларда бир қатор титрашлар, форс-мажор ҳолатлари ва кескинлик нуқталарини бошдан кечирмоқда. Яқин Шарқдаги инқироз туфайли Қизил денгизда кема қатновининг узилиши ташувчиларни кемаларни Яхши умид бурнини айланиб ўтишга мажбур қилди, бу эса масофа ва етказиб бериш муддатларини оширди. UNCTAD маълумотларига кўра, халқаро товар савдоси ҳажмининг тахминан 80 фоизи денгиз орқали ташилади. Вазиятнинг ўзига хослиги ташкилотнинг 2025 йилги ҳисоботида ўз аксини топган. 2024 йилда денгиз савдоси ҳажми 2,2 фоизга ошган бўлса, тонна-миллардаги ташишлар, яъни юк босиб ўтган масофани ҳисобга олган ҳолда, 5,9 фоизга — деярли уч баравар кўпроқ ошди. Хавфсизлик хатарлари туфайли кемалар узунроқ йўналишларга йўналтирилмоқда ва рейснинг ўртача масофаси 2018 йилдаги 4831 денгиз милидан 2024 йилда 5245 милгача ошди.

Ушбу фонда ташувчиларнинг қисқароқ йўналишларга бўлган қизиқиши табиий кўринади. Масалан, ШДЙ орқали Шанхай — Гамбург йўналиши тахминан 7,3 минг денгиз милини ташкил этади, Сувайш орқали тахминан 10,8 минг ва Яхши умид бурни орқали 14 минг милга нисбатан, яъни тахминан учдан бир қисмга қисқароқ. Худди шундай ҳолат бошқа йўналишларда ҳам кузатилмоқда: ШДЙ орқали Пусан — Роттердам масофаси 7,5 минг милни ташкил этади, Сувайш орқали 11 минг мил ва Яхши умид бурни орқали 14,5 минг милга нисбатан.

Йўналишга Жанубий Кореянинг PanStar компанияси ҳам қизиқиш билдирди ва у август охирида Пусандан ўзининг биринчи контейнер ташувчи кемасини жўнатди. Синов рейси доирасида PanStar Acro контейнер ташувчи кемаси 22 август куни Пусандан чиқиб, 12 сентябрда Буюк Британиянинг Феликстоу портига етиб келди, шундан сўнг Роттердам ва Гданьскка йўл олди. Компания раиси Ким Хён Гёмнинг сўзларига кўра, ўтиш йўналишдаги портларга стандарт киришларни ҳисобга олган ҳолда, Сувайш канали орқали одатий рейс учун талаб қилинадиган вақтнинг тахминан учдан бир қисмини ташкил этди, деб хабар беради Bloomberg ахборот агентлиги. Компания кейинги йилда учтагача рейс амалга оширишни ва кейинчалик уларнинг частотасини босқичма-босқич оширишни кўриб чиқмоқда.

«Росатом»нинг дунёдаги энг йирик порт оператори DP World (БАА) билан ҳамкорлигини алоҳида таъкидлаш жоиз, бу ШДЙ глобал логистиканинг реал қисми сифатида қабул қилина бошлаганини кўрсатади. Мунтазам мавсумий хизматнинг пайдо бўлиши йўналишлар танловини кенгайтиради ва ташувчиларга Сувайш каналига муқобил таклиф қилади, бу эса етказиб бериш муддати, харажатлар ва карбонат ангидрид чиқиндиларини оширадиган Яхши умид бурни орқали узоқ айланиб ўтишдан қочиш имконини беради.

Ma’no тадқиқот ташаббуслари маркази директори, таҳлилчи ва сиёсатшунос Бахтиёр Эргашев биринчи навбатда ташиш кўламларидаги фарққа эътибор қаратади ва арктика йўналишини кўпроқ қўшимча имконият сифатида кўришни таклиф қилади. Унинг баҳолашича, Осиёнинг энг йирик юк шакллантирувчи марказлари учун ягона йўналишга қарам бўлиб қолмаслик ва Осиё ва Европа ўртасида бир нечта йўналишлардан фойдаланиш имкониятининг ўзи муҳимдир.

Жаҳон логистикаси харитасида муқобил қисқа йўналишнинг мавжудлиги бир вақтнинг ўзида бир нечта афзалликларни беради: диверсификация ва иқтисодий самарадорлик. Арктика йўналиши фойдасига келтирилган далиллар юк оқими динамикаси билан тасдиқланади. Оператор маълумотларига кўра, ШДЙ орқали юк оқими барқарор ўсиб бормоқда ва сўнгги 10 йил ичида деярли 5 баравар ошди. 2025 йилда ШДЙ орқали 37,02 млн тонна юк ташилди. Бунда транзит рекорд даражадаги 3,2 млн тоннага етди.

Ташувчилар ШДЙ орқали Осиё ва Европанинг алоҳида портлари ўртасидаги йўлни қисқартириш имкониятини аллақачон тасдиқладилар. Мунтазам хизмат кўрсатиш учун натижанинг такрорланувчанлиги, муддатларнинг прогноз қилиниши ва бир неча навигация мавсумлари давомида рейс иқтисодиёти муҳим аҳамиятга эга. Шимолий денгиз йўли аллақачон зарур инфратузилма, сервис хизматлари, тартибга солиш механизмлари, шунингдек, халқаро транзит ва суғурта моделларига эга. Бу ерда асосий ролни 2018 йилдан буён оператор ҳисобланган «Росатом» ўйнайди. Унинг ваколатларига ШДЙ акваториясида кемаларнинг хавфсиз ишлашини ташкил этиш, муз ёриш хизматлари, навигация-гидрография таъминоти ва рухсатномалар бериш тизими киради.

Бугунги кунда Россия дунёдаги ягона атом муз ёрар кемалар флотига эга. Унинг таркибида саккизта фаолият кўрсатаётган кема мавжуд бўлиб, уларни ҳам «Росатом» бошқаради, яна тўрттаси қурилишнинг турли босқичларида: «Чукотка», «Ленинград», «Сталинград» ва бош муз ёрар кема «Россия». 2026 йил март ойида «Росатом» Россия — Хитой режалаштирилган линияси учун Arc7 арктика классидаги контейнер ташувчи кема лойиҳаси якунланганини маълум қилди.

Қуруқликдаги Евроосиё йўлаклари ва Арктика орқали ўтадиган денгиз йўли географияси, юклар таркиби ва мўлжалланган бозорлари бўйича фарқ қилади, шунинг учун уларни тўғридан-тўғри таққослаш кўп нарсани тушунтирмайди. Янги йўналишларнинг пайдо бўлиши юк оқими учун рақобатнинг кучайишини англатадими ёки умуман жаҳон бизнеси бир вақтнинг ўзида бир нечта муқобил етказиб бериш занжирларидан фойдаланиладиган моделга ўтмоқдами, шуни тушуниш муҳимроқдир.

Бахтиёр Эргашевнинг фикрича, бу вазиятда ШДЙни қуруқликдаги йўналишларга қарама-қарши қўйиш нотўғри бўлар эди.

«Шимолий денгиз йўли орқали ташиш фойдали бўлган маҳсулотлар бор, қуруқликдаги йўналишлар орқали ташилиши мумкин ва керак бўлган маълум турдаги маҳсулотлар бор. Бу фақат бир нарсани англатади: Шимолий денгиз йўли ва Марказий Осиё орқали ўтадиган қуруқликдаги транспорт йўлаклари шунчаки рақобатчилар эмас, балки юк жўнатувчилар ва юк қабул қилувчилар учун бу вақт ва номенклатурага қараб ташиш хатарларини хежлаш, яъни камайтириш имкониятларидир. Шунинг учун умуман олганда қуруқликдаги транспорт йўлаклари ҳам, Шимолий денгиз йўли ҳам Сувайш каналини тўлиқ алмаштира олмаслигини ҳисобга олиш керак. Аслида бундай вазифа ҳам йўқ. Вазифа глобал миқёсдаги юк ташишларда хатарларни хежлаш учун манба ва асос бўлиб хизмат қиладиган муқобилларни шакллантиришдан иборат», — деб ҳисоблайди Эргашев.

Бу ерда яна бир денгиз йўлаги пайдо бўлганининг ўзи эмас, балки глобал етказиб бериш занжирлари мантиғининг ўзгариши муҳимдир. Юк жўнатувчиларда Осиё ва Европа ўртасида вариантлар қанчалик кўп бўлса, бир йўналишда узилишлар юз берганда оқимларни қайта тақсимлаш имконияти шунчалик юқори бўлади.

Ҳозирданоқ айтиш мумкинки, Осиё мамлакатлари учун ШДЙ ишлаб чиқариш марказлари ва Европа бозорлари ўртасидаги қисқароқ транспорт масофасини, тирбанд ёки заиф анъанавий йўналишларга қарамликни камайтиришни, шунингдек, ташқи савдо учун логистика имкониятларини кенгайтиришни англатади. Жаҳон иқтисодиёти учун бу қўшимча халқаро йўналиш, глобал логистиканинг юқори барқарорлиги, транспорт занжирларининг диверсификацияси ва беқарорлик шароитида етказиб беришнинг мослашувчанлигини ошириш демакдир.