Ит ҳурар, карвон ўтар

**Ит ҳурар, карвон ўтар**

Ҳозирги вақтда Афғонистоннинг ташқи алоқалар тизими мамлакат иқтисодий ривожланишига янги рағбатлар шакллантириш ва суръат бағишлаш истаги туфайли жиддий трансформацияни бошдан кечирмоқда, чунки бу ривожланиш маълум даражада зарур драйверларини йўқотган эди. Бу, хусусан, секин-аста қайта йўналиш олаётган ташқи савдо соҳасида ва қайта қурилаётган логистикада намоён бўлмоқда. Унинг учун, жумладан, Покистон йўналиши ролининг қисқариши ҳамда Марказий Осиё давлатлари ва Эрон орқали ташиш ҳажмининг ўсиши хосдир.

Жорий йилнинг 29 августида Афғонистон Ислом Амирлиги (АИА) Жамоат ишлари вазирлиги расмий вакили Моҳаммад Ашраф Хакшнас ҳисобот ойида мамлакатнинг тўртта темир йўл йўналиши бўйича 704,3 минг тонна юк ташилганини маълум қилди. Ушбу ҳажмдан 464,8 минг тоннаси Ҳайратон (Балх вилояти) ва Ўзбекистон орқали ўтадиган темир йўл йўналишига, 137,7 минг тоннаси Афғонистон ва Эрон ўртасидаги Хаф – Ҳирот линиясига, 62 минг тоннаси Турғунди (Ҳирот вилояти) ва Туркманистон орқали ўтадиган йўналишга, 39,8 минг тоннаси эса Ақина (Фарёб вилояти) ва Туркманистон орқали ўтадиган йўналишга тўғри келди. У темир йўл ташувлари ҳажми 2025 йилнинг шу даврига нисбатан 70 фоизга ошганини таъкидлади.

Жорий йилнинг 2 сентябрида Жаҳон банки (ЖБ) Афғонистоннинг июль ойидаги ташқи савдоси бўйича маърузасини эълон қилди. Унинг баҳолашига кўра, июль ойида Афғонистон импортининг 54 фоизи тўғридан-тўғри Эрондан ёки Эрон ҳудуди орқали транзит билан кириб келган. Яна 42 фоизи Марказий Осиё йўналишларига, қарийб 4 фоизи эса ҳаво ташувларига тўғри келган. Шу билан бирга, Покистон орқали тўғридан-тўғри савдо ва транзит фақат аҳамиятсиз даражада деб баҳоланди. Импорт юк оқимининг қарийб 96 фоизи Покистон ҳудудидан фойдаланмасдан таъминланди.

Албатта, етказиб бериш йўналишларини товар ишлаб чиқарилган мамлакатдан фарқлаш лозим. ЖБ маълумотларига кўра, 2026 йилнинг январь – июль ойларида Афғонистон импортининг 31,7 фоизини Эрон, 12,9 фоизини Хитой, 11,1 фоизини БАА, 9,4 фоизини Ўзбекистон, 8,3 фоизини Қозоғистон, 6,1 фоизини Туркманистон, 5,6 фоизини Россия таъминлаган. Хитой, Россия ва Қозоғистонда ишлаб чиқарилган маҳсулотларнинг бир қисми Афғонистонга Марказий Осиё давлатлари ҳудуди орқали кириб келади. Жаҳон банки Афғонистон импортининг иккита асосий транспорт йўналиши – Эрон ва Марказий Осиё йўналишларида юқори даражада тўпланганига эътибор қаратади.

Савдонинг қайта йўналиш олиши АИА ҳукуматининг расмий йўлига мос келади. 2025 йил 12 ноябрда Бош вазирнинг иқтисодий масалалар бўйича ўринбосари Абдул Ғани Барадар афғон тадбиркорларидан барча экспорт ва импорт операцияларини муқобил йўналишларга ўтказишни ва Покистондан сотиб олинадиган товарлар ўрнига бошқа муқобилларни излашни талаб қилди. У Покистон йўналишидан фойдаланишда давом этадиган тадбиркорларнинг кўрадиган зарарлари учун расмий идоралар жавобгар бўлмаслигини маълум қилди.

Амалга оширилаётган курсда Ўзбекистон йўналиши энг катта аҳамият касб этмоқда. Жорий йилнинг 30 августида АИА Саноат ва савдо вазирлиги афғон бизнеси вакиллари ва Ўзбекистоннинг Қашқадарё вилояти тадбиркорлари ўртасида умумий қиймати 267 млн доллар бўлган 20 та савдо битими имзоланганини маълум қилди. Ушбу битимлар озиқ-овқат, тўқимачилик маҳсулотлари, қурилиш материаллари, чорвачилик маҳсулотлари, электротехника ускуналари ва мебел етказиб беришни қамраб олади. АИА саноат ва савдо вазири ўринбосари Аҳмадулла Заҳид Афғонистон ва Ўзбекистон ўртасидаги савдо ҳажми ўсиб бораётганини ва афғон томони Афғонистон экспорт маҳсулотларини учинчи мамлакатларга транзит қилиш учун Ўзбекистон ҳудудидан фойдали тарзда фойдаланишни ҳам муҳокама қилишга тайёрлигини билдирди. У, шунингдек, савдо ва транзит тартиб-таомилларини соддалаштириш зарурлигини таъкидлади. Худди шундай позицияни Афғонистон Савдо-саноат палатаси ҳам баён қилиб, Ўзбекистон билан ҳамкорликни ривожлантиришни нафақат икки томонлама етказиб бериш, балки кенгроқ минтақавий бозорларга чиқиш билан ҳам боғлади.

Шу билан бирга, Эрон темир йўл йўналишидан фойдаланиш ҳам кенгаймоқда. Жорий йилнинг 30 августида Афғонистон темир йўллари бошқармаси раҳбари Абдул Карим Фатеҳ Кобулда Эрон элчиси Алиризо Бигдели билан учрашув ўтказди. АИА Жамоат ишлари вазирлиги расмий вакили М.А. Хакшнаснинг хабар беришича, ҳозирги вақтда Хаф – Ҳирот линиясида ойига қарийб 140 минг тонна юк ташилмоқда, шу билан бирга томонлар ушбу кўрсаткични 160 минг тоннагача етказиш устида ишламоқдалар. Эрон элчиси, шунингдек, Эрон ва бошқа инвесторларнинг Балх – Ҳирот темир йўли қурилишига қизиқиш билдираётганини маълум қилди. А.К. Фатеҳ афғон томони темир йўл ташувлари соҳасида хорижий инвесторларга зарур ёрдам кўрсатишга тайёрлигини билдирди.

Афғонистон экспортининг географияси ҳам ўзгармоқда. Масалан, жорий молиявий йилнинг дастлабки тўрт ойида Афғонистон учун энг йирик сотув бозори Ҳиндистон бўлди, унга экспортнинг 34,2 фоизи тўғри келди. Кейинги ўринларни Эрон – 10,2%, Ўзбекистон – 10,1% ва Хитой – 9,7% эгаллади. ЖБ Ўзбекистон орқали транспорт алоқаси яхшилангани туфайли Афғонистон тўқимачилик маҳсулотларини Хитойга етказиб бериш кенгайганини алоҳида қайд этади.

Кобулнинг Ҳиндистон билан тўғридан-тўғри ҳамкорликни кенгайтиришда давом этаётгани ажабланарли эмас. Жорий йилнинг 1 сентябрида Афғонистон ва Ҳиндистоннинг савдо, тижорат ва инвестициялар бўйича қўшма ишчи гуруҳининг йиғилиши бўлиб ўтди. Ҳиндистон Савдо ва саноат вазирлиги хабарига кўра, икки давлат вакиллари божхона тартиб-таомилларини соддалаштириш, банк ҳисоб-китоблари, юк ташиш алоқаси ва порт инфратузилмасидан фойдаланиш, тариф имтиёзларини тақдим этиш, қишлоқ хўжалиги ва фармацевтика маҳсулотлари савдоси, инвестициялар ва тадбиркорлар учун виза режимини енгиллаштиришни муҳокама қилдилар. Томонлар транспорт боғлиқлигини ҳамда божхона ва тартибга солувчи органларнинг ҳамкорлигини яхшилаш бўйича ишларни давом эттиришга келишиб олдилар.

Кобул ва Исломобод ўртасидаги сиёсий келишмовчиликлар туфайли Афғонистон-Покистон савдосининг аввалги моделига қайтиш имкониятлари чекланганлигича қолмоқда. Жорий йилнинг 6 августида Покистон ТИВ расмий вакили АИА расмийлари томонидан Покистон толибларининг «Техрик-е Талибан Пакистан» гуруҳини қўллаб-қувватланиши икки томонлама муносабатлардаги асосий тўсиқ бўлиб қолаётганини маълум қилди. Унинг сўзларига кўра, Кобулнинг позицияси ўзгаргунга қадар Покистон АИАга нисбатан амалдаги курсни сақлаб қолиш ниятида. Шундай қилиб, барқарор савдо ва транзит алоқаларини тиклаш ҳамон хавфсизлик масалаларини ҳал қилишга боғлиқ бўлиб, бу масалалар бўйича томонларнинг позициялари сезиларли даражада фарқ қилмоқда.

Савдонинг қайта йўналиш олиши Афғонистон учун айни пайтда янги чекловларни ҳам юзага келтирмоқда. Жаҳон банкининг қайд этишича, ушбу босқичда Эрон ва Марказий Осиё орқали ўтадиган муқобил йўналишлар анъанавий савдо каналларининг бузилишини фақат қисман қоплайди. Июль ойида умумий ташқи савдо ҳажми бир йил олдинги кўрсаткичдан 13,6 фоизга, экспорт – 29 фоизга, импорт – 12 фоизга паст бўлди. Ташқи савдо тақчиллиги 956,2 млн долларни ташкил этди. Бундан ташқари, импортнинг асосий қисмининг Эрон ва Марказий Осиё йўналишларида тўпланиши Афғонистоннинг қўшни давлатлар транспорт инфратузилмасига ва минтақавий ҳарбий-сиёсий вазиятга қарамлигини сақлаб қолади.

Шундай қилиб, Покистон орқали савдонинг қисқариши Афғонистон учун таркибий хусусият касб этмоқда. Ўзбекистон ва Эрон орқали темир йўл ташувларининг ўсиши, Марказий Осиё мамлакатлари билан транзит ҳамкорликнинг кенгайиши ва Ҳиндистон билан тўғридан-тўғри савдонинг ривожланиши Кобулга Покистон транспорт инфратузилмасига қарамликни изчил камайтириш имконини бермоқда. Ушбу тенденциянинг сақланиб қолиши Исломободнинг чегара ўтиш жойларини ёпиш ва транзитни тўхтатиб туришдан АИА расмийларига босим ўтказиш воситаси сифатида фойдаланиш имкониятларини чеклайди. Шу билан бирга, муқобил йўналишлар Покистон йўналишини тўлиқ алмаштиришни таъминламайди ва Афғонистоннинг Эрон ва Марказий Осиё транспорт инфратузилмаси барқарорлигига қарамлигини шакллантиради.

Табиийки, барча белгиланган вазифаларни ҳал қилиш учун Афғонистон нуфузли шерикларнинг ёрдамига муҳтож. Хусусан, мамлакат ҳукуматининг ГФР расмийлари билан афғон фуқароларини қайтариш масаласи бўйича ҳамкорлиги кенгаймоқда. Август ойи охирида Германияга АИА вакиллари етиб келишди ва уларга 30 кунлик визалар берилди. Улар техник қўллаб-қувватлаш гуруҳи сифатида афғонларни ватанига кейинги депортация қилиш жараёнларини тайёрлашлари керак эди. Асосий вазифа – кириб келаётганларнинг шахсини аниқлаш ва уларнинг фуқаролигини тасдиқлаш орқали Кобулда тан олинадиган ҳужжатлар берилишини таъминлашдир.

Алоҳида операциялардан афғонларни мунтазам равишда қайтаришга ўтиш учун (Германияда уларнинг сони қарийб 450 минг кишини ташкил этади, улардан 15 мингдан ортиғи чиқиб кетиши керак), ойига учтагача чартер рейслари талаб қилинади. Натижада, ГФРнинг амалдаги ҳукумати даврида қайтганларнинг умумий сони 227 кишини ташкил этди.

Германия учун учта амалий вазифа ҳал этилмоқда: биринчидан, қайтаришни келишишда учинчи мамлакатлар воситачилигига қарамлик камаяди, иккинчидан, амалдаги афғон ҳужжатларига эга бўлмаган шахсларнинг фуқаролиги тасдиқланади, учинчидан, Кобулда депортация қилинаётганларни қабул қилишнинг доимий канали яратилади.

Шу билан бирга, Германия техник алоқалар ва АИАни расмий тан олиш ўртасидаги фарқни сақлаб қолмоқда. Шу билан бирга, Германия ТИВ расмий сайтида ҳамон АИАнинг Берлиндаги элчихонаси ҳақида сўз боради, Кобулдан келган қўшимча ходимлар гуруҳи эса бир йўла учта афғон ваколатхонасида (Берлин, Мюнхен, Бонн) вақтинчалик фаолият юритиш учун рухсат олди. Шу тариқа, консуллик гуруҳларининг афғон органлари талабларига мувофиқ ишлаши учун шароит яратилмоқда.

Шу билан бирга, депортацияларни мунтазам асосга ўтказиш объектив равишда Кобул билан тўғридан-тўғри алоқаларнинг аҳамиятини оширади. Германия Афғонистон ҳукуматини сиёсий тан олишдан расмий масофани сақлаб қолган ҳолда, томонлар ўртасида консуллик ҳамкорлиги кенгайишини кутиш мумкин. Кобул учун бундай модель халқаро-ҳуқуқий мақомни ўзгартирмасдан, консуллик хизмати кўрсатиш ва хориждаги ваколатхоналар устидан назорат соҳасидаги амалий ваколатларни босқичма-босқич мустаҳкамлаш имконини беради.

Йирик Европа давлатлари билан янада мустаҳкам консуллик алоқаларини ўрнатиш Кобулнинг ташқи алоқалар тизимини қайта шакллантиришнинг муҳим қисми ҳисобланади.