Исроилни ўзгартирган қотиллик. Ицхак Рабиннинг ҳалокати Яқин Шарқ тақдирига қандай таъсир қилди

Израильни ўзгартирган қотиллик. Ицхак Рабиннинг ҳалокати Яқин Шарқ тақдирига қандай таъсир кўрсатди

Бироқ орадан бир неча дақиқа ўтиб, бутун дунёни ларзага солган воқеа юз берди: Рабин изроиллик ультраўнг экстремист томонидан ўлдирилди. Бу фожиа мамлакат тарихида бурилиш нуқтаси бўлди ва тинчлик жараёнига оғир зарба берди. Нима учун бир сиёсатчининг ўлдирилиши шунчалик узоққа чўзилган оқибатларга олиб келди? Бу Биньямин Нетаньяхунинг ҳокимиятга келишига ва Израиль билан Палестинанинг кейинги муносабатларига қандай таъсир қилди? Ва ўша ноябрь кечасидаги воқеалар бугунги Яқин Шарқ ҳақида нимани тушунишга имкон беради?

1995 йил 4 ноябрь — Израиль тарихини абадий «олдин» ва «кейин»га бўлиб юборган сана. Ўша куни кечқурун, 1948 йилда давлат ташкил топганидан бери биринчи марта мамлакатнинг олий раҳбари — бош вазир Ицхак Рабин отиб ўлдирилди.

Биз унинг ҳалокати Израиль курсини қандай қилиб 180 даражага буриб юборганини, Биньямин Нетаньяху ҳокимиятга келиши билан Палестина билан тинчлик битими нега барбод бўлганини ва Палестина қаршилик ҳаракатларининг кучли юксалишига нима олиб келганини таҳлил қиламиз. Лекин энг муҳими — бундан ўттиз йилдан кўпроқ вақт олдин содир этилган ушбу мешъум қотиллик бугунги кундаги тартибсизликларни қандай қилиб олдиндан белгилаб берганини кўрсатиб берамиз.

Ицхак Рабин 1922 йил 1 мартда Қуддусда дунёга келган ва Израиль тарихидаги энг машҳур ҳамда рамзий шахслардан бири ҳисобланади. Унининг ота-онаси йигирманчи аср бошида Палестинага кўчиб ўтишган. Бош вазирнинг отаси ҳозирги Киев вилояти (Украина) ҳудудида, онаси эса Могилёвда (Беларусь) туғилган. Улар туғилган вақтда иккала ҳудуд ҳам Россия империяси таркибида эди.

Болалигида Рабин қишлоқ хўжалиги мактабини тугатган ва ерда тинч меҳнат қилишни орзу қилган. Бироқ тақдир бошқача йўл тутди — у ҳарбий соҳани танлади. 1941 йилдан бошлаб Рабин деярли барча араб-израиль низоларида бевосита иштирок этди. Хизматнинг дастлабки йилларидаёқ унинг етакчилик фазилатлари ва саркардалик истеъдоди намоён бўлди, бу эса тезкор карьера ўсиши учун асос бўлиб хизмат қилди.

Унинг ҳарбий таржимаи ҳолидаги бош ютуғи 1967 йилнинг 5 июнидан 10 июнигача давом этган Олти кунлик уруш бўлди. Ўшанда Израиль Миср, Сурия, Иордания ва Ироқдан иборат кучли коалицияга дуч келди. Кўзда тутилмаган қақшатқич зарбалар эвазига Израиль армияси рақибларини томонидан тор-мор этди. Натижада Израиль назорати остидаги ҳудуд уч баравардан кўпроққа кенгайди: мамлакат Мисрдан Синай ярим оролини ва Ғазо секторини, Иорданиядан — Иордан дарёсининг Ғарбий соҳили ва Шарқий Қуддусни, Суриядан эса Голан тепаликларини тортиб олди. Ўша даврда Рабин Бош штаб бошлиғи лавозимини эгаллаб турган эди ва айнан унинг стратегик қарорлари ушбу тарихий ғалабада ҳал қилувчи роль ўйнади.

Ҳарбий хизматни якунлагач, Ицхак Рабин катта сиёсатга кириб келди. Дастлабки йилларда у Израильнинг АҚШдаги элчиси ва меҳнат вазири бўлиб ишлади. Унинг сиёсий йўли осон кечмади: ўша пайтда бош вазир лавозимини эгаллаб турган Голда Меир Рабинга совуқ муносабатда бўлган, бу эса унинг ҳокимият чўққисига кўтарилишини бир муддат ушлаб турган.

Бутун вазиятни 1973 йилнинг октябрь ойи, Қиёмат куни уруши бошланганида ўзгарди. Израиль Миср ва Суриянинг тўсатдан қилинган ҳужумига учради. Израиль армияси охир-оқибат зарбани қайтарган бўлса-да, мамлакат икки ярим мингдан ортиқ инсон ҳаётидан маҳрум бўлиб, жуда оғир талофатлар кўрди.

Бу уруш Израильнинг тўлиқ енгилмас экани ҳақидаги афсонани барбод этди, жамиятда чуқур шок ва раҳбарият шаънига шиддатли танқидлар тўлқинини келтириб чиқарди. Голда Меир ва мудофаа вазири Моше Даян ҳужумни очиқдан-очиқ ўтказиб юборганликда айбланди.

Ушбу ишонч инқирози фонида мамлакатга зудлик билан янги етакчи зарур бўлиб қолди. Жамиятга хавфсизлик ҳиссини қайтара оладиган қатъиятли, синалган генерал керак эди. Ицхак Рабин бу роль учун жуда мос тушарди: 1973 йилги офат пайтида у муваффақиятсизликка алоқадор эмас эди, чунки ўша пайтда АҚШда элчи бўлиб ишларди, аммо ҳамма уни 1967 йилги зафарнинг ажойиб архитектори сифатида эсларди. Рабин одамлар ишончи қолган ягона институт — армияни гавдалантирар эди. Голда Меир ҳукумати истеъфога чиқди, ҳукмрон Меҳнат партияси Рабинни янги етакчи сифатида кўрсатди ва 1974 йил июнь ойида у биринчи марта бош вазир бўлди.

Бироқ бу ерда унинг тақдиридаги бош парадокс яширинган эди. Фуқаролик ҳокимиятига келгач, жанговар генерал чексиз қон тўкилишидан жуда чарчаганини ҳис қилди. У ҳақиқий хавфсизлик ва мустаҳкам тинчликка дипломатиясиз эришиб бўлмаслигини тушунди. Рабин ўзининг карьераси учун инқилобий ва хавфли бўлган ғояни — Олти кунлик урушда эгалланган ҳудудларни қайтаришни илгари сурди. Бироқ Израиль жамиятида, айниқса ўнг сиёсатчилар ва диний доиралар орасида Иордан дарёсининг Ғарбий соҳили — тарихий Яҳудийлик ва Самария — муқаддас яҳудий замини деб қабул қилинар эди. «Ерларни қайтариш» ғояси шиддатли қаршиликка учради.

Натижада, 1977 йилги сайловларда Рабиннинг Меҳнат партияси қақшатқич мағлубиятга учради. Бу лаҳза тарихий бурилиш бўлди: Израиль тарихида биринчи марта ҳокимиятга Менахем Бегин бошчилигидаги ўнгчи «Ликуд» партияси келди. Ўнг кучлар кейинги ўн беш йил давомида мамлакатни танаффуссиз бошқарди. Аммо вақт ўтиши билан узоқ давом этган иқтисодий қийинчиликлар ва кучайиб бораётган ижтимоий танқид жамоатчилик кайфиятини ўзгартирди. Араблар билан тинч йўл билан келишишга бўлган талаб яна орта бошлади. Одамлар Рабинни самимий равишда муроса излаган инсон сифатида эслашди. Унининг шахсий обрўси партияга аввалги кучини қайтарди ва 1992 йилги сайловларда Ицхак Рабин зафар билан бош вазир лавозимига қайтди.

Рабиннинг иккинчи муддати тарихий ютуқ билан ажралиб турди — унинг ҳукумати Палестинани озод қилиш ташкилоти билан тўғридан-тўғри, дастлаб яширин музокараларни бошлади. Бу даврда унинг ташқи ишлар вазири лавозимини эгаллаган эски сиёсий рақиби Шимон Перес билан муносабатлари ҳам сезиларли даражада илиқлашди.

1993 йил 13 сентябрда Оқ уй майдонида дунёни ларзага солган воқеа юз берди. АҚШ президенти Билл Клинтон иштирокида Ицхак Рабин ва Ёсир Арафот бир-бирлари билан қўл бериб кўришдилар. «Икки халқ учун икки давлат» тамойилига асос солган тарихий «Осло битимлари» имзоланди. Израиль томонидан ҳужжатни ТИВ раҳбари Шимон Перес, Палестина номидан эса унинг асосий музокарачиси Маҳмуд Аббос имзолади.

Кейинги, 1994 йилдаёқ келишувлар ҳаётга татбиқ этила бошланди: Израиль Ғазо сектори ва Иерихондан қўшинларини олиб чиқишга киришди. Ушбу ҳудудларда таълим ва соғлиқни сақлашдан тортиб солиқ йиғишгача бўлган фуқаролик ваколатларига эга бўлган Палестина миллий маъмурияти тузилди. Жавоб тариқасида Палестина Израильнинг мавжуд бўлиш ҳуқуқини расман тан олди ва терроризмдан тўлиқ воз кечиш мажбуриятини олди.

Ушбу мисли кўрилмаган қадамлар учун 1994 йил 14 октябрда Ицхак Рабин, Шимон Перес ва Ёсир Арафот Нобель тинчлик мукофотига сазовор бўлишди. Жаҳон ҳамжамияти тез орада муносабатлар нормаллашишига чин дилдан умид қилиб қувонди. 1995 йилда имзоланган «Осло-2» битими эса Палестина ўзини-ўзи бошқариш ҳуқуқларини янада кенгайтирди. Яқин Шарқдаги тинчлик илгари ҳеч қачон бўлмаганидек яқин туюларди.

Жамиятнинг реакцияси: жарликка қўйилган қадам

Аммо хорижда Рабинни мукофотлар билан сийлашаётган бир пайтда, Израильнинг ўзида бу битимлар жуда чуқур бўлинишни келтириб чиқарди. Мамлакат сўзнинг тўғри маъносида икки муросасиз лагерга бўлинди. Тинчлик тарафдорлари Ослода кўп йиллик урушга чек қўйиш учун тарихий имкониятни кўрдилар. Бироқ ўнг мухолифат, кўчиб келганлар ва диний ортодокслар бу қадамни офат ва миллий хоиноналик сифатида қабул қилишди.

Рабиннинг рақиблари ишончи комил эди: ҳар қандай ҳудудий ён беришлар тинчлик олиб келмайди, балки фақат террорчиларнинг қўлини бўшатиб юборади ва давлатнинг мавжудлигини хавф остига қўяди. Вазиятни иккала томондан бўлган радикаллар ҳам қизитиб турарди — мамлакатда тинч аҳолининг ёстиғини қуритаётган терактлар гумбурлар эди, бу эса жамоатчилик ғазабига фақат мой сепарди.

Израиль шаҳарлари кўчаларини тажовузкор норозиликлар тўлқини эгаллади. Мамлакатнинг амалдаги бош вазири, жанговар генерал ва Олти кунлик уруш қаҳрамонини очиқдан-очиқ лаънатлашар ва «душман ходими» деб аташарди. Мухолифатнинг минглаб кишилик митингларида намойишчилар Рабин нацистларнинг СС формасида ёки арабларнинг бош кийими — куфияда тасвирланган плакатларни кўтариб олишган эди. Сиёсий зўравонлик ва мамлакат етакчисига бўлган шахсий нафрат даражаси кун сайин ортиб, мудҳиш қотилликни муқаррар равишда яқинлаштирар эди.

Охирги нутқ ва қотиллик

1995 йил 4 ноябрь куни Тель-Авивдаги Израиль подшоҳлари майдонига юз мингга яқин одам йиғилди. Бу Ицхак Рабин ва тинчлик битими тарафдорларининг улкан митинги эди. Бош вазир одамлар олдига чиқиб, ўзининг башоратли сўзларини айтди:

«Халқимиз учун оғриқсиз йўллар қолмади. Аммо тинчлик йўли уруш соқмоғидан афзалроқдир».

Майдон ҳали қарсаклар ва тинчликка бўлган умид билан тўла бўлган ўша лаҳзада Рабин минбардан тушиб, ўз машинаси томон юрди. Шу сонияда энг қалин оломон ичидан қотил — 25 ёшли яҳудий ультраўнг экстремисти Игаль Амир чиқиб келди. У яқин масофадан уч марта ўқ узиб, бош вазирнинг ҳаётига нуқта қўйди.

Бу ўқ узиш Израильни мутлақ шок ҳолатига солди. Халқ буюк генерал ва давлат етакчисининг қотили араб террорчиси эмас, балки ўз ватандоши бўлганига ишона олмасди. Кейинчалик Амир полицияга совуққонлик билан қилган ишидан тўлиқ «мамнун» эканини айтди, чунки у муқаддас ерларни Палестинага берилишидан қутқаряпман деб ҳисобларди.

Фожиа даҳшатли ҳақиқатни очди: жамиятдаги ички бўлиниш хавфли, ўлим келтирувчи даражага етган эди. Бутун ҳаётини Израиль давлатини ҳимоя қилиш ва мустаҳкамлашга бағишлаган инсон изроилликнинг қўлидан ҳалок бўлди. Рабиннинг ўлими тарихга шунчаки сиёсий қотиллик сифатида эмас, балки бутун мамлакат учун энг чуқур маънавий офат сифатида кириб келди.

Қотиллик оқибатлари ва Нетаньяхунинг ҳокимиятга келиши

Рабин ҳалок бўлгач, вақтинчалик бош вазир лавозимини унинг асосий сафдоши Шимон Перес эгаллади. У ҳукуматни олти ойдан кўпроқ бошқарди ва муддатидан олдин сайловлар эълон қилиб, тинчлик жараёнини давом эттиришга умид қилди.

1996 йил май ойида Израильда тарихда биринчи марта бош вазирнинг тўғридан-тўғри сайловлари бўлиб ўтди. Дастлаб Перес сўзсиз фаворит ҳисобланарди. Бироқ мамлакатни Палестина қаршилик ҳаракатлари томонидан амалга оширилган шафқатсиз ҳужумлар тўлқини эгаллади, бу эса сайловчиларнинг кайфиятини бутунлай ўзгартирди. Натижада Перес жуда кам фарқ билан — бир фоиздан камроқ овоз билан — ўнгчи «Ликуд» партияси етакчиси Биньямин Нетаньяхуга ютқазди. Шундай қилиб, 46 ёшли Нетаньяху Израиль тарихидаги энг ёш бош вазир бўлди.

Унинг ҳокимиятга келиши билан Израиль-Палестина муносабатлари абадий ўзгарди. Ицхак Рабин томонидан Ослода имзоланган битимларнинг ашаддий танқидчиси бўлган Нетаньяху мулоқотнинг асосий тамойилларини бутунлай қайта кўриб чиқди. У «ҳудудлар эвазига тинчлик» аввалги формуласини амалда кўмди ва эвазига «тинчлик эвазига хавфсизлик» доктринасини илгари сурди. Янги бош вазир Палестина томонидан Израиль томонидан ҳар қандай ён беришлар учун асосий шарт сифатида террорни тўлиқ тўхтатишни талаб қилди.

Бу сиёсатнинг натижаси палестиналикларнинг дипломатияга бўлган ишончини йўқ қилган чуқур ишончсизлик инқирози бўлди. Палестина раҳбарияти тинч музокаралар йўли билан мустақил давлат тузиш имкониятига бўлган умидини охиригача йўқотди.

Тинчлик жараёнига бўлган бу ишонч вакуумини ва Палестина жамиятининг ҳаддан ташқари ҳафсаласи пир бўлишини қаршилик кўрсатиш ҳаракатлари — биринчи навбатда ҲАМАС тезда тўлдирди. Айнан ушбу бурилиш нуқтаси минтақадаги кейинги сиёсий воқеалар мантиқини белгилаб берди.

Қотилнинг ўзи — Игаль Амир — умрбод қамоқ жазосига ҳукм қилинди. Одатда Израильда энг хавфли жиноятчилар ҳам йигирма йилдан кейин афв этилишига умид қилишлари мумкин. Аммо Рабиннинг қотилига нисбатан Кнессет алоҳида, шахсий қонун қабул қилди: у афв этилиш ҳуқуқисиз умрининг охиригача бир кишилик камерада қолишга маҳкумдир. Бундан ташқари, яқинда, икки минг йигирма олтаинчи йилнинг ёзида, у учун қамоқхона режими янада кучайтирилди — энди унинг ҳар қандай ҳаракатланиши фақат кишанланган ҳолда амалга оширилади.

Израильда сиёсий жиноятчилар учун ўлим жазоси мавзуси ҳамиша жуда ўткир бўлиб келган. Мамлакат тарихида бу олий жазо чораси фақат икки марта қўлланилган. Биринчи марта — қирқ саккизинчи йилда, янглишлик билан капитан Меир Тувианский отиб ташланганда, кейинчалик у тўлиқ оқланган. Иккинчи марта — олтмиш иккинчи йилда, Қуддусда нацист жиноятчиси Адольф Эйхман қатл этилганда.

Бироқ икки минг йигирма олтаинчи йилнинг баҳорида Израиль парламенти террорчилар учун ўлим жазосини белгилайдиган янги, жуда шов-шувли қонунни қабул қилди. Аммо бу ҳужжатнинг парадокси ва цинизми шундаки, у асосан Палестина аҳолиси ва қаршилик ҳаракатларига нисбатан қўлланиладиган қилиб шакллантирилган бўлиб, Игаль Амирнинг ўзи каби Израиль фуқароларини амалда мустасно этади. Бу қадам халқаро инсон ҳуқуқлари ташкилотлари томонидан кескин танқидга учради.

Жиноятнинг оғирлигига қарамай, Израиль жамияти ҳалигача ушбу жароҳатдан тузалгани йўқ. Амирнинг радикаллар орасида унинг қилмишини тўғри деб ҳисоблайдиган тарафдорлари ҳали ҳам бор. Нақ икки ой олдин Қуддусдаги шосседа уни қўллаб-қувватловчи баннер осишга бўлган уриниш кўчадаги кескин тўқнашув билан якунланди. Мамлакат ҳали ҳам бўлинган: баъзилар тинчликни талаб қилмоқда, бошқалари эса ҳеч қандай муросага боришни хоҳламайди. Бош вазирнинг қони тўкилган майдоннинг ўзи эса унинг шарафига қайта номланди — энди бу Ицхак Рабин майдони.

Йиллар ўтиб, Израильнинг собиқ ташқи ишлар вазири Яир Лапид Кнессетда сўзлаб, бугунги кун учун ҳам долзарб бўлган сўзларни айтади:

«Игаль Амирга ўхшашлар бугун ҳам парламентда ўтиришибди. Ва бу ерда гап чапчилар ёки ўнгчилар ҳақида кетаётгани йўқ. Рабиннинг ўлимини демократиянинг моҳиятига қарши чиққанлар хоҳлашган эди. Ахир демократия — бу мунозара ва баҳсдир. агар қонун ёқмаса — уни рад этасиз, сиёсатчи ёқмаса — унга шунчаки овоз бермайсиз. Аммо сиёсатчининг ўлдирилиши — бу демократиянинг ўзини қатл қилишдир».

Бугун Яқин Шарқнинг геосиёсий харитаси тубдан ўзгарди. Араб дунёсида Палестина масаласига бўлган қизиқиш сезиларли даражада камайди — ҳозирда минтақанинг асосий сунний давлатлари шиа Иронинг экспансиясидан кўпроқ хавотирда. Айнан ушбу умумий таҳдид фонида Израиль билан ҳамкорлик қилиш улар учун стратегик жиҳатдан манфаатли бўлиб қолди. Сўнгги йилларда бир нечта араб мамлакатлари Израиль билан тинчлик битимларини — «Иброҳим битимлари» деб аталмиш ҳужжатларни имзолаб, минтақадаги ўйин қоидаларини бутунлай ўзгартирдилар. Бошқа давлатлар эса ҳозирда Израиль билан муносабатларни нормаллаштиришга фаол тайёргарлик кўришмоқда.

Яқин Шарқ қадим замонлардан бери доимий ва шафқатсиз қарама-қаршилик ҳудуди бўлиб қолмоқда. Зиддиятларнинг бу чигилини қандай ёзиш кераклиги Рабин даврида ҳам, бугунги кунда ҳам тушунарсиз эди.

Бироқ тарих шуни кўрсатадики, ҳатто энг мураккаб бўлиб туюлган муаммоларни ҳам ўрганиш керак. Ахир айнан ўтмиш воқеалари бизнинг бугунимизни шакллантиради ва бугунги кунда содир бўлаётган воқеаларни тушуниш учун биз унга қайта-қайта мурожаат қилишимиз керак.

Ва бугунги соннинг якунида мен сизга ўйлаб кўриш учун мавзу — ушбу фожиадан сўнг тез орада мамлакатни бошқарган инсоннинг фикрини қолдирмоқчи эдим. Биньямин Нетаньяхунинг ўзи кейинчалик юз берган воқеа ҳақида гапириб, келажак авлодлар учун муҳим огоҳлантириш қолдирган эди:

«Яҳудий қотил бош вазирни отиб ўлдирди. Бу мамлакатимиз тарихидаги энг қора кунлардан биридир. Ва мен яна такрорлайман: сиёсий қарашлар қурол билан эмас, балки сайловдаги бюллетенлар билан ифодаланиши керак. Ҳар бир фуқаро, ҳаp бир бола ушбу етакчининг ҳаёт йўлини билиши керак. Ахир Ицхак Рабиннинг тақдири мамлакатимиз тарихига абадий сингиб кетган».