Исроилда сайловлар қандай ўтказилади ва асосий даъвогарлар кимлар?

Израильда сайловлар қандай ўтади ва асосий номзодлар кимлар?

Сўнгги сўровномалар Гади Айзенкот (чапда) амалдаги бош вазир Бенямин Нетаняху (ўнгда) билан Израиль бош вазири бўлиш учун муросасиз кураш олиб бораётганини кўрсатмоқда.

Израильда умумий сайловлар сешанба, 27 октябрга белгиланган.

Бу ХАМАСнинг 2023 йил 7 октябрда Израильга қилган ҳужумлари ҳамда ундан сўнг Ғазода, шунингдек, Эрон, Ҳизбуллоҳ ва ҳусийчиларга қарши бошланган урушлардан кейинги илк сайловдир.

Кўплаб кузатувчилар буни Израиль тарихидаги энг муҳим сайловлардан бири деб ҳисобламоқда, чунки унинг оқибатлари мамлакат чегараларидан анча олисга таркалади.

Ижтимоий сўровномалар ҳозирда Нетаняху ва Израиль Мудофаа кучларининг собиқ раҳбари Гади Айзенкот ўртасида бош вазирлик пости учун шиддатли рақобат кетаётганини кўрсатмоқда.

Айзенкотнинг оммабоплиги қисман унинг ҳарбий ўтмиши ва сиёсатда нисбатан янги башорат эканлиги билан боғлиқ, чунки у ўзининг «Яшар» партиясига фақат ўтган йили асос солган эди.

У Ғазодаги урушнинг дастлабки ойларида аскар бўлган ўғлидан айрилди ва 2024 йилда низо бўйича келишмовчиликлар сабабли истеъфога чиқгунига қадар Нетаняху раҳбарлигидаги Израиль уруш кабинетида хизмат қилди. Унинг сайловолди кампанияси 7 октябрь воқеаларига олиб келган хавфсизлик соҳасидаги муваффақиятсизликлар учун жавобгарликни талаб қилишга қаратилган.

Бошқа мухолифат арбоблари орасида собиқ бош вазир Нафтали Беннет ва Авигдор Либерман бор — уларнинг иккаласи ҳам хавфсизлик масаласида қатъий позицияда турадиган ва босиб олинган Ғарбий соҳилнинг катта қисми устидан Израильнинг доимий назоратини қўллаб-қувватлайдиган ўнг қанот сиёсатчиларидир. шунингдек, ҳудуднинг катта қисмидан Израиль қўшинларини олиб чиқиш тарафдори бўлган чап қанот сиёсатчиси Яир Голан ҳам бор. Қарашларидаги тафовутларга қарамай, улар ҳукумат тузиш учун Айзенкот билан бирлашишлари мумкин.

Нетаняхунинг ҳозирги ҳукумати Израиль тарихидаги энг ўнг қанот ҳукумат ҳисобланади. Ҳокимиятда қолиш учун унга, эҳтимол, амалдаги ута ўнгчи коалициядош иттифоқчиларининг қўллаб-қувватлаши керак бўлади. Уларнинг баъзилари ультрамиллатчилик қарашларига эга, жумладан, Израиль томонидан Ғарбий соҳилни аннексия қилиш ва фаластинликларни Ғазодан «кўчириш»га чақириқлар мавжуд — бу тинч аҳолини мажбурий кўчиришга тенг бўлиши мумкин. Нетаняхунинг ўз «Ликуд» партиясининг баъзи аъзолари ҳам ушбу ҳудуддан фаластинликларни «кўчириш»га чақиришган.

Сайловда иккита араб партиялари блоки ҳам иштирок этмоқда. Израиль аҳолисининг қарийб бешдан бир қисмини араблар (уларнинг кўпчилиги ўзларини Израильнинг фаластинлик фуқаролари деб билади) ташкил этгани сабабли, улар назарий жиҳатдан кучлар мувозанатини ушлаб туришлари мумкин. Лекин етакчи яҳудий партияларининг биттасидан ташқари ҳаммаси улар билан ҳамкорлик қилмаслигини билдирган.

Израиль парламенти — Кнессет 120 та ўринга эга, шунинг учун ҳукумат кўпчиликни таъминлаш учун 61 та ўринга эга бўлиши керак.

Израиль пропорционал вакиллик тизимидан фойдаланади, бу шуни англатадики, ҳукуматлар ҳар доим бир нечта партиялардан иборат коалициялар бўлиб келган.

Натижада, сайлов кунидан сўнг янги ҳукумат тузилгунига қадар ҳафталар ёки ҳатто ойлар ўтиши мумкин, чунки партиялар ён беришлар бўйича музокаралар олиб боради ва келишувлар тузади.

Агар ҳеч бир блок кўпчиликка эриша олмаса, озчилик ҳукумати ҳокимиятга келиши мумкин.

Хавфсизлик асосий мавзу бўлиб қолмоқда. Нетаняхунинг рақиблари деярли 1200 киши ўлдирилган ва 251 киши Ғазога гаровга олиб кетилган 7 октябрь ҳужумларига олиб келган хавфсизликдаги муваффақиятсизликларни кескин танқид қилмоқда. Шунга қарамай, Нетаняху 2023 йилдан бери Израиль олиб бораётган урушлардаги стратегик ютуқларга ишора қилиб, яна ўзини «Жаноб Хавфсизлик» сифатида кўрсатмоқда.

Ҳарбий хизматга чақирув яна бир муҳим масаладир. Анъанага кўра, вақтини тўлиқ диний таълимга бағишлаган ультраортодокс яҳудий эркаклар ҳарбий хизматдан озод қилинган эди, аммо уруш бошланганидан бери бу тобора жиддий баҳсларга сабаб бўлаётган сиёсатга айланди.

Суд ислоҳоти ҳам кампаниянинг марказий мавзуларидан бири бўлди. Нетаняху ҳукумати ҳали ҳам суд тизимига 7 октябргача оммавий эътирозларга сабаб бўлган баҳсли ўзгаришларни киритишга уринмоқда. Танқидчиларнинг таъкидлашича, бу таклифлар суд мустақиллигини кучсизлантиради ва демократияга хавф солади.

Кўпгина мамлакатларда бўлгани каби, яшаш қиймати ҳам яна бир асосий ташвишдир. Охирги йилларда озиқ-овқат ва уй-жой нархлари мунтазам ошиб борди.

Ғазода ўт очишни тўхтатишдан бир йил ўтиб ҳам, Израиль ХАМАС жангариларини нишонга олаётганини айтиб, ҳудудга деярли ҳар куни зарбалар беришни давом эттирмоқда ва ҳамон унинг ярмидан кўпини назорат қилмоқда.

ХАМАС томонидан бошқариладиган ва БМТ томонидан маълумотлари ишончли деб ҳисобланадиган соғлиқни сақлаш вазирлигига кўра, 2023 йил 7 октябрдан бери Израильнинг Ғазога қилган ҳужумларида 74 000 дан ортиқ одам ҳалок бўлган.

БМТ маълумотларига кўра, Ғарбий соҳилда яҳудий кўчиб келувчиларнинг ҳужумлари рекорд даражага етган, халқаро ҳуқуққа кўра ноқонуний ҳисобланган Израиль аҳоли пунктлари эса жадал кенгаймоқда.

Фаластинликлар учун Израиль ҳукуматининг таркиби уларнинг ҳаётидаги муҳим омилдир.

Ғазо масаласида Нетаняху ва Айзенкот бошчилигидаги икки етакчи лагер ўхшаш позицияга эга, иккаласи ҳам Дональд Трампнинг тинчлик режасини қўллаб-қувватлайди, унга кўра ХАМАС ўз қуролларини топшириши эвазига Израиль қўшинлари ҳудуддан босқичма-босқич олиб чиқиб кетилади. Айзенкот яқинда Ғазода ХАМАС бошқарувини 18 ой ичида, агар керак бўлса, ҳарбий йўл билан тугатишга ваъда берди.

Ғарбий соҳилда Нетаняху лагери асосан аҳоли пунктларини кенгайтириш сиёсатини давом эттиришни хоҳлайди.

Айзенкот умуман олганда Израиль аҳоли пунктларини қўллаб-қувватлайди, лекин Ғарбий соҳилни амалда иккига бўлиб қўядиган баҳсли Е1 аҳоли пункти лойиҳасини илгари суришга қарши. У шунингдек, Фаластин ерларида қурилган баъзи рухсатсиз кўчиб келувчилар постларини ёпишни, фаластинликлар билан якуний тинчлик келишуви учун шароит яратишни ва радикаллашган яҳудий кўчиб келувчиларга қарши курашишни хоҳлайди.

Ўнлаб йиллар давомида кўплаб асосий израиллик сиёсатчилар икки давлатли ечимни — Израиль билан ёнма-ён тинч-тотув яшайдиган мустақил Фаластин давлатини тузишни қўллаб-қувватлашган, гарчи Нетаняху узоқ вақтдан бери бунга қарши бўлиб келган бўлса-да. Аммо бу ғояни қўллаб-қувватлаш йиллар давомида камайиб бормоқда. ушбу сайловда етакчи яҳудий партияларининг ҳеч бири бу ғояни илгари сурмаяпти ва кўплари уни кескин рад этган.

Сайлов куни маҳаллий вақт билан соат 22:00 да (GMT 20:00) Израиль телеканаллари экзит-полл натижаларини эълон қилади. Улар овоз бериш йўналиши ҳақида баъзи тасаввурларни беради, аммо улар кескин фарқ қилиши мумкин ва ҳозирги сўровномалар аниқ ғолиб бўлиши эҳтимоли камлигини кўрсатмоқда.

Дастлабки натижалар эртаси куни кутилмоқда, расмий натижалар эса 4 ноябрда чиқиши керак.

Партия етакчилари билан маслаҳатлашгандан сўнг, Президент Ицхак Герцог қайси етакчида ҳукумат тузиш учун энг яхши имконият бор деб ҳисобласа, ўшанга ҳукумат тузишни топширади.

Бу жараён бир ойдан кўпроқ вақт олиши мумкин ва агар у муваффақиятсиз якунланса, президент бошқа етакчига мурожаат қилиши мумкин. Агар бу ҳам муваффақиятсиз бўлса, Кнессет аъзолари президентдан учинчи етакчига имконият беришни сўрашлари мумкин. Агар бу ҳам натижа бермаса, янги сайловлар тайинланади.

2019 ва 2022 йиллар оралиғида партиялар қайта-қайта ҳамкорлик қила олмагани сабабли Израильда бешта алоҳида сайлов ўтказилган эди.