Исроилодаги сайловларда араб партиялари қандай қилиб ҳал қилувчи куч мувозанатини ушлаб туриши мумкин
Норозилик кайфияти араб исроилликлари орасида сайловчиларнинг қатнашиш даражасини тез-тез камайтириб турган, аммо ҳозирда ўнг қанот ҳукмрон коалициясидан қутулиш учун кучли ҳаракат мавжуд.
Араб партиялари Израилдаги сайловларда қандай қилиб ҳал қилувчи кучлар мувозанатини ушлаб туриши мумкин
Израильдаги энг йирик араблар кўпчиликни ташкил қилувчи Назарет шаҳрида, кечки тиғиз вақтда талабалар йўл четида варақалар тарқатиб, ҳайдовчиларни келаси ҳафтада бўлиб ўтадиган муросасиз умумий сайловда овоз беришга чақирмоқда. Сўровномалар шуни кўрсатмоқдаки, араб партиялари якунда ҳал қилувчи кучлар мувозанатига эга бўлиши мумкин.
Ўтган сайловларда тушкунлик кайфияти араб израилликлар орасида овоз беришда иштирок этиш даражасини тез-тез пасайтириб келган. Улар аҳолининг тахминан бешдан бир қисмини ташкил қилади ва кўпинча ўзларини Израильнинг фаластинлик фуқаролари деб атайдилар. Аммо бу сафар мамлакат тарихидаги энг ўнгчи бошқарув коалициясини — тажрибали бош вазир Беньямин Нетаньяху ҳамда ўнг ва ультраортодоксал партиялар иттифоқини ҳокимиятдан четлатиш бўйича кучли интилиш мавжуд.
«Мен ушбу экстремистик ҳукуматни ағдаришни ўзимизнинг бурчимиз деб биламан. Улар бизга иккинчи даражалидек муносабатда бўлишмоқда», — дейди варақа тарқатаётган талабалардан бири, 23 ёшли Аркан Бадран. «Мен барча ёш йигит-қизларни бизни ифода этадиган араб рўйхатлари учун овоз беришга чақираман, чунки бу бизнинг келажагимиздир».
Етакчи яҳудий партияларининг биридан ташқари ҳаммаси араб партиялари билан коалицион ҳукумат тузмасликларини билдиришган.
Кўпчилик жамоатчилик сўровномалари шуни кўрсатадики, на Нетаньяху ва унинг иттифоқчилари, на сўл-марказчи собиқ ҳарбий бошлиқ Гади Айзенкот бошчилигидаги асосий «Ўзгариш блоки» парламентда аниқ кўпчиликни қўлга киритиш йўлига эга эмас.
Агар бу тўғри бўлиб чиқса, сайловдан сўнг бошқарув коалициясини тузишга интилаётган Нетаньяхуга қарши партиялар ё бош вазир билан ҳамкорлик қилмаслик ҳақидаги ваъдаларидан воз кечишлари, ёки араблар кўпчиликни ташкил қилувчи рўйхатлар билан келишув тузишлари керак бўлади.
Асосий тўсиқ шундаки, Айзенкот шу вақтгача араб партиялари билан ҳукумат тузишни рад этиб, умумий қадриятлар мавжуд эмаслигини айтиб келмоқда.
2023 йил 7 октябрда ҲАМАС томонидан мамлакатга қилинган ҳалокатли, муқаддаси бўлмаган ҳужум ва ундан кейин Ғазода бошланган уруш Израиль сиёсати ва жамиятини ўзгартириб юборди. Мамлакатдаги араб озчилигига нисбатан гумон ва душманлик кайфияти ортди.
«7 октябрдан сўнг бизга ушбу мамлакатнинг душманларидек муносабатда бўлишди», — дейди Назаретдаги араб фуқароларининг тенг ҳуқуқлари учун курашувчи Моссава маркази вакили Суҳа Салман Муса. «Сўз эркинлиги учун майдон торайди. Оммавий ҳибсга олишлар бўлди, ижтимоий тармоқларда бирор нарса жойлаштиргани ёки Ғазодаги урушга қарши чиққани учун одамларни иш жойларидан бўшатиш ҳолатлари ҳам кузатилди».
Салман Муса вазирларни араб израилликларга нисбатан «тизимли камситиш ва адоват қўзғатиш»да айблайди. Фуқаролик жамияти гуруҳларининг таъкидлашича, араб жамоалари учун ажратиладиган бюджетлар номутаносиб равишда қисқартирилган. Ҳукумат эса ушбу қисқартиришлар уруш давридаги мудофаа ва хавфсизлик харажатларини қоплаш учун зарурлигини айтмоқда.
Шунингдек, Израиль шифохоналарида ишлайдиган араб шифокорларига қарши сиёсийлаштирилган кампаниялар ва яҳудий израилликлар томонидан араб автобус ҳайдовчиларига ирқий сабабларга кўра қилинган ҳужумлар ҳам содир бўлди.
Баъзи сайловолди кампаниялари ижтимоий бўлинишларни кенгайтириш орқали вазиятдан фойдаланишга уринди. Ультраўнгчи молия вазири Бецалель Смотрич арабларнинг аксарияти яшайдиган шимолий Галилея ва жанубий Негевнинг баъзи қисмларини «яҳудийлаштиришга» ваъда берди ва буни эгалланган Ғарбий Соҳилда аҳоли пунктларини кенгайтириш билан солиштирди.
Аксарият араб израилликлар 1948 йилда давлат тузилиши атрофидаги уруш пайтида, юз минглаб одамлар ўз уйларидан ҳайдаб чиқарилган ёки қочиб кетган вақтда, кейинчалик Израильга айланган ҳудудда қолган фаластинликларнинг авлодларидир. Израильнинг амалдаги ҳукумати уларни тез-тез давлатнинг яҳудийлик ўзлигига таҳдид сифатида тасвирлайди. Яқинда бош вазир ўз рақиблари араблар билан кучларни бирлаштириб, «хавфли ҳукумат» тузмоқчи эканини айтди.
Бу хабарни етказиш учун унинг кампанияси билбордлар ўрнатди, жумладан, Назаретга кириш қисмига яқин йўл чорраҳасида шундай билборд пайдо бўлди. Уларда: «Ўнглар ёки Фаластин» ўртасидаги танлов таклиф этилади — бунда етакчи мухолифат арбоблари, жумладан, ўнгчилар ҳам биринчисини эмас, иккинчисини ифода этувчи сифатида кўрсатилган. Нетаньяху кампанияси, шунингдек, унинг рақиблари араб етакчиларини бағрига босаётгани акс этган СИ (сунъий интеллект) томонидан яратилган видеолардан ҳам фойдаланди.
Назаретдаги машҳур араб тилидаги Radio Nas радиосида мен янгиликлар бошловчиси ва Израильнинг 12-канали таҳлилчиси Муҳаммад Магадлини учратдим. Унинг отаси Ралеб Магадли 2007 ва 2009 йиллар оралиғида Меҳнат партиясидан Израильнинг биринчи мусулмон вазири бўлиб ишлаган.
Мен кичик Магадлидан «Ўзгариш блоки» етакчиларининг араб партиялари билан бирлашишни рад этаётгани ҳақида нима деб ўйлашини сўрайман.
«Бир сўз билан айтганда, бу ирқчилик. Аммо нима учунлигини тушунтиришга ҳаракат қилсак, бу Беньямин Нетаньяхунинг сиёсий манфаатлари сабаблидир», — дейди у. «У ҳар доим араб партияларининг қонунийлигини йўққа чиқаришга ҳаракат қилмоқда — чунки улар араб, чунки улар фаластинлик. Бу Израильдаги яҳудий партияларининг кўпчилигига таъсир қилмоқда».
Шу ҳафтадаги сўровномалар Айзенкот блоки ва Нетаньяхунинг диний-националистик блоки Израиль парламентининг 120 та ўрнидан тахминан 50 тадан ютиб олиши мумкинлигини, араблар кўпчиликни ташкил қилувчи гуруҳлар эса биргаликда 13 ёки 14 та ўринни эгаллаши мумкинлигини кўрсатди.
Ушбу гуруҳлар: Ҳадаш, Балад ва Таал коалицияси бўлмиш Биргаликдаги араб рўйхати ва сиёсатчи Мансур Аббас бошчилигидаги кичикроқ Исломий партия — Бирлашган Араб Рўйхатидир.
Аббас партияси аслида Израильдаги Исломий ҳаракатнинг бир қисми сифатида ташкил этилган бўлса-да (у ижтимоий консерватив қарашларга эга), у яҳудий ҳамкорлар билан ишлаши билан танилди. У эътиборини араб израилликлар муаммоларини ҳал қилишга қаратади ва Ғарбий Соҳил ҳамда Ғазодаги фаластинликлар ҳақида нисбатан кам гапиради.
Аббас ҳокимият тажрибасига эга. 2021 йилда у Нафтали Беннет (ҳозирда Айзенкот блокининг ўнгчи аъзоси) бошчилигидаги аввалги, қисқа муддатли Израиль ҳукуматида вазир бўлган.
Ушбу сайлов учун у кутилмаган қадам ташлаб, собиқ яҳудий полиция мулозими ва парламентнинг марказчи аъзоси Йоав Сегаловицни ўз рўйхатида иккинчи ўринга қўйди. Аббас сайловдан сўнг Айзенкот ва бошқалар унинг партияси билан иттифоқ тузишга кўпроқ мойил бўлишига ишонади ва кейинги ҳукуматга қўшилишни хоҳлашини айтади.
«Биз парламентдаги вакилликнинг ўзи араб жамиятига хизмат қилиш учун етарли эмас деган хулосага келдик. Биз масъулиятни ўз зиммамизга олишга, муаммоларимизнинг ечими бўлишга ҳамда арабларга ҳам, яҳудийларга ҳам умид бағишлашга қарор қилдик», — дейди у менга.
«Шу сабабли бизнинг ёндашувимиз шунчаки вакилликка эмас, балки таъсир ўтказиш мавқеига эришиш истагига асосланган».
Бундан фарқли ўлароқ, дунёвий партиялардан ташкил топган ва араб израилликлар учун тенг ҳуқуқлар, Израильнинг Фаластин ҳудудларини ҳарбий ишғол қилишига чек қўйиш ва Израиль-Фаластин низосини икки давлат асосида ҳал қилишни тарғиб қилувчи Биргаликдаги рўйхат мухолифат ичидан таъсир ўтказишни хоҳлайди.
У асосий сиёсий йўналишларда қўллаб-қувватлаш эвазига Нетаньяху ҳукуматининг ўрнини эгаллаши мумкин бўлганларга сайловда «хавфсизлик тўри»ни таклиф қилиш ҳақида гапиради.
Араб израилликлар учун ушбу сайловдаги энг муҳим масалалардан бири бу — авж олган тўдалар жиноятчилигидир.
Сентябрь ойида «Израиль Демократия Институти» таҳлил маркази томонидан ўтказилган сўровномада араб фуқароларининг 53,5 фоизи қайси партияни қўллаб-қувватлашни танлашда бу энг муҳим омил эканини билдирган.
Тинч-тотув яшашни тарғиб қилувчи яҳудий-араб ташкилоти — «Абраҳам ташаббуслари» маълумотларига кўра, ўтган йили жамоадаги қотилликлар рекорд даражага — 252 тага етди, бу ўлдирилган яҳудий израилликлар сонидан тахминан беш баравар кўпдир.
Яффада, ҳозирда Тель-Авивнинг бир қисми бўлган араб-яҳудий аралаш маҳалласида, Зияд Самуни менга ўтган йилнинг ноябрь ойида ўғли Ҳусайн уйи яқинида мотоциклдаги икки қуролланган шахс томонидан отиб ўлдирилган жойни кўрсатади.
Ушбу ҳолат бўйича ҳеч ким ҳибсга олинмаган. Жуда кам сонли жиноятлар очилаётгани сабабли, араб-израилликлар ҳукуматни ҳаракатсизликда айбламоқда.
«Улар биз шундай вазиятга келишимиздан манфаатдордек туюлади, қаердаки қотил ҳеч қачон ушланмайди, бу эса араб жамиятидаги арабларга бир-бирини ўлдиришда давом этиш имконини беради», — дейди ҳозирда «Тинчлик учун исроиллик-фаластинлик йўқотишга учраган оилалар» қўллаб-қувватлаш гуруҳи аъзоси бўлган Самуни.
Израиль полицияси Би-би-сига Ҳусайннинг ўлдирилиши бўйича суриштирув ишлари ҳали ҳам фаол давом этаётганини айтиб, «зорлик ва жиноятчиликнинг ҳар бир ҳолатига жуда жиддий муносабатда бўлишини» қўшимча қилди.
«Ўғлидан айрилган ота сифатида, албатта, бу қон тўкилиши тугашини хоҳлайман», — дейди Самуни менга. «Ўзгариш керак деб ҳисоблайдиган ҳар бир араб фуқароси бу сафар овоз беришга бориш вақти келганини кўришини истардим».
Ушбу ойда Израиль Олий суди Марказий сайлов комиссиясининг Бирлашган Араб Рўйхати ва Биргаликдаги рўйхатни, шунингдек, уларнинг икки аъзосини сайловдан четлаштириш ҳақидаги қарорини бекор қилди.
Бошқарув коалицияси устунлик қиладиган комиссия улар Израильнинг яҳудий давлати сифатидаги мавжудлигини инкор этувчи номзодларни тақиқловчи қонунни бузганини айтган эди. Партиялар ва уларнинг вакиллари буни кескин рад этдилар.
Овоз беришга саноқли кунлар қолганда, Назаретда баъзи ҳайдовчилар ўз автомобилларига танлаган партияларининг байроқларини ўрнатишмоқда.
Бу сайловдаги ставкалар юқори: араб фуқаролари Израильда ҳокимиятни ким эгаллашини ҳал қилишлари мумкин ва улар бу овоз беришни мамлакатдаги ўз келажаклари учун ҳам жуда муҳим деб билишади.