Ислом Каримов туғилган уй, ўқиган мактаб ва қабридан репортаж

Ўзбекистоннинг биринчи президенти Ислом Каримов вафотига ўн йил тўлди. Шу муносабат билан, газета Самарқандда бўлиб, унинг туғилган уйи, ўқиган мактаби ва дафн этилган мақбарасидан репортаж тайёрлади. Шунингдек, аҳолидан биринчи президент билан боғлиқ хотираларини сўради.

**Ислом Каримовнинг туғилган уйи**

Регистон майдонидан 1-2 километр узоқликда, Бибихоним кўчасидаги 124-уйда Ислом Каримов туғилиб, болалик ва ўсмирлик йилларини ўтказган. Бу хонадонда унинг ота-онаси бир қиз ва етти ўғил фарзанди билан яшаган. 2009-йилгача бу ерда Ислом Каримовнинг укаси Хуршид Каримов истиқомат қилган, у вафот этгач, 2017-йилгача акаси Омонулло Каримовнинг фарзанд ва набиралари яшаган.

Маҳаллада 70 йилдан бери яшовчи Азизхон Маҳмудов Каримовлар оиласини болалигидан яхши билишини айтади. У Ислом Каримовни шахсан таниганини ва охирги марта 2016-йилда у келганида кутиб олиб, кўришганини эслайди.

Каримов вафотидан сўнг, хонадон уй-музейга айлантирилиб, 2017-йил март ойидан ташриф буюрувчилар учун очилган. Бугунги кунда ҳам Ислом Каримовнинг туғилиб-ўсган хонадони ва у таҳсил олган жойларга қизиқиш катта. Ҳар куни Ўзбекистоннинг турли ҳудудларидан, шунингдек, Марказий Осиёнинг бошқа давлатларидан ўртача 200-300 нафарга яқин меҳмон келади. Баҳор ва ёз ойларида уларнинг сони янада ортади. Ташриф буюрувчилар Қуръон тиловат қилиб, дуо ўқиб кетишади ва махсус дафтарга ўз таассуротларини ёзиб қолдиришади. Бу дафтар 2022-йил октабридан буён меҳмонларнинг фикрларини жамлаб келмоқда.

Азизхон Маҳмудовнинг хотирасида Каримовлар оиласининг кундалик ҳаёти билан боғлиқ тафсилотлар сақланиб қолган. Унинг айтишича, Ислом Каримовнинг онаси Санобар ая фарзандларини шу ҳовлида катта қилган. "Уй дарвозасидан чиқишда рўпарада ҳовуз бўларди, унинг олдига оналари чиқиб ўтирарди. Оиладаги фарзандларнинг ҳаммаси ўқимишли, олий маълумотли бўлган. Жуда ҳам тинч, ҳурмат-эътиборга сазовор оила эди", – дейди у.

Унинг хотирасида биринчи президентнинг сўнгги ташрифи ва дафн маросими ҳам алоҳида ўрин эгаллайди. Унга кўра, 2016-йилда Ислом Каримов вафот этганидан сўнг жасади шу хонадонга олиб келинган. Жанозага тайёрлаш билан боғлиқ барча жараёнлар шу ерда амалга оширилган. Азизхон Маҳмудов ўша кунни мотам тутган одамлар ва гулларга тўлган кўчалар билан эслайди. Унинг айтишича, Тошкентдан келтирилган гуллардан ташқари, Самарқандда ундан ҳам кўпроқ гуллар жамланган ва одамлар биринчи президентни йиғлаб кузатган.

Қўшни хонадонда яшовчи Карим Раҳимбердиевнинг айтишича, Ислом Каримовнинг қариндошлари, жиянлари, набиралари ва турмуш ўртоғи Татяна Каримова бу хонадонга тез-тез келиб туради. Раҳимбердиевнинг ўзи ҳам шу маҳаллада туғилиб, катта бўлган. У қўшниси Ўзбекистон президенти бўлганидан доим фахрланганини айтди. Ислом Каримовни эса бир марта – 2010-йил сентабр ойи бошида, у рафиқаси билан туғилиб ўсган хонадонига келганида кўрган. "Ўшанда рафиқаси билан Регистондан уйгача пиёда юриб келганди. Туғилиб-ўсган уйида ош еб, тушлик қилишган", – дейди у.

Ислом Каримов вафотидан олти ой ўтгач, унинг номидаги фонд хонадонни асраб-авайлаш ва қараб туриш вазифасини Раҳимбердиевнинг отаси Комил Раҳимбердиевга ишониб топширган. Унинг отаси аввал маҳалла раиси бўлиб ишлаган, биринчи президент вафот этган куни унинг жасадини ювишда, шунингдек, таъзия ва бошқа маросимларда иштирок этган. "Ярим йилдан кейин шу хонадонга қараб туришларини ишониб топширишди. Отам вафот этганидан кейин асосан мен қараб турибман. Бу ерга вилоятдаги масжидлардан имом ва имом-ноиблар ҳам келиб туради", – деди Карим Раҳимбердиев. Унинг қайд этишича, ҳар йили Ислом Каримов туғилган ва вафот этган саналарда, шунингдек, Ҳайит байрамларида Татяна Каримова бощилигида хонадонда қўй сўйилиб, эҳсон қилинади.

**Ислом Каримов ўқиган мактаб**

Регистон майдони ҳамда Бибихоним мажмуаси оралиғида Ислом Каримов таҳсил олган 21-умумтаълим мактаби жойлашган. Биринчи президент бу муассасада 1950-1955-йилларда ўқиган. Муассаса қошида 1992-йилда мактаб тарихи ва ўқувчилари эришган ютуқларга бағишланган музей ташкил этилган. Унда мактаб тарихига оид экспонатлар билан бирга, Ислом Каримовнинг ўқувчилик даврини акс эттирувчи сурат, ҳужжат ва бошқа ашёлар ҳам сақланади.

Мактаб маслаҳатчиси Дилдора Баҳронованинг айтишича, музейда Ислом Каримовнинг 8-9-синфларда ўқиган йилларига оид синф журналларининг асл нусхалари бор. Уларда Каримовнинг барча баҳолари 5 бўлгани кўринади. "Журналларга кўз югуртирсангиз, биринчи президентимиз 5 баҳога ўқиганини кўриш мумкин. У киши аниқ фанларга қизиққан", – дейди у. Ушбу журналда Ислом Каримов 14-бўлиб қайд этилган.

Музейда Ислом Каримовнинг болалик ва ўсмирлик даври акс этган фотосуратлари, синфдошлари ва ўқитувчилари билан тушган суратлари, мактабни битирганликка оид ҳужжатлари нусхалари, винеткаси, ўқувчилик йилларида ўтирган парта ва медаллари ҳам сақланади. Шунингдек, унинг кейинги ҳаётига оид айрим фотосурат ва ҳужжатлар, жумладан, институтда таҳсил олган даврига тегишли ҳужжатлар нусхалари ҳам музейдан ўрин олган. "У киши авиамодел тўгарагига қатнашган ва унда энг фаол ўқувчилардан бўлган. Кўп китоб ва адабиётлар, айниқса, тарихий асарларни ўқишга қизиққан", – дейди мактаб маслаҳатчиси.

Ислом Каримов мактабни 1955-йилда олтин медал билан тамомлаган. Мактаб раҳбариятининг маълум қилишича, ўша йили Самарқанд вилоятига битта олтин медал берилган ва у Ислом Каримовга насиб этган. Шунингдек, у ўша йили вилоят миқёсида ўқувчилар ўртасида ўтказилган олимпиадада ҳам ғолиб бўлган. "Бу ерда у киши ўтирган парта ҳам бор. Вақти-вақти билан сайёҳлар келиб, уни кўришади ва қизиқиш билдиришади", – дейди Дилдора Баҳронова.

Музей фақат Ислом Каримовнинг ўқувчилик йилларини эмас, мактабнинг умумий тарихини ҳам қамраб олган. Унда турли йилларда шу мактабда таҳсил олиб, спорт ва фан соҳаларида ютуқларга эришган ўқувчиларнинг суратлари, медаллари, кубоклари ва бошқа мукофотлари ҳам намойиш этилган. 21-мактабга маҳаллий аҳоли билан бирга Ўзбекистоннинг турли ҳудудлари ва хориждан келган сайёҳлар ҳам ташриф буюради. Ислом Каримов ўқиган синфлар, музейдаги фотосуратлар, журналлар ва у ўтирган парта меҳмонларда алоҳида қизиқиш уйғотади.

**Ислом Каримовнинг қабри**

Самарқанд шаҳридаги "Ҳазрати Хизр" мажмуаси раҳбари Маҳмудхон Мухторовнинг айтишича, мазкур масжид Марказий Осиёдаги энг қадимий масжидлардан бири ҳисобланади. Ривоятларга кўра, бу ер Хизр алайҳиссалом қадамжоси бўлган. Масжид 712 йилда Қутайба ибн Муслим томонидан қурдирилган. Унинг таъкидлашича, совет даврида масжид анча хароб аҳволга келиб қолган. Мустақиллик йилларида эса марҳум президент Ислом Каримов ташаббуси билан икки марта таъмирланган.

"Ислом Каримовнинг бу масжидга нисбатан ҳурмати бошқача эди. Самарқандга ҳар ташриф буюрганларида имкони борича шу ерга келиб, элимиз ва юртимиз ҳаққига дуолар қиларди. Жойнинг улуғлигига у кишининг эҳтиромлари жуда катта бўлган", – дейди Маҳмудхон Мухторов. Унинг сўзларига кўра, Ислом Каримов "Ҳазрати Хизр" мажмуаси ҳудудига дафн этилишини васият қилган. 2016-йил сентабрда васиятга мувофиқ, кўрсатилган жойга дафн этилган.

2017-йилда президент Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан Ислом Каримов қабри устига мақбара барпо этилиб, масжиднинг айвонлари ҳам янгидан қурилган. Ушбу жараёнда қадимий масжид ҳам капитал таъмирланди. Мажмуа раҳбарининг айтишича, ўн йилдирки, зиёратчилар оқими тўхтамайди. Ҳар куни юзлаб маҳаллий аҳоли ва хорижий сайёҳлар бу ерга ташриф буюради. Маҳмудхон Мухторовнинг қайд этишича, Ислом Каримовни шахсан кўрган, у билан бир даврда ишлаган ёки суҳбатларини эшитган кексалардан ташқари, талабалар ва мактаб ўқувчилари ҳам гуруҳ-гуруҳ бўлиб, мажмуага тез-тез келади.