Ишлаб чиқиш босқичида
Қозоғистон ва Ўзбекистон трансчегаравий QR-тўловларнинг мос келувчи тизимини яратиш устида иш бошлади. Ҳозирча лойиҳа техник ишлаб чиқиш босқичида, бироқ унинг аҳамияти банк соҳасидан анча четга чиқади. Агар Марказий Осиёнинг икки энг йирик иқтисодиёти миллий тўлов платформалари ўзаро боғланса, минтақа аҳолиси хорижий карталарни расмийлаштирмасдан, ўзлари ўрганган мобил иловалар орқали харидларни амалга оширишлари ва пул ўтказишлари мумкин бўлади. Моҳиятан, гап устун миллий органлар ва иқтисодий иттифоқ тўғрисидаги битимларсиз умумий тўлов маконини шакллантириш ҳақида бормоқда.
Сентябрь ойида Ўзбекистоннинг HUMO миллий тўлов тизими ва Қозоғистон Миллий тўлов корпорацияси ҳамкорлик тўғрисидаги меморандумни имзоладилар. Томонлар QR-кодларни ўзаро қабул қилишни йўлга қўйишни режалаштирмоқда: Ўзбекистон фуқаролари Қозоғистондаги харидлар учун маҳаллий тизим орқали тўлашлари, қозоғистонликлар эса Ўзбекистонда UzQR дан фойдаланишлари мумкин бўлади. Яна бир йўналиш — банк иловаларидан икки мамлакат карталари ўртасидаги ўтказмалардир.
«HUMO учун ушбу лойиҳа трансчегаравий тўлов ечимларини ривожлантириш ва Марказий Осиёда молиявий интеграцияни мустаҳкамлаш йўлидаги муҳим қадамдир», — деди HUMO бошқаруви раиси Александр Сотников.
Ҳозирча хизмат ишга туширилмаган. Бошланиш муддатлари, биринчи босқич банклари, тарифлар ва валюта конвертацияси механизми белгиланмаган. Регуляторлар ҳали клиринг ва якуний ҳисоб-китоблар қандай ўтишини, маълумотлар қаерда сақланишини ва мижозларни идентификация қилишнинг қандай қоидалари қўлланилишини ҳал қилишлари керак.
Қозоғистон банклараро QR-тўловларни 2025 йилда ишга туширди, 2026 йил 19 июлдан эса мамлакатда Миллий тўлов корпорацияси бошқарувидаги Ягона QR тизими ишлай бошлади. У бир банкнинг иловаси билан бошқа банкнинг терминали орқали харидларни амалга ошириш имконини беради. Миллий банк маълумотларига кўра, дастлабки кунлардаёқ 1 млн га яқин транзакция қайта ишланган. Оператор банклардан банклараро тўлов суммасининг 0,05 фоизи миқдорида ҳақ олади, харидор учун операция бепул.
QR-код Қозоғистонда аллақачон тор доирадаги технология бўлишдан тўхтаган. 2024 йилда бундай тўловлар сони POS-терминаллар орқали карталар билан тўлаш ҳажмидан 26 фоизга ошиб кетди. Тахминан ҳар иккинчи нақд пулсиз харид QR-код орқали амалга оширилган, операциянинг ўртача суммаси эса 14 минг тенгени ташкил этган.
Ўзбекистонда параллел равишда ички тўлов инфратузилмаси бирлашмоқда. 2024 йилда HUMO ва Uzcard банкомат тармоқларининг интеграцияси якунланди. 2025 йил бошига келиб, банкларда масофавий хизматлардан фойдаланувчилар сони 52,9 млн нафарни ташкил этди — бу ерда гап ноёб фуқаролар ҳақида эмас, балки ҳисоб қайдлари ҳақида бормоқда. Жисмоний шахсларнинг мобил иловалар орқали амалга оширган операциялари ҳажми бир йилда 1,6 бараварга ошиб, 396,7 трлн сўмга етди. Тадбиркорларга QR-online тизимида 108 мингга яқин код берилди.
«Миллий тизимлар бирлашганда, минтақавий савдо тезлашади, у билан бирга ишонч ҳам ортади», — деб таъкидлайди Uzcard бош директори Давид Меликидзе. Унинг фикрича, умумий инфратузилма Тошкент, Бишкек ёки Олмаотада бир хил тезкор ва шаффоф тўловларни таъминлашга қодир.
Бундай яқинлашиш учун иқтисодий асос аллақачон мавжуд. 2025 йилда Қозоғистон ва Ўзбекистон ўртасидаги товар айирбошлаш ҳажми 16,2 фоизга ошиб, 5 млрд долларга яқинлашди. Икки давлат президентлари томонидан қўйилган мақсад — уни 10 млрд долларга етказишдир. Қозоғистон Ўзбекистоннинг ташқи савдосида Хитой ва Россиядан кейин учинчи ўринни эгаллайди.
Аҳолининг ҳаракатчанлиги ҳам кам аҳамиятга эга эмас. 2025 йилнинг январь–ноябрь ойларида Ўзбекистонга 2,5 млн Қозоғистон фуқароси ташриф буюрди. Қарама-қарши йўналишда эса бир йил ичида 1,3 млн га яқин ўзбекистонлик сафар қилди. Сайёҳлар, меҳнат мигрантлари, кичик меҳмонхоналар, кафелар, дўконлар ва транспорт компаниялари янги тизимнинг биринчи оммавий фойдаланувчиларига айланиши мумкин.
Бугунги кунда Тошкентдаги қозоғистонлик ёки Олмаотадаги ўзбекистонлик тез-тез нақд пул ечиб олишга ёки сотувчи қайси иловани қабул қилишини аниқлашга мажбур бўлмоқда. QR-кодлар ўзаро тан олинганда, ўз банкининг иловасини очиш кифоя қилади. Бу операциянинг оддийлиги ортида мураккаб инфратузилма — валюталарни конвертация қилиш, мижозни текшириш, маълумотларни узатиш ва банклар ўртасидаги ҳисоб-китоблар яширинган.
Айнан шу даражада асосий қийинчиликлар юзага келади. «Муаммо — пастдан ривожланаётган бозор ва юқоридан марказий банкларнинг ёндашуви ўртасидаги интерфейсда. Умумий стандартларнинг йўқлиги тўсиқларни келтириб чиқаради», — деб ҳисоблайди Anchorage Digital стейблкоин-ечимлар йўналиши раҳбари Серджио Мелло.
Жараённинг яна бир иштирокчиси Хитой бўлиши мумкин. Август ойида Ўзбекистон Марказий банки Tencent билан UzQR ни халқаро тўлов экотизимлари билан интеграция қилишни муҳокама қила бошлади. Хитой компанияси маълумотларига кўра, TenPay Global платформаси аллақачон 13 та мамлакат ва минтақадаги 40 дан ортиқ ҳамён ва тўлов тармоқлари билан ҳамкорлик қилмоқда.
Ушбу фонда Хитой ва Россия таъсирининг нисбати тўғрисида савол туғилади. Хитой 2025 йилда Ўзбекистоннинг энг йирик савдо шериги бўлди: товар айирбошлаш ҳажми Россиянинг 13 млрд долларига нисбатан 17,2 млрд долларга етди. Uzcard инфратузилмасида Россиянинг «Мир» карталарини қабул қилиш 2022 йилнинг сентябридаёқ тўхтатилган эди.
Бироқ Россиянинг сиқиб чиқарилиши ҳақида гапиришга ҳали эрта. У меҳнат миграцияси ва пул ўтказмалари соҳасида етакчи ролни сақлаб қолмоқда. 2024 йилда Россиядан Ўзбекистонга трансчегаравий ўтказмаларнинг 77 фоизи ёки 11,5 млрд доллар кириб келди. Қозоғистондан ихтисослаштирилган тизимлар орқали хорижга ўтказилган пулларнинг қарийб 83 фоизи Россиянинг «Золотая корона» тизими ёрдамида амалга оширилган.
Шундай қилиб, Россия ҳозирча миграция пуллари инфратузилмасини ушлаб турибди, Хитой эса рақамли истеъмол, савдо ва туризм инфратузилмасига даъвогарлик қилмоқда. Марказий Осиё мамлакатларида эса учинчи вариант — ташқи шерикларни технологик шлюзлар сифатида улайдиган ўз минтақавий тўлов контури пайдо бўлмоқда.
Шу боис, асосий савол QR-код тасвири кимга тегишли эканлигида эмас. Стандартни ким белгилаши, тўловни ким йўналтириши, валюта конвертациясини ким амалга ошириши, транзакция маълумотларини ким олиши ва банкларнинг кириш қоидаларини ким ўрнатиши муҳимроқдир. Янги тизим Марказий Осиёнинг молиявий мустақиллик воситасига айланадими ёки янги технологик қарамликка олиб келадими — бу айнан шунга боғлиқ.
Ушбу вазиятда минтақавий интеграция юқоридан эмас, балки пастдан ривожланмоқда. Уни миллионлаб сафарлар, оилавий ўтказмалар, маркетплейслар ва кундалик харидлар ҳаракатлантирмоқда. Марказий Осиё сиёсий маънода ҳали ягона бозорга айлангани йўқ, бироқ смартфон экранида аста-секин шундай бозорга айланиб бормоқда.