Ўзбекистон рақамли тўлов инфратузилмасини яратмоқда. У кичик ва ўрта бизнесни молиялаштириш инфратузилмасига айланиши мумкинми?
Ўзбекистоннинг рақамли молия тарихи янада қизиқарли босқичга кирмоқда. Мамлакат энди бўш қоғоздан бошламаяпти. У аллақачон тезкор тўлов тизимига, ички карта инфратузилмасига, ҚР тўловларига ва финтеч, Опен Банкинг ва ҳисобдан ҳисобгача хизматлар бўйича тез ривожланаётган кун тартибига эга.
О'збекистоннинг рақамли молия ландшафти тез сур'атлар билан ривожланмоқда, асосий инфратузилмадан ташқари янада мураккаб босқичга о'тмоқда. Мамлакат аллақачон тезкор то'лов тизими, ички карта тармог'и ва ҚР то'лов имкониятларини яратди, шунингдек, финтеч, очиқ банк хизматлари ва ҳисобдан ҳисобгача хизматларга тобора ко'проқ э'тибор қаратилмоқда.
2024-йилда Марказий банкнинг тезкор то'лов тизими 47,6 миллион транзаксияни қайта ишлади. ҚР код то'ловлари 441,7 миллиард со'мдан ошди. Марказий банкнинг 2025-йилги йиллик ҳисоботида ҚР-онлайн тизими орқали бизнесга тахминан 108 000 та ҚР код берилганлиги ко'рсатилган, ҚР транзаксиялари қиймати эса йилдан-йилга қарийб 1,3 баравар ошди.
Инфратузилма янада ривожланиши режалаштирилган. 2026–2030-йиллардаги финтеч стратегияси учун Марказий банк миллий то'лов о'тишини, стандартлаштирилган ҚР протоколларини, очиқ банк хизматларини ва ҳисобдан ҳисобгача о'тказмаларни устувор вазифа қилиб қо'йди. 2026-йил 1-июлдан бошлаб савдо ва хизмат ко'рсатиш соҳалари учун ҳам ягона УзҚР қабул қилиш тизими жорий этилди.
Бу о'згаришлар муҳим аҳамиятга эга, аммо бизнесни ривожлантириш нуқтаи назаридан муҳим савол туг'диради: О'збекистон ушбу то'лов инфратузилмасидан қандай фойдаланиши мумкин? Мақсад транзаксияларни якуний нуқта сифатида эмас, балки кенгроқ молиявий муносабатлар учун потенциал бошланг'ич нуқта сифатида ко'риш бо'лиши керак.
**Молиялаштиришдаги тафовутни бартараф этиш**
Жаҳон банкининг ма'лумотларига ко'ра, О'збекистоннинг микро, кичик ва о'рта бизнес (МСМЕ) сектори муҳим ва иқтисодий жиҳатдан жуда муҳим бо'либ, бизнеснинг 90% дан ортиг'ини, бандликнинг 75% ни ва ЯИМнинг тахминан 55% ни ташкил қилади.
Бироқ, молиялаштиришга кириш имконияти жиддий то'сиқ бо'либ қолмоқда. Жаҳон банкининг хабар беришича, МКО'Бнинг учдан бир қисмидан ко'прог'ида банк ҳисоблари ё'қ, савдонинг 30% дан камрог'и электрон шаклда амалга оширилади ва кичик корхоналарнинг атиги 10% ва о'рта корхоналарнинг 16% кредитларга кириш имконияти ҳақида хабар беришади. МКО'Б кредитларига бо'лган тахминий талаб тахминан 13 миллиард АҚШ долларини ташкил этади, молиялаштириш етишмовчилиги эса тахминан 6 миллиард АҚШ долларини ташкил этади.
Бу рақамлар рақамли то'ловларнинг кенгайиши билан биргаликда ко'риб чиқилиши керак. Имконият ко'проқ рақамли транзаксиялар автоматик равишда ко'проқ кредитга олиб келади деб тахмин қилишда эмас, лекин улар бундай қилмайди. Бунинг о'рнига, гап кичик ва о'рта бизнесни молиялаштиришдаги доимий муаммони юмшатиш учун рақамли молиявий фаолиятдан фойдаланиш ҳақида кетмоқда: кичик бизнеснинг ҳақиқий фаолиятига чекланган тушунча.
**То'лов фаолиятидан молиявий шаффофликка**
Рақамли равишда тобора ко'проқ даромад олаётган бизнеслар учун транзаксия оқимлари савдо нақшлари, мавсумийлик, даромадларнинг изчиллиги ва пул оқимининг хатти-ҳаракатлари бо'йича қимматли ма'лумотларни аста-секин тақдим этиши мумкин.
Бу ма'лумот о'з-о'зидан кредит балини ташкил этмаслиги керак. Даромад фойдадан фарқ қилади, транзаксия ҳажми то'лов қобилиятига тенг келмайди ва ҳеч қандай рақамли из фирибгарлик, иқтисодий зарбалар ёки кредит хавфини бартараф эта олмайди.
Шунга қарамай, транзаксия ма'лумотлари молиявий ҳисоботлар, ҳисоб тарихи, кредит бюроси ма'лумотлари, гаров (агар мавжуд бо'лса) ва бошқа ан'анавий андеррайтинг ма'лумотларини то'лдирувчи қо'шимча контекст қатлами бо'либ хизмат қилиши мумкин.
Бу фарқ жуда муҳим. Фойдали ривожланиш "рақамли то'ловдан автоматик кредитга" эмас, балки "рақамли то'ловдан ко'проқ хабардор молиявий қарорларга молиявий ко'ринишни яхшилашга" қаратилган.
Бу ё'налиш О'збекистоннинг сиёсат муҳокамаларида аллақачон яққол ко'риниб турибди. 2026-йил июн ойида Марказий банк, Жаҳон банки ва ИФС кичик ва о'рта бизнесни кредитлаш, қисман ва портфел кредит кафолатлари ҳамда ФИНГРОВ дастури доирасида хавфни баҳолаш тизимларини такомиллаштириш учун рақамли воситаларни о'рганиб чиқдилар.
**То'ловлар тарқатиш канали сифатида**
Иккинчи имконият мавжуд: то'лов инфратузилмаси шунчаки пул о'тказиш учун эмас. У етуклашган сари, молиявий хизматларни тарқатиш учун ҳам воситага айланиши мумкин.
Савдогар муносабатлари ҚР то'ловини қабул қилишдан бошланиши мумкин. Вақт о'тиши билан бу муносабатлар бизнес ҳисоби, нақд пулни бошқариш воситалари, айланма маблаг'ларни молиялаштириш, етказиб берувчилар учун то'ловлар, факторинг, суг'урта ёки бошқа хизматларни о'з ичига олиши мумкин.
Бу, айниқса, О'збекистон очиқ банк ва ҳисобдан ҳисобгача имкониятларни ривожлантираётган бир пайтда жуда муҳимдир. Агар тартибга солинадиган молиявий маҳсулотлар бизнес аллақачон транзаксиялар амалга оширадиган рақамли муҳитлар орқали тарқатилиши мумкин бо'лса, банклар ҳар бир молиявий муносабатларнинг жисмоний филиал ёки ҳатто ан'анавий банк иловаси ичида пайдо бо'лишига муҳтож бо'лмаслиги мумкин.
Кейин стратегик савол "То'ловни ким қайта ишлайди?" дан "То'лов атрофида энг қимматли молиявий муносабатларни ким ривожлантириши мумкин?" га о'тади.
**КО'Б суб'эктлари учун янада кучлироқ қиймат таклифи**
Рақамлаштириш тартибга солувчилар ва молия институтлари учун аниқ афзалликларни тақдим этади: самаралироқ то'ловлар, яхшиланган кузатув ва кенгроқ расмий молиявий из.
Бироқ, барқарор қабул қилиш бизнеснинг о'зи учун ҳам жозибадор қиймат таклифини талаб қилади.
КО'Б суб'эктлари учун рақамли то'ловларнинг қиймати рақамлаштириш охир-оқибат фойдали молиявий хизматларга киришни яхшилаши мумкин бо'лганда кучаяди. Савдогарга шунчаки: "Рақамли то'ловларни қабул қилинг, чунки иқтисодиёт рақамлилашмоқда", дейиш керак эмас. Энг кучли таклиф эса: "Сизнинг рақамли фаолиятингиз молия тизимига бизнесингизни яхшироқ тушунишга ёрдам беради".
Бу яхшиланган тушунча молиялаштиришни кафолатламайди, лекин у ко'проқ тегишли айланма маблаг'лар маҳсулотлари ва чуқурроқ банк муносабатлари учун шароит яратишга ёрдам беради.
**Финтеч инновацияларини ҳақиқий бизнес муаммолари билан бог'лаш**
О'збекистоннинг финтеч экотизими аллақачон то'ловлардан ташқари г'ояларни о'рганмоқда. 2026-йил март ойида финтеч стартаплари Марказий банк ва тижорат банкларига кичик бизнес учун рақамли факторинг, транзаксия ма'лумотларини таҳлил қилиш, бозор ва логистика воситалари, карталарни агрегация қилиш ва АИ асосидаги хизматларни о'з ичига олган ечимларни тақдим этдилар. Пилот дастурларни о'рганиш бо'йича дастлабки келишувларга эришилди.
Бу умид бахш этади, чунки финтечни ривожлантиришнинг кейинги босқичи фақат ишга туширилган иловалар, то'лов усуллари ёки АПИлар сони билан баҳоланмаслиги керак.
Шунингдек, янги инфратузилма қиммат бизнес муаммоларини ҳал қиладими ёки ё'қми, баҳоланиши керак: айланма маблаг'ларга кириш, етказиб берувчиларнинг секин то'ловлари, парчаланган молиявий ма'лумотлар, пул оқимининг заиф ко'риниши ва молиявий маҳсулотларнинг қиммат тақсимланиши.
Шу нуқтаи назардан, рақамли факторинг айниқса қизиқарли мисолдир. У финтечни алоҳида технологик қатлам сифатида ко'риб чиқиш о'рнига, то'ловлар, дебиторлик қарзлари, бизнес ма'лумотлари ва молиялаштиришни ҳақиқий операцион эҳтиёж атрофида бирлаштиради.
**Зарур огоҳлантириш: Яхши ма'лумотлар, осонроқ кредит эмас**
Муҳим огоҳлантириш керак. Глобал финтеч мунозараси ко'пинча жуда тез "ко'проқ ма'лумотлар"дан "ко'проқ кредитлаш"га о'тади. О'збекистон бу қисқа ё'лдан қочиши керак.
Жаҳон банкининг яқинда о'тказилган мамлакатлараро тадқиқотлари шуни ко'рсатадики, электрон то'ловларни қабул қилувчи фирмалар ва кредит чекловларининг пастлиги о'ртасида кучли бог'лиқлик мавжуд, айниқса ахборот бо'шлиқлари сезиларли бо'лган ҳолларда. Бироқ, муаллифларнинг о'злари сабаб-оқибат бог'лиқлигини аниқлашга эҳтиёт бо'лишади.
Амалий сабоқ то'лов ма'лумотлари кредитга лаёқатлиликни исботлашида эмас. Гап шундаки, рақамли то'ловлар илгари мавжуд бо'лмаган форматда мавжуд бо'лган ма'лумотларни яратиши мумкин.
Шунинг учун мақсад яхшироқ андеррайтинг бо'лиши керак, юмшоқроқ андеррайтинг эмас; тақсимотни яхшилаш, бег'араз кредит бериш эмас; ва бизнес ва кредитор учун тижорат жиҳатдан барқарор бо'лган молиявий инклюзивлик.
**То'лов инфратузилмасидан самарали молиявий инфратузилмага**
О'збекистон ҳозирда бир вақтнинг о'зида бир нечта муҳим қатламларни яратмоқда: тезкор то'ловлар, ягона ҚР қабул қилиш, ички то'лов инфратузилмаси, очиқ банк муҳокамалари, ҳисобдан ҳисобгача хизматлар, финтеч синовлари ва кичик ва о'рта бизнесни молиялаштириш учун янги механизмлар.
Катта имконият бу қатламлар бир-бирини мустаҳкамлашини та'минлашдадир.
Транзаксиялар ҳажми, ҚРни жойлаштириш ва рақамли то'ловларни қабул қилишдан ташқари, мен тобора ко'проқ бошқа ко'рсаткичлар то'пламини кузатиб бораман: рақамли фаол кичик ва о'рта бизнеснинг расмий молиялаштиришга кириш имкониятига эга бо'лиш сони; то'ловларни бошлаганидан кейин қанча бизнес қо'шимча молиявий хизматларни қабул қилиши; рақамли фаолият андеррайтинг вақтини ва нархини камайтирадими; ва айланма маблаг'лар маҳсулотлари ҳақиқий пул оқими моделларига ко'проқ мос келадими.
Булар ҳозирда миллий бошқарув панели сифатида нашр этилмаган. Улар бошқа савол учун таклиф қилинган чоралар: