Ишга туширишдан олдинги экология: Туркия ўзининг биринчи атом электр стансияси устидан назоратни қандай ўрнатди

Атом электр стансияларининг экологик мониторинги улар ишга туширилишидан анча олдин бошланади. Биринчи АЕС - Аккую қурилаётган Туркия тажрибаси нафақат радиация мониторинги, балки асосий экологик ма'лумотлар, узлуксиз мониторинг, турли агентликларнинг иштироки ва натижалар мавжудлигининг ҳам муҳимлигини ко'рсатади. О'збекистон учун бу тажриба, айниқса, стансия ишга туширилишидан олдин ҳам экологик мониторинг тизимини яратиш нуқтаи назаридан қимматли бо'лиши мумкин.

Муг'ла Сıткı Коçман университетининг Атроф-муҳит муаммоларини тадқиқ қилиш ва қо'ллаш маркази директори, профессор ва фан доктори Аҳмет Демирак Туркияда бундай мониторинг қандай ташкил этилгани, нима учун АЕС ишга туширилишидан олдин мониторингни бошлаш жуда муҳимлиги ва очиқ экологик ма'лумотларнинг роли ҳақида батафсил гапирди.

Демиракнинг со'зларига ко'ра, Аккую АЕС қурилиши пайтида экологик хавфсизлик талаблари аллақачон ҳисобга олинган.

"Ишонч билан айта оламанки, Аккую АЕСдаги радиоактив чиқиндиларни бошқариш тизими ва экологик хавфсизлик чоралари халқаро радиоактив чиқиндиларни бошқариш тамойиллари, ИАЕА ГСГ-1 ва ССР-5 стандартлари, Европа Иттифоқи қоидалари ва Туркия ядро қонунчилигига мувофиқ ишлаб чиқилган. Аккую лойиҳасининг қурилиш босқичида денгиз муҳитига та'сирни минималлаштириш ва тупроқ ва ҳаво сифатини ҳимоя қилиш чоралари ко'рилди. Акс ҳолда, қурилишни амалга ошириш мумкин бо'лмас эди, чунки лойиҳа халқаро назорат учун очиқ қурилиш жараёнида амалга оширилмоқда", деб та'кидлади Демирак.

**Ко'п даражали бошқарув тизими**

Аккую атрофидаги экологик мониторинг лойиҳани амалга оширувчи компаниянинг ягона мас'улияти эмас. Демирак тушунтирганидек, асосий мас'улият Туркия Ядровий Регламентлаш Бошқармаси (НДК) зиммасида. Тизим шунингдек, Туркия Стандартлари Институти, Атроф-муҳит, Урбанизация ва Иқлим О'згариши Вазирлиги ва лойиҳа компанияси Аккую Нüклеер А.Ş. ни ҳам о'з ичига олади. Шундай қилиб, об'эктнинг экологик мониторинги регулятор, давлат идоралари ва лойиҳа компаниясининг о'зини о'з ичига олади.

"Ушбу ёндашув атроф-муҳит намуналарини зарур аналитик сезгирлик билан таҳлил қилишни, жумладан, юқори сезгир таҳлилни ва турли атроф-муҳит компонентларини о'рганиш учун сезгир аналитик усуллардан фойдаланишни о'з ичига олади. Бугунги кунда Аккую АЕС Туркия Республикасидаги биринчи атом электр стансияси ва энг йирик ядровий қурилиш майдончасидир. Ушбу иншоотнинг аҳамиятини ҳисобга олган ҳолда, унинг қирг'оқ сувлари ва денгиз экотизимига та'сири атроф-муҳитга та'сирни баҳолаш (ЭИА) доирасида ва кейинги илмий тадқиқотларда зарур аналитик аниқлик билан атроф-муҳит тадқиқотлари орқали о'рганилади", деб тушунтиради профессор.

Реал вақт режимида мониторинг

Демирак мониторинг натижаларининг мавжудлигига алоҳида э'тибор қаратади. Унинг со'зларига ко'ра, атроф-муҳитга та'сирни баҳолаш ҳисоботлари ва мониторинг натижалари мунтазам равишда нашр этилади. "Мен учун энг муҳими, ЭИА ҳисоботлари ва мониторинг ҳисоботлари Аккую АЕС веб-сайтида нашр этилиши. Бундан ташқари, Аккую АЕС реал вақт режимида атроф-муҳитни мониторинг қилиш тизимини бошқаради. Ма'лумотлар доимий равишда то'планади, денгиз сувининг ҳарорати ва шо'рланишини, шунингдек, унинг бир қатор кимёвий параметрларини кузатиб боради", деб та'кидлайди мутахассис.

Доимий мониторинг бизга нафақат атроф-муҳитнинг ҳозирги ҳолатини, балки вақт о'тиши билан бу ко'рсаткичларнинг динамикасини ҳам кузатиш имконини беради. Бу ма'лумотларни таққослаш ва табиий ва мавсумий тебранишларни ҳисобга олиш имконини беради. Аккую мисолида, тадқиқотнинг катта қисми денгиз муҳити билан бог'лиқ, чунки завод О'рта ер денгизи соҳилида жойлашган.

**Туркия тажрибасининг О'збекистон учун аҳамияти**

Икки мамлакатнинг табиий ва иқлим шароитидаги сезиларли фарқлар туфайли О'збекистонда турк моделини то'г'ридан-то'г'ри такрорлаш амалий бо'лмайди. Аккую О'рта ер денгизи соҳилида жойлашган, шунинг учун кузатувларнинг катта қисми денгиз суви ва қирг'оқбо'йи экотизими билан бог'лиқ. О'збекистонда кузатиладиган параметрлар то'плами турли шароитлар билан белгиланади.

Шунга қарамай, атроф-муҳит мониторингига ёндашувнинг о'зи амалий қизиқиш уйг'отади. Туркия тажрибаси шуни ко'рсатадики, мониторинг завод ишга туширилишидан олдин ҳам бошланади, мониторингда бир нечта субьектлар иштирок этади, ба'зи ко'рсаткичлар доимий равишда кузатиб борилади ва мониторинг натижалари оммага очиқ. Бу изчиллик нафақат о'згаришларни қайд этиш, балки уларни базавий ма'лумотлар билан таққослаш ва об'экт ишлай бошлаганидан кейин атроф-муҳитдаги о'згаришларни тушуниш имконини беради.

Шунинг учун, ядро инфратузилмасини ривожлантираётган мамлакатлар учун Аккую тажрибасидан олинган асосий сабоқлардан бири шундаки, атроф-муҳит мониторинги завод ишга туширилишидан анча олдин бошланади. Қурилиш бошланишидан олдин ҳам, АЕС қурилиши учун лицензия олиш учун зарур ҳужжатларни тайёрлашда муҳандислар асосий ҳужжатлардан бирини - Атроф-муҳитга та'сирни баҳолашни (АМТБ) тайёрлайдилар, бу эса об'эктнинг потенциал экологик хавфсизлиги, экотизимларни сақлаш ва инсон хавфсизлигини баҳолаш имконини беради. АМТБнинг барча ма'лумотлари оммага очиқ ва жамоатчиликка жамоатчилик муҳокамаларида батафсил тақдим этилади. Буларнинг барчаси минтақанинг экотизимини сақлаш ан'анавий равишда бундай инфратузилма лойиҳаларини амалга оширишда устувор ё'налишлардан бири бо'либ келганлигини тасдиқлайди.