Иқтисодий ўсиш ва сунъий интеллект Ўзбекистонда электр энергиясига бўлган талабни кескин оширади — Франклин Темплетон
Иқтисодий ўсиш, рақамлаштириш ва сунъий интеллект Ўзбекистонда электр энергиясига бўлган талабни кескин ошириши кутилмоқда, деди Франклин Темплетон вакили Мариус Дан. Унинг таъкидлашича, электр тармоғига ўз вақтида инвестицияларни таъминлаш учун тарифларни либераллаштириш, РАБни тартибга солиш ва тезроқ ҳуқуқий ислоҳотлар зарур.
Франклин Темплетон таркибидаги ихтисослашган инвестиция бо'лими бо'лган Темплетон Глобал Инвестменц компаниясининг Марказий Осиё бо'йича бош директори Мариус Даннинг со'зларига ко'ра, иқтисодий о'сиш ва сун'ий интеллектнинг ривожланиши О'збекистоннинг электр энергиясига бо'лган талабини сезиларли даражада оширишга тайёр. Дан мамлакат энергетика секторига халқаро капитални жалб қилиш ва электр энергияси ишлаб чиқариш ва тармоқларга о'з вақтида инвестицияларни та'минлаш тарифларни либераллаштириш, тартибга солинадиган активлар базасини (РАБ) тартибга солишни то'лиқ амалга ошириш ва аниқроқ қонунчилик базасини зарур қилишини та'кидлади.
Франклин Темплетон бешта энергетика компаниясида улушга эга бо'лган О'збекистон Миллий инвестиция жамг'армасини (О'зНИФ) бошқаради: "О'збекгидроенерго" (40%), О'збекистон Миллий электр тармог'и (40%), Минтақавий электр тармоқлари (40%), Иссиқлик электр стансиялари (25%) ва "Ҳудудгазта'минот" (40%).
24-август куни Тошкентда бо'либ о'тган Ипак ё'ли молия ва технологиялар форумида нутқ со'злаган Дан сун'ий интеллект, рақамли иқтисодиёт ва аҳолининг о'сиши О'збекистоннинг энергетика инфратузилмасига тобора ко'проқ босим о'тказишини та'кидлади. У шундай деди: "Охир-оқибат, буларнинг барчаси электр энергияси билан ишлайди. Миллий инвестиция жамг'армаси сифатида бизда энергетика соҳасида активлар мавжуд ва компанияларимиз бунга тайёр эканлигига ишонч ҳосил қилишни истаймиз. Бу тарқатиш тармоқлари, ишлаб чиқариш, узатиш ва транспорт инфратузилмасига катта миқдордаги капитал қо'йилмаларни англатади."
Даннинг со'зларига ко'ра, фонд учун асосий устувор вазифа портфел компанияларини ушбу инвестицияларни молиялаштириш учун халқаро бозорларда маблаг' билан та'минлашга тайёрлашдир. У энергетика соҳасидаги тартибга солиш ислоҳотлари, жумладан, электр энергияси тарифларини либераллаштириш ва узатиш ва тарқатиш тармоқлари учун РАБ методологиясини то'лиқ қабул қилиш зарурлигини та'кидлади. Унинг тушунтиришича, бу энергетика компанияларига инфратузилмага инвестицияларни давом эттириш учун етарли раг'батлантиришни та'минлайди. Ден иқтисодий ва аҳолининг о'сиши ва рақамлаштириш давом этаётган бир пайтда инвестицияларга эҳтиёж тобора долзарблашиб бораётганини та'кидлади.
Энергетика тизимининг ортиб бораётган талабга мослашиш қобилияти, шу билан бирга капитал қо'йилмаларни ко'пайтириш ва тарифлар ва тартибга солишни ислоҳ қилиш қобилияти ҳақида со'ралганда, Ден ко'п нарса ҳукуматнинг қонунчилик ислоҳотларини илгари суриш тезлигига бог'лиқлигини та'кидлади. У шундай деди: "Ко'п иш қилиш керак ва ко'п нарса ҳукуматнинг ушбу компаниялар учун раг'батлантирувчи омилларни яратадиган зарур қонунчилик базасини қабул қилишни тезлаштиришга тайёрлигига ҳам бог'лиқ."
Деннинг та'кидлашича, хусусий капитал О'збекистон энергетика секторига электр энергиясини сотиб олиш шартномалари (ППА) орқали жалб қилинган. Бироқ, давлатга қарашли энергетика компаниялари ҳам инвесторлар учун жозибадорлигини ошириши ва молиялаштиришни жалб қилиш имкониятларини яхшилаши керак. Унинг та'кидлашича, "Бу йил, айниқса РАБ механизмининг дастлабки жорий этилиши билан, қадамлар қо'йилди, аммо бу йил охирига қадар анча аниқлик киритилиши керак - ҳеч бо'лмаганда биз фонд нуқтаи назаридан шуни умид қиламиз. Бу ушбу компаниялар о'сиб бораётган талабни о'з вақтида қондириш учун тармоқларга қанча капитал жалб қилиши ва кейинчалик инвестиция қилиши мумкинлигини аниқлайди". Ден қо'шимча қилди: "Биз истаган охирги нарса - электр энергияси танқислиги ёки уни узатиш ва тақсимлаш билан бог'лиқ муаммоларга дуч келиш".
Май ойида О'збекистон Иқтисодиёт ва молия вазирлиги электр энергияси ва газ тарифларини ҳисоблаш учун РАБ методологиясини жорий этиш режаларини э'лон қилди. Ушбу тизимга ко'ра, тарифлар нафақат компаниянинг жорий харажатлари, балки тармоқлар, ускуналар, подстансиялар ва газ қувурлари каби тартибга солинадиган активларининг қиймати билан ҳам белгиланади. Вазирлик ушбу янги методология электр энергияси ишлаб чиқариш нархини тахминан 9% га, узатиш харажатларини 30% га, электр энергиясини тақсимлаш харажатларини тахминан 10% га ва табиий газни тақсимлаш харажатларини тахминан 23% га оширишини тахмин қилди. Бу рақамлар та'минот занжирининг алоҳида босқичларига тегишли бо'либ, то'г'ридан-то'г'ри уй хо'жаликлари тарифларига эмас.
Электр энергияси ва газ ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлашнинг охирги исте'молчилар учун белгиланган тарифлардан ошиб кетадиган ба'зи харажатлари давлат бюджети томонидан қопланиши кутилмоқда. Минтақавий электр тармоқларини бошқарадиган компания учун РАБ қоидалари тариф тизими орқали инвестицияларни қайтариб олиш механизмини таклиф қилиши мумкин. Тармоқни та'мирлаш, янги трансформаторлар, рақамли о'лчаш, ё'қотишларни камайтириш ва та'минот ишончлилигини оширишга инвестициялар, агар регулятор томонидан асосли ва самарали деб топилса, тартибга солинадиган активлар базасига киритилиши мумкин. Кейин компания ушбу инвестициялар бо'йича тартибга солинадиган даромад олиши мумкин, эҳтимол ВАСС орқали, Иқтисодиёт ва Молия вазирлигининг та'кидлашича, бу солиқдан кейин компанияга қараб 14-16% миқдорида белгиланиши мумкин.
2025-йил октябр ойида Бостон Сонсултинг Гроуп (БСГ) бошқарувчи директори ва ҳамкори Игор Алексеев РАБ методологиясига асосланган тарифларни жорий этиш 2027-2028 йилларда режалаштирилганини ма'лум қилди.