"Биз истаган охирги нарса - бу электр энергияси танқислиги." Франклин Темплетон тариф ислоҳоти ҳақида
Мариус Даннинг фикрича, иқтисодий ўсиш, рақамлаштириш ва сунъий интеллектнинг ривожланиши Ўзбекистонда электр энергиясига бўлган талабни кескин оширади. Тарифларни либераллаштириш, РАБни тўлиқ жорий этиш ва қонунчилик ислоҳотларини тезлаштириш ишлаб чиқариш ва тармоқларга ўз вақтида инвестиция киритиш учун жуда муҳимдир.
"Биз истаган охирги нарса - бу электр энергияси танқислиги." Франклин Темплетон тариф ислоҳоти ҳақида
О'збекистон энергетика секторига хорижий инвестицияларни жалб қилиш учун электр энергияси тарифларини либераллаштиришни давом эттириш, РАБ қоидаларини то'лиқ амалга ошириш ва аниқроқ қонунчилик базасини яратиш зарур. Бу ҳақда Темплетон Глобал Инвестменц компаниясининг Марказий Осиё бо'йича бош директори Мариус Дан 24-август куни Тошкентда бо'либ о'тган Ипак ё'ли молия ва технологиялар форумида ма'лум қилди, деб хабар беради Газета.
Франклин Темплетон О'збекистон Миллий инвестиция жамг'армасини (УзНИФ) бошқаради.
Даннинг со'зларига ко'ра, сун'ий интеллектнинг ривожланиши, рақамли иқтисодиёт ва аҳолининг о'сиши энергетика инфратузилмасига юкни оширади.
"Охир-оқибат, буларнинг барчаси электр энергияси билан ишлайди." "Биз, Миллий инвестиция жамг'армаси сифатида, энергетика соҳасидаги активларга эгамиз ва компанияларимиз ушбу қийинчиликларга тайёр бо'лишини та'минлашга интиламиз. Бу тарқатиш тармоқлари, ишлаб чиқариш, узатиш ва транспорт инфратузилмасига катта миқдордаги капитал қо'йилмаларни о'з ичига олади", деб та'кидлади Мариус Дан.
У шунингдек, фонднинг мақсадларидан бири портфел компанияларини ушбу инвестицияларни молиялаштириш учун халқаро бозорларда маблаг' жалб қилишга тайёрлаш эканлигини қо'шимча қилди.
Бунга эришиш учун, Франклин Темплетон вакили та'кидлаганидек, энергетика секторини тартибга солишда ислоҳотлар зарур.
"Биз электр энергияси нархларини либераллаштириш ва тақсимлаш ва узатиш тармоқлари учун тартибга солинган активлар базасини [РАБ] тартибга солиш методологиясини то'лиқ жорий этиш ҳақида гапиряпмиз, токи бу компаниялар тармоққа инвестицияларни давом эттириш учун етарли раг'батга эга бо'лсин", деб тушунтирди Мариус Дан.
У иқтисодий о'сиш, аҳолининг о'сиши ва мамлакатнинг рақамлаштирилиши давом этаётгани фонида инвестицияларга эҳтиёж ортиб бораётганини та'кидлади.
Муҳокама давомида модератор капитал қо'йилмаларни бир вақтнинг о'зида ко'пайтириш, тарифларни ислоҳ қилиш ва тартибга солиш тизимини о'згартириш зарурлигини ҳисобга олган ҳолда, энергетика тизими о'сиб бораётган талабга мослаша оладими, деб со'ради.
"Ҳали ко'п иш қилиниши керак ва ко'п нарса ҳукуматнинг ушбу компаниялар учун раг'батлантирувчи омилларни яратадиган тегишли қонунчилик базасини қабул қилишни тезлаштиришга тайёрлигига ҳам бог'лиқ", деб жавоб берди Мариус Дан.
Унинг со'зларига ко'ра, со'нгги йилларда энергетика секторига хусусий капитал аллақачон электр энергиясини сотиб олиш шартномалари (ППА) орқали жалб қилинган, аммо давлатга қарашли энергетика компаниялари ҳам о'зларининг инвестиция жозибадорлигини ва молиялаштиришни жалб қилиш қобилиятини яхшилашлари керак.
"Бу йил, айниқса РАБ механизмининг дастлабки жорий этилиши билан, қадамлар қо'йилди, аммо бу йил охирига келиб анча аниқлик пайдо бо'лиши керак - ҳеч бо'лмаганда, биз фонддан айнан шуни умид қиламиз. Чунки бу компаниялар о'сиб бораётган талабни о'з вақтида қондириш учун тармоққа қанча капитал жалб қилиши ва кейин инвестиция қилиши мумкинлигини аниқлайди", деди у.
"Биз истаган охирги нарса - электр энергияси танқислиги ёки узатиш ва тақсимлаш билан бог'лиқ муаммоларга дуч келиш", деб хулоса қилди Мариус Дан.
Энергетика соҳасида О'зНИФ бешта компанияда улушга эгалик қилади: "О'збекгидроенерго"да 40%, "О'збекистон миллий электр тармоқлари"да 40%, "Минтақавий электр тармоқлари"да 40%, "Иссиқлик электр стансиялари"да 25% ва "Ҳудудгазта'минот"да 40%.
Май ойида О'збекистон Иқтисодиёт ва молия вазирлиги электр энергияси ва газ тарифларини ҳисоблаш учун тартибга солинадиган активлар базаси (РАБ) методологиясини жорий этиш режаларини э'лон қилди. Ушбу тизим тарифлар нафақат компаниянинг жорий харажатларига, балки унинг тартибга солинадиган активлари - тармоқлар, ускуналар, подстансиялар, газ қувурлари ва хизмат ко'рсатиш учун зарур бо'лган бошқа мулк қийматига ҳам асосланиб ҳисобланишини назарда тутади.
Янги методология жорий этилгандан со'нг, электр энергияси ишлаб чиқариш нархи тахминан 9% га, узатиш хизматлари 30% га, электр энергиясини тақсимлаш тахминан 10% га ва табиий газни тақсимлаш тахминан 23% га ошиши прогноз қилинмоқда. Бу прогнозлар то'г'ридан-то'г'ри уй хо'жаликлари учун тарифларга эмас, балки занжирдаги алоҳида бо'г'инларнинг харажатларига ҳам тегишли.
Электр энергияси ва табиий газ ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлаш харажатларининг охирги исте'молчилар учун белгиланган тарифлардан ошиб кетадиган қисми давлат бюджети томонидан қопланиши режалаштирилган.
Минтақавий электр тармоқларини бошқаришни о'з зиммасига олган компания учун РАБни тартибга солиш тариф модели орқали инвестицияларни қоплаш механизмига айланиши мумкин. Амалда, бу бошқарув компаниясининг тармоқни та'мирлаш, янги трансформаторлар, о'лчашни рақамлаштириш, ё'қотишларни камайтириш ва та'минот ишончлилигини оширишга инвестициялари, агар тартибга солувчи уларни асосли ва самарали деб ҳисобласа, тартибга солинадиган активлар базасига киритилиши мумкинлигини англатади. Бу ҳолда, компания, масалан, ВАСС орқали белгиланган даромад ставкасига эга бо'лиш ҳуқуқига эга, бу Иқтисодиёт ва Молия вазирлиги параметрларида корхонага қараб солиқлардан кейин 14-16% миқдорида белгиланган.
Бостон Сонсултинг Гроуп (БСГ) халқаро консалтинг фирмасининг бошқарувчи директори ва ҳамкори Игор Алексеев 2025-йил октябр ойида РАБ методологиясига асосланган тарифларни жорий этиш 2027-2028 йилларга мо'лжалланганлигини ма'лум қилди.