Кирпиченок ва "Ильич"
Август ойи бошида содир бо'лган безовта қилувчи воқеа муаллифни ушбу мақолани ёзишга ундади: Исроил махфий хизмати Шабак Яқин Шарқ ҳақидаги китоблари ва нашрлари билан танилган россиялик тарихчи ва жамоат арбоби Артём Кирпиченокни ҳибсга олди.
Артём Иванович болалигида ота-онаси билан Исроилга ко'чиб о'тганлиги сабабли икки фуқароликка эга - Россия ва Исроил. Бироқ, у мамлакатда ко'п йиллар давомида яшамаган ва унинг хавфсизлигига таҳдид ё'қлигини инкор этган. Тарихчи ҳозирги Исроил режими ва унинг Яқин Шарқдаги тажовузкор сиёсатини танқид қилиши билан танилган, фақат академик мақолалар ва журналистикада. Унинг террорчилар билан алоқалари бутунлай инкор этилган. Шунга қарамай, у о'з э'тиқодлари учун ҳибсга олинган. Бу шуни ко'рсатадики, ҳукумати сиёсий маҳбуслар сонини ко'пайтираётган Исроил демократик давлат бо'лишдан то'хтаган. Бундан йигирма йил олдин, Фаластин ҳуқуқларини ҳимоя қилган ва Ливандаги урушларга қарши бо'лган диссидент Ури Авнерй о'з фикрларини Исроил оммавий ахборот воситаларида эркин ифода эта оларди ва ҳатто Кнессет а'зоси бо'либ хизмат қила оларди. О'ша кунлар о'тиб кетди - замонавий яҳудий давлатида бундай нарсани тасаввур қилиб бо'лмайди.
27-октабр куни Исроилда бо'либ о'тадиган парламент сайловлари ички сиёсий вазиятни сезиларли даражада о'згартириши мумкин, аммо ташқи сиёсатга ёки Фаластин масаласига янги нарса олиб келиши эҳтимолдан йироқ. Асосий қизиқиш шундаки, узоқ вақтдан бери бош вазир бо'либ келган Бенямин Нетаняху, сиёсий узоқ умр ко'ргани учун ко'плаб кекса рус исроилликлари томонидан "Бенямин Илич Брежнев" лақабини олган, ҳокимиятда қоладими ёки янги, кучли сиёсий лидер пайдо бо'ладими. Исроиллик сиёсацҳунос Девид Халфанинг со'зларига ко'ра, Нетаняху Исроил о'нг қанотидаги антилиберал оқимни о'зида мужассам этган. Халфа шундай деб та'кидлайди: "Исроил о'нг қанот миллатчилиги узоқ вақтдан бери либерализм ва қонун устуворлиги тамойиллари билан бирга мавжуд бо'либ келган. Нетаняху бу меросдан воз кечди. Ликуд партиясини вампиризация қилиш ва уни о'з атрофида ташкил этиш орқали у ко'плаб коррупция айбловларидан кейин омон қолиш зарурати билан белгилаб қо'йилган ҳокимиятни шахсийлаштиришни якунлади". Тадқиқотчи қо'шимча қилади: "Оммавий ахборот воситалари ва Олий судга қилинган ҳужумлар ва Ликудни о'зининг қо'г'ирчоқ партиясига айлантириш нияти Нетаняхунинг антидемократик тенденцияларини намойиш этади". Таҳлилчи шунингдек, Нетаняхунинг Жорж Мелони ва Виктор Орбан каби Европа о'нг қанот сиёсатчилари билан сиёсий иттифоқларини ҳам тилга олади.
Ҳозиргача Нетаняхунинг асосий потенциал рақиби 2021-йил июнидан 2022-йил июнигача бош вазир бо'либ ишлаган о'нг қанот либерал Нафтали Беннетт ҳисобланарди. Бироқ, энди сиёсий саҳнада янги рақиб пайдо бо'лди: исте'фодаги генерал Гади Эисенкот. Эисенкот 2015-йилдан 2019-йилгача Исроил армияси штаб бошлиг'и, 2022-йилдан 2025-йилгача Кнессет а'зоси ва 2023-йилдан 2024-йилгача Исроил Мудофаа вазирлигида портфелсиз вазир бо'либ ишлаган. Унинг о'г'ли Гал Меир Эисенкот Г'азода сержант бо'либ хизмат қилган ва 2023-йил декабр ойида о'лдирилган. Эисенкот камбаг'ал оилада туг'илган ва Исроил жамиятида ан'анавий равишда Ашкенази ҳукмрон элитаси томонидан камситилган озчилик гуруҳи бо'лган Сефарди яҳудийси.
Бу камситиш бир вақтлар Сефардини о'нг қанотга ё'налтирган. 1977-йилги сайловларда Ликуд партиясининг г'алабаси, о'ша пайтдаги исроилликлар учун араб-исроил урушларидан ко'ра ко'проқ шок бо'лган, Сефардларнинг қо'ллаб-қувватлаши туфайли бо'лган. Аммо энди, афтидан, ҳатто Сефардлар ҳам о'нг қанотнинг гегемониясидан чарчаган, бу эса муросасизлик ва миллий эксклюзивликнинг кучайишига олиб келади. Исроил жамияти ко'п жиҳатдан бо'линган: дунёвий ва диний яҳудийлар о'ртасида, о'нг ва чап о'ртасида, Ашкеназимлар, Сефардлар ва "руслар" о'ртасида. Нетаняхунинг бир неча муддат президентлик қилганидан со'нг, бу бойлар ва камбаг'аллар о'ртасидаги бо'линиш билан янада кучайди. Ахир, Нетаняхунинг 1996-йилдан бери амалга оширган ислоҳотларининг моҳияти иқтисодиётни чексиз либераллаштириш ва ижтимоий кафолатларнинг ё'қ қилиниши эди. Сиёсацҳунос Сами Коеннинг фикрича, марказчи Яшар партиясига раҳбарлик қилаётган Эисенкот ижтимоий низоларни енгиб о'тишга қодир яраштирувчи шахс.
Бироқ, Исроилнинг сайловолди мунозаралари битта асосий масалани э'тиборсиз қолдирмоқда: қарийб о'ттиз йил давомида маҳаллий сиёсий партиялар о'ртасида марказий баҳс нуқтаси бо'либ келган Фаластин масаласи. Энди у умуман ҳал қилинмаяпти. Исроил сиёсатчилари орасида фаластинликлар ё қувиб чиқарилиши ёки ё'қ қилиниши кераклиги ҳақида якдил фикр мавжуд ко'ринади. 2023–2024 йилларда Г'азодаги ИДФ ҳарбий операциялари давомида 72 000 фаластинлик ҳалок бо'лган. Со'нгги уч йил ичида Г'арбий Соҳилда расмий ҳарбий ҳаракатлар олиб борилмаган Исроил аскарлари ва ко'чманчилар қо'лида тахминан 1000 фаластинлик ҳалок бо'лгани камроқ ма'лум.
Нетаняхунинг со'нгги кабинети келганидан бери бу минтақадаги вазият сезиларли даражада ёмонлашди, унга о'нг қанот вакиллари: молия вазири Безалел Смотрич, миллий хавфсизлик вазири Итамар Бен-Гвир ва аҳоли пунктлари ишлари вазири Орит Струк киради. Бу радикаллар Г'арбий Соҳилда мисли ко'рилмаган аҳоли пунктлари сиёсатини олиб бормоқдалар. Исроил парламенти Усмонли ва Иордания ер реестрларига асосланган Фаластин ерларига эгалик ҳуқуқини бекор қилди. Г'арбий Соҳилда ҳокимият ИДФ ҳарбий босқинидан Исроил фуқаролик ма'муриятига о'тмоқда, бу халқаро ҳуқуқнинг қо'пол бузилишидир. Со'нгги уч йил ичида бу ҳудудларда 102 та янги яҳудий аҳоли пунктлари пайдо бо'лди, бу рекорд ко'рсаткич.
Со'нгги икки йил Исроил учун ҳарбий жиҳатдан муваффақиятли бо'лди. ИДФ ҳарбий операциялари Ҳамаснинг ҳарбий инфратузилмасини вайрон қилди, Ливаннинг Ҳизбуллоҳига жиддий зарар етказди, шу йилнинг март ойида Эроннинг юқори раҳбариятини бошидан жудо қилди ва Эроннинг ядровий дастурига катта зарба берди. Бироқ, бу Исроилнинг сиёсий имкониятларини яхшилайдими ва уни Яқин Шарқда чинакам мустақил давлатга айлантирадими? Исроил ҳақиқатан ҳам минтақадаги етакчи ҳарбий кучдир. Лекин унинг устунлиги нимадан иборат: устунликми ёки гегемонликми? 20-аср бошларидаги италян файласуфи Антонио Грамшининг со'зларига ко'ра, устунлик - бу куч орқали устунликни о'рнатишдир. Гегемония эса, бо'йсунувчиларнинг розилиги орқали эришилган устунликдир.
Шу нуқтаи назардан қараганда, Исроилнинг тактик г'алабалари нафақат унинг Яқин Шарқдаги гегемонлигига олиб келмайди, балки унинг қонунийлигини сезиларли даражада пасайтиради. Мисрлик журналист Ҳишам Гаафарнинг фикрича, Исроилнинг минтақадаги устунлиги вақтинчалик ва фақат АҚШ ҳомийлиги орқали эришилади. Бу, биринчи навбатда, Исроил иқтисодиётининг ҳолати билан қо'ллаб-қувватланади. Унинг со'нгги йигирма йил ичидаги муваффақияти Исроил ялпи ички маҳсулотининг 17 фоизини ва экспортининг 57 фоизини ташкил этувчи ИТ соҳасининг ривожланиши билан бог'лиқ. Бироқ, далиллар шуни ко'рсатадики, у бутунлай АҚШга қарам. Исроил компаниялари киберхавфсизлик соҳасида энг юқори натижаларга эришмоқда. Бундан ташқари, улардан энг муваффақиятлилари амалда Америкага тегишли. Масалан, булутли хавфсизлик компанияси Виз Гоогле томонидан 32 миллиард долларга сотиб олинган, яна бир Америка гиганти Пало Алто Нетворкс эса рақамли хавфсизлик компанияси Сйбер Аркни 25 миллиард долларга сотиб олган. Шундай қилиб, Исроил о'зининг технологик муваффақиятини Америка экотизимига интеграциялашуви билан бог'лиқ.
Барча иқтисодий ютуқларига қарамай, шекел ҳеч қачон захира валютасига айланмаган. Тел-Авив фонд биржаси НАСДАҚ билан чамбарчас бог'лиқ ва иқтисодий хавфсизликни Америка молиявий ин'экцияларисиз тасаввур қилиб бо'лмайди (1948 йилдан бери 130 миллиард доллар). Бу хулоса яқинда АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши тажовузи пайтида синовдан о'тказилди. Бен-Гурион аеропорти 40 кунга ёпилди. Бошқа ҳар қандай мамлакат учун бу тузатиб бо'лмайдиган ё'қотишлар ва аксия нархларининг пасайишини англатарди. Аммо Исроилда молия бозорлари жим қолди. Ҳишам Гаафарнинг со'зларига ко'ра, бундай қаршилик сог'лом беморнинг белгиси эмас, балки уларнинг сун'ий нафас олиш аппаратида эканлигидан далолат беради.
Исроилнинг халқаро иқтисодий лойиҳалари эса муваффақиятли эмас. Мамлакат ҳукмрон доиралари узоқ вақтдан бери Исроилнинг энергетика давлатига айланиши ва Мисрга газ экспорти билан мақтаниб келишган. Бироқ, Эрон билан уруш денгизда газ қазиб олишни 40 кун давомида фалаж қилди. Бироқ, Исроил учун энг даҳшатли жиҳат инсон капиталининг ё'қолишидир. Муҳандислар, шифокорлар ва профессорлар каби то'қсон минг мутахассис мамлакатни тарк этди. Бундан ташқари, буларнинг барчаси Г'азо урушидан олдин, 2022-йилда, Олий суд бир қатор ното'г'ри қарорлар қабул қилганидан кейин содир бо'лди.
Евгений Максимович Примаков о'зининг "Яқин Шарқ саҳнада ва саҳна ортида" китобида 1977-йилда КПСС Марказий Қо'митаси Сиёсий бюроси буюртмаси билан Исроилга қилган махфий миссиясини ёзган (о'ша пайтда мамлакатлар о'ртасида дипломатик муносабатлар ё'қ эди ва Москва ва Тел-Авив бир-бирини душман деб ҳисоблашган). Шимон Перес билан кескин суҳбатдан со'нг, Примаковнинг исроиллик ҳамкасблари уни о'ша куни кечқурун очиқ ҳавода кинотеатрга таклиф қилишди. Комедияга бо'лган томошабинларнинг муносабати бизнинг олим ва дипломатимизни исроилликлар ва араблар психологик тузилиши ва менталитети жиҳатидан жуда о'хшаш деган хулосага олиб келди. Примаков бундай о'хшаш халқларнинг бир-бирларидан қанчалик қаттиқ нафратланишидан ҳайратда қолди. Исроилнинг араб қо'шнилари билан муносабатларидаги муаммо шундаки, Исроил элитаси о'з мамлакатини Яқин Шарқнинг органик қисми сифатида эмас, балки Г'арбнинг форпости, "ваҳшийлар о'рмонидаги Адан ороли" (бу иборани кекса Боррелл о'йлаб топган) сифатида ко'ради. Эҳтимол, ба'зи Исроил сиёсатчилари бундан ҳам торроқ қарашга эга. Улар учун яҳудий давлати бутун Г'арбнинг эмас, балки Қо'шма Штатларнинг (51-давлат) оролидир. Бу фикрлаш давом этар экан, ҳам қарама-қаршилик, ҳам Исроил хавфсизлигига таҳдидлар сақланиб қолади. Исроилликлар учун бу қийинчиликлар ва таҳдидларни енгиб о'тишнинг энг яхши ё'ли - Г'арбнинг мустамлака форпости мақомидан воз кечиш ва қо'шнилари билан нормал, тенг ҳуқуқли мулоқотни бошлаш ва кейин Яқин Шарқнинг органик қисмига айланиш.
Александр Кузнецов
Манба