Илоҳим, кўк алангада ёниб кетинглар…

Кўк оловда ёнинглар…

Ўзбекистонда суюлтирилган газ нархининг навбатдаги оширилиши билан боғлиқ воқеа — бу шунчаки энергетика бозорини ислоҳ қилишнинг навбатдаги эпизоди эмас. Унда, худди бир томчи сувда акс этгандек, давлатнинг ўз фуқароларига бўлган муносабати ҳам, сўнгги йилларда қарор топган иқтисодий қарорлар қабул қилиш амалиёти ҳам ва, энг муҳими, ҳокимиятнинг ушбу тизимда халқ қайси ўринни эгаллаши ҳақидаги тасаввури ҳам намоён бўлмоқда. Барчасига қараганда, унга индамас тўловчи роли ажратилган бўлиб, унга содир бўлаётган воқеаларнинг сабабларини тушунтириш, ўз фикрини билдириш имкониятини бериш ёки ҳеч бўлмаганда моддий аҳволнинг навбатдаги ёмонлашуви зарурлигига ишонтиришга уриниш шарт эмас. Қарор қабул қилиш, уни эълон қилиш ва бозор механизмлари, либераллаштириш, ижтимоий ҳимоя ҳамда муҳтожларга манзилли ёрдам ҳақидаги одатий мулоҳазалар билан ҳамроҳлик қилишнинг ўзи етарли.

2026 йил 31 октябрда Вазирлар Маҳкамаси 602-сонли қарорни қабул қилди, унга кўра 15 ноябрдан бошлаб аҳоли учун суюлтирилган газнинг чакана нархи бир килограмм учун 2000 сўмдан 5000 сўмгача оширилади. Бошқача айтганда, ёнилғи қиймати 2,5 бараварга ошмоқда. Магистрал газга уланиш имконияти бўлмаган ва маиший эҳтиёжлар учун баллонли ёнилғидан фойдаланишга мажбур бўлган оилалар учун бу абстракт иқтисодий категория эмас, балки кундалик харажатларнинг мутлақо аниқ ўсишидир. Бунда гап орасида қишлоқ жойлари аҳолиси, пенсионерлар ва кам даромадли оилалар кам бўлмаган одамлар ҳақида бормоқда.

Ҳукуматнинг тушунтириши анъанага кўра бозор механизмларига ўтиш зарурати атрофида қурилмоқда. Етказиб беришни таъминлаш учун «Ҳудудгазтаъминот» АЖ иштирокида «LPG-Trade» ихтисослаштирилган оператори ташкил этилмоқда, етказиб бериш бўйича чекланган харажатлар белгиланмоқда, газнинг ҳақиқий бозор қиймати ва аҳоли учун белгиланган нарх ўртасидаги фарқни эса давлат бюджетидан қоплаш назарда тутилмоқда. Келаси йилнинг май ойига қадар ҳокимият бозорни таҳлил қилиш ва нархларни янада либераллаштириш бўйича таклифлар тайёрлашни мақсад қилган.

Буларнинг барчаси кабинет ҳужжатларида жуда ишончли кўриниши мумкин, айниқса иқтисодиётга фақат формулалар, баланслар ва ҳисоб-китоб кўрсаткичлари тўплами сифатида қаралса. Аммо бу формулалар ортида негадир расмий риторикага кўра давлат фаровонлиги йўлида ислоҳотлар ўтказаётган инсон доимо йўқолиб қолади. Ва табиий савол туғилади: нега ҳар сафар иқтисодий хатоликларни тузатиш, субсидиялаш тизимини ўзгартириш ёки нархларни қандайдир бозор мўлжалларига яқинлаштириш зарурати пайдо бўлганда, бунинг учун энг аввало аҳоли тўлаши керак?

Бозор механизмларидан фойдаланишнинг ўзи ёмон нарса эмас. Агар бундай тизим дефицитга, ресурсларнинг самарасиз тақсимланишига ва бюджет мажбуриятларининг тўпланиб қолишига олиб келса, иқтисодиёт сунъий равишда ушлаб турилган нархларда чексиз мавжуд бўла олмайди. Бироқ либераллаштириш тарифлар ва нархларнинг ҳар қандай оширилиши учун универсал оқловга айланиб қолмаслиги керак. Бозор нафақат нарх шаклланиши эркинлигини, балки рақобатни, шаффофликни, иштирокчиларнинг масъулиятини, истеъмолчини ҳимоя қилишни ва жамоатчилик назоратининг ишлайдиган механизмлари мавжудлигини ҳам назарда тутади. Агар давлат ўйин қоидаларини бир ўзи белгилаш имкониятини сақлаб қолса, фуқарога эса фақат қабул қилинган қарорларнинг оқибатлари учун тўлаш мажбуриятини қолдирса, содир бўлаётган воқеани тўлақонли бозор ислоҳоти деб аташ, энг камида, асоссиздир.

Ўзбекистонда бу каби қарорлар аслида аҳоли билан муҳокама қилинмаслиги айниқса характерлидир. Одамлар содир бўлган факт қаршисида қолдирилади, шундан сўнг уларни аллақачон қабул қилинган қарорнинг тўғрилигига ишонтиришга қаратилган тушунтириш кампанияси бошланади. Булар принципиал жиҳатдан турли нарсалардир. Жамоатчилик муҳокамаси ҳужжат мазмунига таъсир ўтказиш, муқобил вариантларни таклиф қилиш, ҳисоб-китобларни талаб қилиш, фуқароларнинг алоҳида категориялари учун оқибатларни кўрсатиш имкониятини назарда тутади. Қарор қабул қилингандан кейинги тушунтириш эса одамларнинг фикри энди ҳеч кимни қизиқтирмаслигини англатади: уларга улар учун қабул қилинган қарор билан танишиб чиқиш таклиф этилади.

Айнан шу ерда фуқароларни жамият ҳаётининг тенг ҳуқуқли иштирокчилари деб ҳисоблайдиган давлат ва аҳолига асосан бошқарув об`екти сифатида қарайдиган маъмурий тизим ўртасидаги чегара ўтади.

Ушбу ҳолатда қарорнинг ижтимоий қўллаб-қувватлашга бағишланган бўлими айниқса яққол кўриниб турибди. Ҳокимият сотиб олинган суюлтирилган газнинг ҳар бир килограмми учун 3000 сўм миқдорида, лекин ойига 20 кг дан ошмаган миқдорда компенсация назарда тутган. Шундай қилиб, максимал тўлов 60 минг сўмни ташкил этади. Тан олинг, кулгили. Бу тушунарли: қорни тўқнинг қорни оч билан иши йўқ.

Бу амалиётда нимани англатишини кўриб чиқамиз. Илгари 20 кг газ оилага 40 минг сўмга тушарди, энди уларнинг қиймати 100 минг сўмни ташкил этади. Максимал компенсация оладиганлар учун пул қайтарилгандан сўнг харажатлар ҳақиқатан ҳам аввалги даражада — 40 минг сўмда қолиши мумкин. Аммо бу фақат белгиланган олувчилар категорияларига ва фақат назарда тутилган ҳажм доирасида тегишлидир. Бошқа барча истеъмолчилар 2,5 баравар кўпроқ тўлайдилар. Агар муҳтож оила 20 кг дан ортиқ сарфласа, кейинги ҳар бир килограмм унга тўлиқ қийматда тушади.

Ҳужжатни тайёрлаганлардан бирор киши бу 20 кг қанча муддатга етишини биладими? Хабари йўқлар учун айтайлик — энг омадли омиллар йиғиндисида ҳам кўпи билан бир ҳафтага.

Бошқача айтганда, давлат аввал сезиларли даражада юқори нархни белгилайди, сўнгра уни алоҳида фуқаролар категорияларига қисман компенсация қилишни ваъда қилади. Ваҳоланки, максимал ёрдам озиқ-овқат маҳсулотлари, коммунал хизматлар, дори-дармонлар ва транспорт харажатларининг доимий ўсиши шароитида жиддий ижтимоий ҳимоя деб аташ қийин бўлган сумма билан чекланган. Ойига 60 минг сўм — бу ёнилғининг моддий ҳамёнбоплиги муаммоси ҳал этилгани ҳақида ишонч билан баёнот бериш мумкин бўлган пул эмас. Бу кўпроқ оммабоп бўлмаган қарорни ижтимоий жозибадор ўров билан таъминлашга имкон берадиган рамзий ишорадир.

Масаланинг бошқа томони ҳам бор. Нега қўллаб-қувватлаш фақат газ сотиб олингандан кейин берилади? Маблағ етишмовчилигини бошдан кечираётган оила учун ҳатто аввал оширилган нархни тўлаш, кейин эса компенсацияни кутиш зарурати қўшимча муаммога айланиши мумкин. Ҳақиқатан ҳам муҳтож бўлган барча фуқаролар ҳам электрон тизимлар, ижтимоий реестрлар ва харажатларни тасдиқлаш процедураларини осонликча тушуниб ололмаслигини айтмаса ҳам бўлади. Инсондан муҳтожликни мустақил равишда исботлашни ва арзимас тўловни олиш учун тасдиқларни йиғишни талаб қиладиган давлат, негадир айни шу инсон олдида нархларнинг навбатдаги оширилишини асослаш зарурати пайдо бўлганда ўшанга ўхшаш қатъиятни кўрсатмайди.

Бироқ, муаммо муайян қарордан анча кенгроқдир. Сўнгги йилларда Ўзбекистонда ҳаёт учун ўта зарур хизматлар ва ресурслар қийматининг ошиши ислоҳотларнинг муқаррар оқибати сифатида тақдим этиладиган барқарор амалиёт шаклланди. Электр энергияси, табиий газ, коммунал хизматлар, жамоат транспорти — деярли ҳар сафар фуқароларга аввалги тизим иқтисодий жиҳатдан самарасиз бўлгани, давлат энди тегишли юкни кўтара олмаслиги ва янги нархларга ўтиш барқарор ривожланиш учун зарурлиги тушунтирилади. Бунда нега аҳоли нафақат холис иқтисодий ўзгаришлар, балки кўп йиллик бошқарув хатолари, маблағларнинг самарасиз сарфланиши, инвестицияларнинг етишмаслиги ва давлат тузилмалари устидан тегишли назоратнинг йўқлиги оқибатлари учун ҳам тўлаши кераклиги ҳақида деярли ҳеч қачон масала қўйилмайди.

2024 йил май ойида электр энергияси ва табиий газ тарифларининг оширилишини эслашнинг ўзи етарли, ўшанда аҳоли учун электр энергиясининг базавий қиймати 50% дан ортиққа, табиий газнинг эса 70% дан ортиққа ошган эди. 2025 йил май ойида навбатдаги қайта кўриб чиқиш юз берди, бунда ошиш базавий тарифларга ҳам, ижтимоий нормалардан ортиқ истеъмол қийматига ҳам тааллуқли бўлди. 2026 йилда нархларни ҳар йили қайта кўриб чиқиш механизми амал қилишда давом этди. Шундай қилиб, гап бир марталик қарор ҳақида эмас, балки харажатларнинг тобора катта қисмини истеъмолчилар елкасига ўтказишнинг изчил сиёсати ҳақида бормоқда.

Бунда ҳокимият аниқ қарама-қаршиликни пайқамасликни маъқул кўради: агар иқтисодий ислоҳот ҳақиқатан ҳам жамият манфаатлари йўлида ўтказилаётган бўлса, унда нега жамият унинг оқибатлари ҳақида асосан аллақачон имзоланган ҳужжатлардан билиб олмоқда? Ҳокимият, афтидан, одамларга нега кўпроқ тўлашлари кераклигини тушунтиришнинг ўзи етарли ва масала ёпилади деб ҳисоблайди. Аммо тушунтириш розилик ўрнини босмайди, ҳужжатнинг эълон қилиниши эса унинг жамоатчилик учун мақбул эканининг иpointи эмас.

Баён этилганлар контекстида Қозоғистон ва Қирғизистонда амалдорлар нафақат иқтисодий ҳисоб-китобларни, балки фуқароларнинг мутлақо реал реакциясини ҳам ҳисобга олишга мажбур эканликлари ҳақида ҳам айтиш зарур. У ерда жамоатчилик норозилиги ҳокимиятни ҳатто аллақачон қабул қилинган қарорларни ҳам қайта кўриб чиқишга мажбур қиладиган омилга айланиши мумкин. Албатта, бу Қозоғистон ёки Қирғизистон мукаммал халк ҳокимияти намуналари ҳисобланади, уларнинг сиёсий тизимлари эса авторитар тенденциялардан холи дегани эмас. Бироқ бу мамлакатлар тажрибаси шуни кўрсатадики, аҳоли мустақил сиёсий куч сифатида майдонга чиқишга қодир бўлиб, ҳокимият унинг фикри билан ҳисоблашишга мажбур бўлади.

Масалан, 2026 йил август ойида Қозоғистоннинг Алмати вилояти аҳолиси табиий газ тарифининг деярли 48% га оширилишига қарши чиқиб, қарорни қайта кўриб чиқишни ва нарх шаклланишининг мустақил аудитини талаб қилишди. Норозилик ошкора ифодаланди, хусусан, ҳукумат ва Энергетика вазирлигига қаратилган петиция шаклида.

Аммо оммавий реакция ҳокимиятни чекинишга мажбур қилганининг энг машҳур мисоли 2022 йил январ ойида содир бўлди. Ўшанда Манғистау вилоятидаги чиқишларга автомобиль суюлтирилган газининг кескин қимматлашиши сабаб бўлди: литри 60 тенгедан 120 тенгегача. Эсдан чиқарганлар учун эслатиб ўтамиз: биринчи акциялар Жанаозенда бошланди, сўнгра протестлар Ақтау ва бошқа аҳоли пунктларига тарқалди. Одамлар амалдорларнинг биржа механизмларига ўтиш ҳақидаги тушунтиришларини қабул қилмадилар ва ёнилғининг аввалги қийматини қайтаришни талаб қилишди. Ҳокимият аввалига нархни қисман пасайтириш билан чекланишга уринди, бироқ протестчилар таклиф қилинган 85-90 тенгега рози бўлишмади. Якунда ҳукумат комиссияси Манғистау вилоятида нарх литри учун 50 тенгегача пасайтирилганини эълон қилди, президент эса вақтинчалик давлат томонидан тартибга солишни жорий этишни топширди.

Ўз позициясини жамоавий ифодалаш механизмларини амалга оширадиган жамият ва фақат чидаш ва мослашиш таклиф этиладиган аҳоли ўртасидаги принципиал фарқ, аслида, айнан шундадир. Қозоғистонда амалдорлар жамоатчилик кайфияти тегишлича ҳисобга олинмасдан қабул қилинган иқтисодий қарор ҳам жиддий сиёсий инқирозга айланиши мумкинлигини яхши ўзлаштириб олишган. шунинг учун улар нафақат тарифларнинг навбатдаги ўзгариши давлат учун қанчалик фойдали экани ҳақида, балки у фуқаролар томонидан қандай қабул қилиниши ҳақида ҳам ўйлашга мажбур.

Қозоғистон тажрибасини, шубҳасиз, идеаллаштирмаслик керак. Аммо у оддий ва аниқ ҳақиқатни намойиш этади: тинч даврда одамларни эшитишни хоҳламаган ҳокимият, норозиликни энди эътиборсиз қолдириб бўлмайдиган пайтда уларни эшитиш хавфи остида қолади.

Қирғизистонда бундай жамоатчилик таъсирчанлиги янада узоқроқ сиёсий тарихга эга. Мустақиллик йилларида мамлакат бир нечта кенг кўламли ҳокимият инқирозларини бошдан кечирди. Бунинг ортида фақат алоҳида гуруҳларнинг сиёсий кураши эмас, балки ҳокимият ҳукмдор ва унинг атрофидагиларнинг умрбод мулки эмаслиги ҳақидаги илдиз отган тасаввур ҳам туради. Ушбу мамлакат жамияти ўзгаришларни талаб қилиш ва жамоатчилик ишончини йўқотган раҳбарларнинг кетишига эришиш қобилиятини бир неча бор намойиш этган.

Гап энг аввало давлат ва жамият ўртасидаги сиёсий муносабатлар ҳақида, фуқаролар ўз кундалик ҳаётига дахлдор қарорларга қанчалик таъсир ўтказишга қодир экани ва амалдорлар давлат ҳокимияти уларга одамларнинг манфаатларига қарамасдан уларнинг тақдирини тасарруф этиш ҳуқуқини бермаслигини қанчалик тушуниши ҳақида бормоқда.

Ўзбекистон эса сўнгги ўн йил ичида, модернизация ва очиқлик ҳақидаги баландпарвоз баёнотларга қарамай, тобора сезиларли даражада қарама-қарши йўналишда ҳаракатланмоқда. Ташқи томондан идоралар номлари ўзгармоқда, янги институтлар ташкил этилмоқда, стратегиялар ва дастурлар қабул қилинмоқда, инсонни давлат сиёсати марказига қўйиш ҳақида мунтазам равишда ваъдалар янграмоқда. Аммо бу безакли модернизация ортида жуда архаик муносабатлар модели сақланиб қолмоқда, унда амалдор ўзини ҳанузгача халқ хизматчиси сифатида эмас, балки кўпроқ унинг ҳукмдори сифатида қабул қилади.

Агар илгари бундай муносабатларни совет маъмурий тизимининг инерцияси билан тушунтириш мумкин бўлган бўлса, энди улар замонавий назорат ва маъмурий тазйиқ воситалари билан тўлдирилган феодализмнинг ўзига хос қайта тикланиши хусусиятларини касб этмоқда. Ушбу конструкцияда халқ унга ишлаш ва вақти-вақти билан давлат бюджетидан рамзий ёрдам олиш имконияти берилаётгани учун миннатдор бўлиши керак. У ўз ҳуқуқлари ҳақида эслатишга уринганда эса, унга рухсат берилган чегаралар тезда тушунтириб қўйилади.

«Қулдорлик элементларига эга феодализм» ибораси ҳаддан ташқари кескин туюлиши мумкин, аммо у фуқароларнинг манфаатлари маъмурий ўзбошимчалик қурбони қилинганда уларда пайдо бўладиган ички туйғуни етарлича аниқ етказиб беради. Буларнинг барчаси ҳуқуқ ва имкониятлар ҳокимиятга яқинлик билан белгиланадиган табақавий тизимни жуда эслатади.

Шундай вазиятда фуқаролар нархларнинг навбатдаги оширилишидан оммавий ва ошкора норозилик билдиришини кутиш қийин. Одамлар ўз манфаатларини ошкора ҳимоя қилиш нохушликларга, жамоавий чиқишни ташкил этишга уриниш эса маъмурий ёки жиноий таъқибга айланиши мумкинлигини жуда яхши тушунадилар.

Қўшни давлатлар тажрибаси шуни кўрсатадики, жамият, ҳатто жиддий иқтисодий қийинчиликларга дуч келганда ҳам, ҳокимиятга унинг масъулияти ҳақида эслатишга қодир. Ўзбекистон эса анча фундаментал вазифани — давлат ва фуқаро ўртасидаги нормал муносабатларни қайта тиклашни ҳал қилиши керак, бунда охиргиси ўтинчи бўлишни тўхтатади, биринчиси эса, ниҳоят, ўз ваколатларининг чегараси борлигини англаб етади.

Ҳозирча эса ваъда қилинган халқ ҳокимияти ўрнига аҳоли фикри фақат навбатдаги ташаббусни қўллаб-қувватлашни намойиш этиш талаб қилингандагина аҳамиятга эга бўладиган маъмурий вертикалнинг босқичма-босқич мустаҳкамланишини кузатмоқдамиз. ва агар бу тенденция давом этса, инсоннинг энг олий қадрият экани ҳақидаги гаплар кўпчилик фуқароларнинг кундалик ҳаётига алоқаси бўлмаган гўзал формулалар бўлиб қолаверади.

Ва албатта эслатиб ўтиш керак бўлган яна бир муҳим ҳолат. Таҳлилчиларнинг баҳолашича, ўтган ўн йил ичида Ўзбекистон жамияти ҳокимият ҳаракатларини қабул қилишнинг учта босқичини босиб ўтди: умид, ҳафсаласи пир бўлиш, ғазаб. Тўртинчиси қанақа бўлишини тахмин қилиш унчалик қийин эмас…