Илмий фактлар таъқиқларга қарши. Тошкентдаги Technovation тадбирига нималар муҳокама қилинди?

**Тақиқларга қарши илмий фактлар. Тошкентдаги Technovation’да нималар муҳокама қилинди?**

Инновацион маҳсулотларни қандай баҳолаш керак, уларнинг хавфларини аниқлаш учун қандай илмий маълумотлар зарур ва уларни қандай тартибга солиш лозим — бу саволларни Тошкентдаги Technovation халқаро конференциясида шифокорлар, олимлар, давлат органлари ва бизнес вакиллари муҳокама қилишди. Иштирокчилар қоидаларни ишлаб чиқишда нима учун илмий далилларга таяниш муҳимлиги ҳақида гапиришди.

Конференция Ўзбекистонда илк бор 30 сентябрь куни Тошкентдаги JW Marriott меҳмонхонасида бўлиб ўтди. Ташкилотчи Philip Morris International (PMI) компанияси бўлди. Илгари ушбу тадбир Остона, Дубай, Кейптаун, Стокгольм ва Вашингтонда ўтказилган эди.

Муҳокамада давлат органлари вакиллари, экспертлар, Ўзбекистон, Россия, Тожикистон ва Қозоғистондан келган шифокорлар, шунингдек, бизнес вакиллари иштирок этдилар.

## Бизнес ва давлат ўртасидаги чегара қаерда жойлашган

Янги маҳсулотлар ва технологияларнинг пайдо бўлиши ҳамда ривожланиши учун зарур бўлган шарт-шароитлар конференциянинг бош мавзусига айланди.

Иштирокчиларнинг умумий хулосасини бир сўз билан ифодалаш мумкин — олдиндан тахмин қила олишлик (барқарор башоратлилик).

PMI компаниясининг Жанубий Осиё, Ҳиндихитой ва МДҲ мамлакатлари бўйича президенти Марко Мариоттининг сўзларига кўра, айнан олдиндан тахмин қила олишлик, қонун устуворлиги ва барқарорлик билан бир қаторда — халқаро инвесторлар излайдиган асосий омиллардир.

"Ҳар сафар Ўзбекистонга қайтганимда, бу ерда юз бераётган ўзгаришлар тезлиги менда катта таассурот қолдиради. Охирги ўн йилликда жуда кам сонли мамлакатлар шунчалик қатъий ўзгаришларни бошдан кечирди. Инвесторлар қонун устуворлиги, олдиндан тахмин қила олишлик, барқарорлик, маълумотли ишчи кучи ва инновацияларга ёрдам берадиган экотизимни излайдилар. Ва Ўзбекистон бугунги кунда уларнинг истакларига тўлиқ жавоб беради", – деди Мариотти.

Technovation майдончаси сифатида нима учун Ўзбекистон танланганини тушунтирар экан, Мариотти PMI ўзининг бизнес-трансформация тажрибаси билан турли мамлакатлар ва компаниялар билан бўлишмоқчи эканини айтди.

"Биз мамлакат ривожига ҳисса қўшишни ўз масъулиятимиз деб биламиз. Биз бу ерда фақат бизнес юритиш учун эмасмиз – қўлимиздан келган барча нарса билан мамлакатга ёрдам бериш мажбуриятимиз бор", – деди у.

Мариоттининг сўзларига кўра, бутун дунё бўйлаб мамлакатлар Марказий Осиёнинг ортиб бораётган ролини англамоқда ва минтақага инвестиция киритмоқда — бунда нафақат Ғарб мамлакатлари, балки Осиё инвесторлари ҳам фаол. Унинг баҳолашича, Ўзбекистон Vision 2030 йўналишида ҳаракатланмоқда ва жадал иқтисодий ўсиш имкониятларидан фойдаланмоқда.

Ўзбекистон Инвестициялар, саноат ва савдо вазири ўринбосари Акрам Алиев инновациялар натижасини нафақат иқтисодий нуқтаи назардан, балки уларнинг жамоат саломатлигига қўшган ҳиссаси бўйича ҳам баҳолаш кераклигини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, вазирлик лойиҳаларни уларни амалга оширишнинг турли босқичларида қўллаб-қувватлашга тайёр.

UzBev ассоциацияси ижрочи директори ва Ўзбекистон Фанлар академияси, EPAM, Coca-Cola, Yashil Energy ва PMI вакиллари иштирок этган инвестициялар ҳақидаги биринчи сессия модератори Альфия Мусина лойиҳаларнинг муваффақияти компанияларнинг узоқ муддатли ишга тайёрлигига ва бизнес юритишнинг тушунарли шарт-шароитларига боғлиқлигини таъкидлади. Yashil Energy бош директори Нодиржон Насретдинов қайта тикланувчи энергетика ҳақида бизнесни ривожлантириш ва энергия самарадорлигини ошириш воситаси сифатида гапириб берди. У кўргазмали натижалар ва ҳамкорларни ўқитиш янги ечимларни жорий этишга ёрдам беришини таъкидлади.

Ўзбекистондаги Coca-Cola бош директори Казумаса Мукаэ истеъмолчилар учун одатдаги категориядаги инновациялар: шакари кам ичимликлар, янги қадоқлаш ва барқарор ривожланиш ҳақида гапирди. EPAM Uzbekistan раҳбари Ренат Ахтямов сунъий интеллектнинг бизнесга ортиб бораётган таъсири ҳақида сўзлаб берди. Ушбу ўзгаришларга барча компаниялар, жумладан EPAM ҳам мослашишига тўғри келмоқда, янги технологиялар эса иш муҳитини ва ишга бўлган анъанавий ёндашувларни ўзгартирмоқда.

Фаннинг роли ҳақида Ўзбекистон Фанлар академияси вице-президенти Шаҳло Турдиқулова гапирди. Унинг сўзларига кўра, ҳозирда мамлакатда илмий тадқиқотларга йилига 190 миллион долларга яқин маблағ йўналтирилмоқда — бу ЯИМнинг 0,2 % дан камроғини ташкил қилади.

Илгари, деди у, йирик бизнес тадқиқотларга деярли sармоя киритмас эди, аммо ҳозир ушбу ёндашувни ўзгартириш вақти келди. Бунда компанияларнинг ўз лабораторияларини яратиши шарт эмас: улар тадқиқотларни академик муассасаларга буюртма қилишлари мумкин.

Мисол тариқасида у пандемия даврини келтирди, ўшанда олимлар тестлар ва вакциналарни ишлаб чиқиш билан шуғулланган эдилар.

## Мекловлар ўрнига тартибга солиш ва назорат

Тадбирда энг турлича инновациялар муҳокама қилинди. Улар нафақат мунозараларда, балки интерактив форматда ҳам тақдим этилди: автомобилсозлик ва гугурт ишлаб чиқариш учун инновациялар тарихидан тортиб тиббиёт соҳасидаги ишланмаларгача. Бугунги кунда кўплаб баҳсларга сабаб бўлаётган тамаки ва никотин маҳсулотларини тартибга солиш мавзуси энг кўзга ташланган мавзулардан бири бўлди.

Тартибга солиш ва чекловлар ўртасидаги танлов айнан шу ерда яққол намоён бўлади. Масалан, жамоат жойларида чекиш тақиқланганидан кейин Қозоғистонда ўсмирлар камроқ чека бошладилар, аммо уларнинг кўпчилиги носвойга ўтди. Панель муҳокамаларидан бирида чиқиш қилган қозоғистонлик стоматолог Мейрам Раганин бу ҳақда илмий маълумотларни топа олмагани учун унинг таркибини текширишга қарор қилди.

Ўшанда шифокор маҳсулот намунасини лаборатория тадқиқотига юборди. Таҳлил натижаларига кўра, носвойдаги никотин миқдори 1 % дан паст эканлиги маълум бўлди. Шу билан бирга, тадқиқот бошқа моддаларни, жумладан маргумуш (мышьяк), бензопирен, қўрғошин ва кадмийни ҳам аниқлади.

Раганиннинг фикрича, бу мисол нафақат муайян маҳсулотнинг таркиби сабабли муҳим. У никотин сақловчи маҳсулотларга чекловлар киритилгандан сўнг юзага келадиган муаммони кўрсатади: истеъмолчи никотиндан воз кечмаслиги, балки бир маҳсулотни бошқаси билан алмаштириши мумкин, бунда бундай ўтишнинг хавфлари етарлича ўрганилмаган бўлиши мумкин.

Тамакидан келадиган зарарни камайтириш концепцияси айнан шунга асосланган. Унинг тарафдорлари маҳсулотлар ўртасидаги фарқларни ҳисобга олишни ва уларнинг ҳар бирининг потенциал зарарини алоҳида баҳолашни таклиф қилмоқдалар. Бу ердаги асосий саволлардан бири — маҳсулотни истеъмол қилишда тамакининг ёниши юз берадими-ўқми.

## Нима учун ёниш ҳақида гапирилмоқда

PMI’нинг илмий масалалар бўйича вакили Томоко Иида конференциядан сўнг Podrobno.uz’га маълум қилишича, компания фикрича, чекиш билан боғлиқ касалликларнинг салмоқли қисми айнан ёниш жараёни билан боғлиқ. Тамаки ёнганда жуда кўп миқдорда зарарли моддалар ҳосил бўлади.

У никотинни кайфият ва хотирага таъсир қилувчи нейромодулятор деб атади. Унинг сўзларига кўра, у қарамликни келтириб чиқаради, хавфсиз эмас ва ривожланаётган мия ҳамда репродуктив функция учун зарарлидир. Шунинг учун ушбу маҳсулотлардан вояга етмаганлар, ҳомиладор ва эмизикли аёлларнинг фойдаланишини чеклаш муҳимдир.

Соғлом катталар учун, деб таъкидлади Иида, никотиннинг ўзи ёниш маҳсулотларига қараганда сезиларли даражада камроқ зарарли эканлигини кўрсатадиган баҳолашлар мавжуд. Мисол тариқасида у Буюк Британия ҳукуматининг баҳолашини келтирди.

Шу билан бирга, PMI соғлиқ учун хавфларни яширмайди. Гап айнан сигареталарга қараганда потенциал камроқ зарар ҳақида бормоқда.

## Сигареталарга қандай муқобиллар бор

Сигареталарга муқобил сифатида PMI, хусусан, тамакини иситиш тизимларини тақдим этади. Тамаки стиги ёниш жараёнисиз исийди. Фойдаланувчи тамаки тутунини эмас, балки ҳосил бўладиган аэрозолни ичига ютади.

Аммо ёнишнинг йўқлигининг ўзи ҳали хавфнинг йўқлигини англатмайди. Бундан ташқари, ҳатто ишлаб чиқарувчининг ўзи ҳам бундай маҳсулотларда ўрганилиши керак бўлган саволлар қолаётганини тан олади.

Иситиш тизимлари аэрозолида қандай моддалар мавжудлиги ва уларнинг таъсирининг узоқ муддатли оқибатлари қандай эканлиги ҳақидаги саволга жавоб берар экан, Иида компания FDA (АҚШ озиқ-овқат маҳсулотлари ва дори-дармонлар сифатини назорат қилиш бошқармаси) сўровига жавобан ўтказган тадқиқотлар мисолини келтирди.

Унинг сўзларига кўра, PMI аэрозолда сигарета тутунида бўлмаган ёки у ерда юқорироқ концентрацияда мавжуд бўлган 13 та моддани аниқлаган. Тўртта модда, унинг сўзларига кўра, бутунлай янги бўлган.

Компаниянинг токсикологик баҳолаши доирасида бу натижалар хавотир учун сабабларни кўрсатмади. Шу билан бирга, гап ишлаб чиқарувчининг ўзининг маълумотлари ҳақида кетаётганини ҳисобга олиш муҳимдир.

## Никотиннинг канцерогенлиги ҳақидаги тасдиқ-чи?

Никотин ракни келтириб чиқаради, деган кенг тарқалган фикр атрофида алоҳида мунозара пайдо бўлди.

PMI вакили бундай тасдиқни дезинформация деб атади ва номини аниқлаштирмасдан "саратонни тадқиқ қилиш бўйича дунёдаги энг машҳур институт"га ҳавола келтирди.

Бу ерда ибораларнинг аниқлиги муҳим. Тадқиқотлар Саратонни тадқиқ қилиш бўйича халқаро агентликка (IARC) тегишли бўлса, унинг позицияси оддий "никотин саратонни келтириб чиқаради" деган тасдиқдан мураккаброқ. Масалан, тутунсиз тамаки 1-гуруҳ канцерогенларига киради, тамакига хос нитрозаминлар эса тамаки маҳсулотларининг канцероген компонентларидан биридир. Шу билан бирга, никотин канцерогенлар категориясида тилга олинмайди, балки биринчи навбатда қарамликни ривожлантириш билан боғлиқ.

Шундай қилиб, баҳс нафақат никотиннинг ўзига, балки инсон у билан бирга яна қандай моддаларни ва қайси усулда организмига қабул қилишига ҳам тегишлидир.

Ишлаб чиқарувчилар учун бу мавзу очиқ-ошикор иқтисодий аҳамиятга ҳам эга. 2026 йилнинг иккинчи чорагида тутунсиз маҳсулотлар PMI тушумининг қарийб 42 % ини ташкил этди.

2008 йилдан бери PMI, ўз маълумотларига кўра, тутунсиз маҳсулотларни ишлаб чиқишга 16 миллиард доллардан ортиқ сармоя киритди.

## Шифокорлар нима дейди

Бундай ёндашув соғлиқ учун зарарни ҳақиқатан ҳам камайтириши мумкинми ёки йўқми деган савол алоҳида панель муҳокамасида кўриб чиқилди. Сўзга чиққан шифокорларнинг фикрлари камида икки нуқтада мос тушди: фақат тақиқларнинг ўзи етарли эмас, тиббий ёндашув эса муайян инсоннинг хусусиятларини ҳисобга олиши керак.

Ўзбекистонлик шифокор Жавоҳир Халмуҳамедов ҳар қандай қарорлар далилларга асосланган тиббиёт тамойилларига таяниши кераклигини таъкидлади. Бунда нафақат катта танловларга эга сифатли тадқиқотлар натижаларини, балки клиник тажриба ва беморнинг индивидуал хусусиятларини ҳам ҳисобга олиш зарур.

Россиялик онколог Борис Каспаров бошқа бир муаммога эътибор қаратди. Беморларга бериладиган стандарт тавсиялар кўпинча турмуш тарзини бир вақтнинг ўзида ўзгартиришни назарда тутади: вазнни камайтириш, овқатланишни ўзгартириш, жисмоний фаолликни ошириш, алкоголь ва бошқа одатлардан воз кечиш. Аммо ҳар бир инсон ҳам бирдан бундай катта ўзгаришлар йўлини ўтишга қодир эмас. Шу сабабли, унга кўра, муайян бемор ўз хулқ-атворини ўзгартиришга қанчалик тайёрлигини ва у учун қайси қадам реалистикроқ эканлигини ҳисобга олиш зарур.

Тожикистонлик онколог Саида Умарзода самарали профилактика учун фақат чекловчи чораларнинг ўзи етарли эмаслигини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, нафақат тақиқларни жорий этиш, балки одамларга хавфларни камайтириш учун амалий воситаларни таклиф қилиш ҳам муҳимдир. Мисол тариқасида у хавфсизлик камарлари ва қуёшдан ҳимоя қилувчи воситалардан фойдаланишни келтирди, улар ҳайдашдан ёки қуёшда бўлишдан бутунлай воз кечишни талаб қилмасдан, оғир оқибатлар эҳтимолини камайтиришга ёрдам беради.

## Қозоғистонлик стоматологнинг тадқиқоти

Аммо сигареталар ўрнига таклиф қилинаётган маҳсулотлар ҳақидаги маълумотлар қанчалик ишончли?

Никотинни истеъмол қилишнинг турли усулларининг оғиз бўшлиғи ҳолатига таъсирини ўрганган қозоғистонлик стоматолог Мейрам Раганинга қайтайлик. Technovation конференциясида у иккита тадқиқот натижаларини тақдим этди.

Биринчисида 60 киши иштирок этди — 30 та чекканувчи ва тамакини иситиш тизимларининг 30 та фойдаланувчиси. Уларнинг барчаси тегишли маҳсулотларни камида уч йил давомида истеъмол қилишган.

Мутахассиснинг хабар беришича, тадқиқот натижаларига кўра, тамакини иситиш тизимлари фойдаланувчиларида пародонт ва оғиз бўшлиғи шиллиқ қаватининг ҳолати сигарета чекувчиларга қараганда яхшироқ бўлиб чиқди.

Иккинчи тадқиқотда Қозоғистоннинг бир нечта шаҳарларидан 80 та сигарета чекувчи иштирок этди. Ярим қисми — 40 киши — ўз ихтиёри билан тамакини иситиш тизимларига ўтди, қолганлари сигарета чекишни давом эттирдилар.

Шифокорнинг маълумотларига кўра, олти ойдан кейин чекишни давом эттирганларда пародонт ва шиллиқ қават ҳолати кўрсаткичлари ёмонлашган. Иситиладиган тамакига ўтган иштирокчиларда эса улар яхшиланган.

Шу билан бирга, стоматолог иситиладиган тамакига ўтган иштирокчиларнинг ярми кейинчалик чекишни бутунлай ташлаганини таъкидлади.

Аммо бу натижаларнинг сезиларли чекловлари мавжуд. Танловлар кичик эди, гуруҳлар тасодифий равишда шакллантирилмаган, кузатув даври эса бор-yoғи олти ойни ташкил этди. Шу сабабли муаллифнинг ўзи хулосани эҳтиёткорлик билан баён қилади: тамакини иситиш тизимлари зарарлилигича қолмоқда, аммо у олган маълумотларга кўра, сигареталардан кўра камроқ зарарли бўлиши мумкин.

## Носвой ва бошқа анъанавий маҳсулотлар

Ушбу маълумотлар фонида айнан Марказий Осиёда кенг тарқалган маҳсулотлар ҳақидаги савол айниқса муҳимдир.

PMI’нинг илмий ҳамкорлик бўйича тўнғич директори Томоко Иида компанияда носвойнинг таркиби ва таъсири бўйича ўз тадқиқотлари йўқлигини маълум қилди. Шу билан бирга, PMI Ҳиндистон, Жазоир ва Марокашдан келган анъанавий тутунсиз маҳсулотларни ўрганган.

Жазоирдан олинган намуналардан бирида pH кўрсаткичи 11,6 ни ташкил этди. Компания вакили бундай ишқорийликни баъзи ювиш ва тозалаш воситалари даражаси билан солиштирди.

Бу мисол нима учун ёнишнинг йўқлигининг ўзи маҳсулотни камроқ зарарли деб ҳисоблашга ҳали имкон бермаслигини кўрсатади. Моддаларнинг таркиби, алоҳида моддаларнинг концентрацияси, уларнинг организмга кириш усули ва истеъмол қилиш давомийлиги аҳамиятга эга.

Ва бу ерда яна айнан минтақавий маълумотларда узилиш пайдо бўлади. Маҳаллий мутахассислар ҳали носвой ва Марказий Осиёда кенг тарқалган бошқа анъанавий маҳсулотлар таркибини ўрганишлари керак.

## Маълумотлар ҳозирча етарли эмас

Сигареталар ҳолатида ёниш маҳсулотларининг зарари ҳақидаги тезис салмоқли илмий базага эга. Тамакини иситиш тизимлари ишлаб чиқарувчилари ҳам ўз тадқиқотларини тақдим этмоқдалар, уларга кўра ёнишнинг камайиши ёки йўқлиги бир қатор зарарли моддалар миқдорини камайтиради.

Аммо Марказий Осиё учун саволлар анча кўп қолмоқда. Носвой каби анъанавий маҳсулотлар ҳақида мустақил маълумотлар етарли эмас, ноқонуний никотин маҳсулотлари таркиби ҳақида маълумот кам ва тақиқлар жорий этилгандан сўнг истеъмолчиларнинг реал хулқ-атвори бўйича тадқиқотлар етишмайди.

Парадоксал вазият юзага келмоқда: тўлиқ тақиқ истеъмолчиларнинг бир қисмини бошқа, камроқ ўрганилган маҳсулотларга ундаши мумкин, аммо муқобилларнинг камайган хавфини тан олиш ҳам ишончли далилларни талаб қилади.

Шу сабабли асосий савол нафақат қайси маҳсулотни кўпроқ ёки камроқ зарарли деб ҳисоблашдадир. Шундай хулоса қайси тадқиқотларга асосланганлигини, уларни ким молиялаштирганини ва олинган натижаларни ишлаб чиқарувчидан мустақил равишда текшириш мумкинми-йўқми — шуни тушуниш камроқ муҳим эмас.

Ҳозирча бу саволга бир маъноли жавоб йўқ.