Ҳусийлар ким ва улар нима истайди?
Яманнинг Қизил денгиз соҳили бўйлаб тезкор ҳарбий юриш, глобал энергия бозорига оид хавотирлар кучайиб бораётган бир пайтда, эътиборни Эрон томонидан қўллаб-қувватланадиган гуруҳга қаратди.
**Ҳусийлар ким ва улар нимани хоҳлайди?**
**Ҳусийлар ўзларининг яқиндаги шиддатли юришлари давомида муҳим соҳилбўйи ҳудудларини қўлга киритдилар**
Ямандаги фуқаролар уруши сўнгги ҳафталарда Эрон томонидан қўллаб-қувватланувчи, мамлакат шимоли-ғарбий қисмининг катта бўлагини назорат қилувчи ҳусийлар ҳаракати тезкор ҳужум натижасида Қизил денгиз соҳилининг катта ва стратегик жиҳатдан муҳим қисмларини эгаллаб олганидан кейин янада кучайди.
Ушбу ҳудуд таркибига глобал кема қатнови учун муҳим нуқта бўлган Боб ал-Мандаб бўғози рўпарасида жойлашган Моха порти ҳам киради.
АҚШ, Исроил ва Эрон ўртасидаги олти ойлик урушдан кейин жаҳон иқтисодиётида янада кенгроқ узилишлар юзага келиши хавфи фонида нефть нархи кўтарилди.
Тўрт йиллик норасмий сулҳ бузилганидан кейин бошланган ҳусийларнинг юриши давомида иккала томондан ҳам юзлаб одамлар ҳалок бўлгани хабар қилинмоқда. БМТнинг билдиришича, вазият кескинлашуви оқибатида 120 000 дан ортиқ киши ўз уй-жойини тарк этишга мажбур бўлган.
Ҳусийларга қарши бўлган ва Яманнинг халқаро миқёсда тан олинган ҳукуматини қўллаб-қувватловчи қўшни Саудия Арабистони ҳаво ҳужумларини амалга оширди, ҳусийлар эса Саудия Арабистонининг жануби-ғарбий қисмига дронлар ва ракеталар учирди. Гуруҳ, шунингдек, Қизил денгизда Саудия Арабистонига алоқадор тижорат кемаларига ҳам ҳужум қилди.
Ҳусийлар — Яман шимолидаги қуролли сиёсий ва диний ҳаракат бўлиб, у мамлакатдаги шиа мусулмонлари озчилиги бўлган заидийларни ифодалайди.
Улар Ҳамас ва Ливаннинг «Ҳизбуллоҳ» ҳаракати каби қуролли гуруҳлар қаторида Исроил, АҚШ ва умуман Ғарбга қарши Эрон бошчилигидаги «қаршилик ўқи»нинг бир қисми эканликларини айтадилар.
Расмий равишда «Ансор Аллоҳ» (Аллоҳнинг ёрдамчилари) деб аталадиган ушбу гуруҳ 1990-йилларда пайдо бўлган ва унинг марҳум асосчиси Ҳусайн ал-Ҳусий номи билан аталган. Унинг акаси Абдул Малик ал-Ҳусий 2004 йилдан бери гуруҳнинг амалдаги раҳбари ҳисобланади.
2000-йилларнинг бошларида ҳусийлар Яманнинг кўп йиллик авторитар президенти Али Абдуллоҳ Солиҳга қарши исён кўтаришди. Улар Яман шимолидаги ўз таянч нуқталари учун каттароқ мухторият талаб қилишди. Гуруҳ 2011 йилги «Араб баҳори»дан кейин, халқ қўзғолони Солиҳни ҳокимиятни ўз ўринбосарига топширишга мажбур қилганидан сўнг, пойтахт Санони эгаллаб олди.
Ҳусийлар кенгайишда давом этдилар, уларнинг қўшинлари сони ўтган йили 350 000 га етгани тахмин қилинмоқда ва ҳозирда улар Яман ҳудудининг тўртдан бир қисмидан учдан бир қисмигача бўлган қисмини, аммо аҳолисининг 70-80 фоизини — тахминан 30 миллион кишини назорат қилмоқда.
Гуруҳ Саудия қамалининг бекор қилинишини, бутун Яман устидан назорат ўрнатишни ҳамда Яманнинг нефть ва газ даромадларидан фойдаланиш имкониятига эга бўлишни хоҳлайди.
Қўшни Саудия Арабистони ҳусийлар Яманни эгаллаб олиб, уни ўз минтақавий рақиби Эроннинг сунъий йўлдошига айлантиришидан хавфсираган эди.
2015 йилда Саудия Арабистони Яманнинг халқаро миқёсда тан олинган ҳукумати номидан аралашган араб давлатлари коалициясини тузди.
Бироқ йиллар давомида амалга оширилган ҳаво ҳужумлари ва қуруқликдаги жанглар ҳусийларни ўзлари эгаллаб олган ҳудудларнинг катта қисмидан сиқиб чиқара олмади ва дунёдаги энг даҳшатли гуманитар инқирозлардан бирини келтириб чиқарди. Вақтинчалик сулҳга 2022 йилда эришилди.
2023 йил октябрь ойида Ғазо уруши бошланганидан кўп ўтмай, ҳусийлар фаластинликларни қўллаб-қувватлаётганликларини айтиб, Исроилга ҳамда Қизил денгиз ва Адан қўлтиғидаги савдо кемаларига дрон ва ракеталар ота бошладилар.
Ғарб давлатлари ҳарбий кемаларини юборди, АҚШ, Буюк Британия ва Исроил ҳаво ҳужумларини амалга оширди. Исроил зарбаси натижасида ҳусийларнинг юқори лавозимли шахслари, жумладан, улар ўзлари эълон қилган ҳукумат бош вазири ҳалок бўлди.
2025 йилда АҚШ ва ҳусийлар бир-бирларини нишонга олишни тўхтатишга келишиб олдилар. Бироқ, 2025 йил октябридаги Ғазодаги сулҳдан кейин Исроилга ракета ҳужумларини тўхтатиб турган ҳусийлар, АҚШ ва Исроил 2026 йил февралида Эронга ҳужум қилганидан сўнг уларни қайта тикладилар.
Ҳусийлар ва саудияликлар ўртасидаги норасмий сулҳ июль ойида бузила бошлади.
Ҳусийлар Саудия Арабистонига қарши «денгиз эмбаргоси» эълон қилдилар ва Саудия аэропортлари, нефть иншоотлари ва Қизил денгиздаги танкерларга ракета ва дронлар билан ҳужум қила бошладилар. Улар буни ҳусийлар томонидан Саудиянинг кўп йиллик қамали деб таърифланган чораларга ва Сано аэропортига уюштирилган ҳаво ҳужумига жавоб эканлигини айтишди.
Бунинг ортидан сентябрь ойида ҳусийларнинг тезкор юриши содир бўлди ва улар мамлакатнинг Қизил денгиз соҳилидаги 130 км (81 миль) гача бўлган ҳудудини, шунингдек, Перим оролини эгаллаб олишди.
Ушбу юриш ҳусийларга стратегик Боб ал-Мандаб бўғози устидан катта назоратни тақдим этди, бироқ улар Саудияга алоқадор кемалардан ташқари халқаро кема қатновига таҳдид солмасликларини таъкидлаб келмоқдалар.
Ҳусийларнинг ҳаракатлари жаҳон нефть таъминотидаги узилишлар борасидаги хавотирларни янада кучайтирди. Арабистон ярим оролининг нариги томонидаги Ҳурмуз бўғози орқали кема қатнови АҚШ ва Исроилнинг Эрон билан уруши туфайли қисқарганидан бери, Боб ал-Мандаб Саудия Арабистонидан нефть экспорти учун тобора муҳим йўналишга айланиб бормоқда.
Вазият ҳусийларнинг Саудия нефть иншоотларига ҳужумлари, шунингдек, Эрон томонидан қўллаб-қувватланувчи Ироқ жангарилари айбланаётган Шарқ-Ғарб қувурига қилинган ҳужум туфайли янада ёмонлашди ва бу кескинлик Ғарб давлатларини яна урушга тортиш билан таҳдид қилмоқда.
ОАВ хабарларига кўра, Яман ҳукумати ҳам, Саудия Арабистони валиаҳд шаҳзодаси Муҳаммад бин Салмон ҳам ҳужумдан кейин президент Трампни ҳусийларга зарба беришга чақирган. Трамп ҳусийлар АҚШ нишонларига зарба бермасликка келишиб олганликларини айтиб, бундай қилмади.
Буюк Британия эса Саудия Арабистонининг қирувчи самолётларини «фақат мудофаа миссиялари» учун ёқилғи билан таъминлашга ёрдам бериш мақсадида ҳарбий самолёт юбориш ҳақидаги илтимосини қабул қилди.
Саудия Арабистони ва Ғарб давлатларининг таъкидлашича, Эрон Ямандаги фуқаролар уруши пайтида БМТнинг қурол-яроғ эмбаргосини бузган ҳолда ҳусийларга қурол-яроғ, жумладан, дронлар, қанотли ва баллистик ракеталарни яширинча етказиб берган.
БМТ экспертлар гуруҳи 2024 йилда Эрон Инқилоб посбонлари, Ливаннинг «Ҳизбуллоҳ» ҳаракати ва ироқлик мутахассислар томонидан ҳарбий техника, ёрдам ва машғулотлар ўтказилиши натижасида ҳусийлар қудратли ҳарбий ташкилотга айлантирилган деган хулосага келди.
Ва Conflict Armament Research (CAR) ташкилотининг 2026 йил май ойидаги — Эрон уруши бошланганидан кейинги — ҳисоботида айтилишича, Теҳрон илгари ҳусийларга тайёр қуролларни жўнатган бўлса, эндиликда у тобора кўпроқ унинг вакиллари йиғиши мумкин бўлган қисмларни юбормоқда ва тобора илғор ракета технологиялари билан ўртоқлашмоқда.
Эрон ҳусийларга қурол етказиб беришини рад этиб, уларни фақат сиёсий жиҳатдан қўллаб-қувватлашини айтади.