Хусийлар — бу сиз ўйлаган нарса эмас
Эрон жавоб зарбасини бермоқда, Америка ва унинг иттифоқчиларига қарши урушда янги фронт очмоқда — бу ҳақда эшитдингизми? Эроннинг проксилари (оддийроқ айтганда, қўғирчоқлари) деб аталадиган яманлик хусийлар Қизил денгизнинг шарқий соҳилини назорат остига олишди ва Баб-эл-Мандеб бўғозини ёпиб қўйиш арафасида туришибди, Дональд Трамп эса гўёки Америкадан хусийларга зудлик билан зарба беришни сўраган Саудия шаҳзодаси Муҳаммад бин Салмонга рад жавобини берган — 2001 йил 11 сентябрь воқеаларининг 25 йиллигида Арабистон ярим оролида содир бўлаётган воқеалар тахминан шундай тасвирланмоқда. Ҳозир Ҳурмуз бўғозидан кейин яна бир бўғозни ёпишади ва ҳеч кимга осон бўлмайди, Америка эса ўз ожизлигини тан олади. Бу ҳақиқатан ҳам шундайми?
Аввало, барибир фундаментал нарсаларни тушуниб олиш керак. Бошланишига: яманлик хусийлар Эроннинг қўғирчоқлари эмас (ва ҳеч қачон бўлмаган). «Хусийлар» ва «Ансор Аллоҳ» ҳаракати» атамаларининг ишлатилишининг ўзи анча шартли ва дипломатик ўйинлар туфайли юзага келган — чунки улар билан урушаётган, халқаро миқёсда (жумладан, БМТ даражасида) тан олинган Яман ҳукумати ҳали ҳам мавжуд. Аммо муаммо шундаки, бу ҳукумат 12 йилдан бери на пойтахт Санони, на аҳолининг 70 фоизигача яшайдиган ҳудудларни назорат қилади ва умуман олганда, асосан қўшни Саудия Арабистонининг ёрдами ҳисобига мавжуд бўлиб, уруш олиб бормоқда. Яъни, реалликда Яманнинг катта қисмини анчадан бери (вақти-вақти билан қайта бошланадиган) фуқаролар урушида ғалаба қозонган хусийлар бошқармоқда — унда шундай чиқадики, улар шунчаки ўз мамлакатларининг яна бир қисми устидан назорат ўрнатдиларми? Яъни хусийлар мамлакат бирлигини тиклашга ҳаракат қилмоқда, уларга ютқазаётган кучлар эса кўп жиҳатдан ташқи кучларга таянмоқдами? Ҳа, шундай. Аммо унда Саудия Арабистони, Америка, Исроил ва жаҳон савдоси учун хавф ва муаммо нимада?
Муаммо шундаки, хусийлар нафақат Саудия проксиларига (уларнинг Яман ичидаги рақибларининг бир қисми аслида шундай), балки Саудия Арабистонининг ўз ҳудудига, жумладан, терминаллар ва қувурларга ҳам зарба бермоқда. Муаммо шундаки, хусийлар фаластинликларни ва Ғазони қўллаб-қувватлайди ва нафақат Исроилга ракеталар отди, балки Исроилга маҳсулот етказиб берадиган кемалар учун Баб-эл-Мандеб бўғози ёпилганини эълон қилди. Муаммо шундаки, хусийлар АҚШ ва Исроил билан қарама-қаршиликда Эрон билан бирдам: улар Қизил денгизда Америка кемаларини тўсишга ва уларга қарата ўт очишга ҳаракат қилишди. Ҳа, бунинг учун уларда имкониятлар у қадар кўп эмас эди, лекин энди, улар Қизил денгизга туташ ҳудудларни (жумладан, худди шу номдаги қаҳва навига ном берган Моха портини) ва оролларни эгаллаб олганларидан кейин, уларнинг бўғозни ёпиб қўйиш қобилияти анча реал бўлиб бормоқда. Аммо бу уларга керакми?
Хусийлар бир вақтнинг ўзида ҳам Яман миллий ҳаракати, ҳам араб диний оқимидир. Биринчиси мамлакатни ўз ҳокимияти остида бирлаштиришни хоҳлайди, иккинчиси эса ғарб таъсирига (Исроил ҳам унинг бир қисми сифатида чиқади) қарши умум-араб ва ҳатто умум-мусулмон қаршилигининг кучайишига умид қилади. Аммо биринчиси, аслида, иккинчисисиз мумкин эмас: ўтмишдаги қадимий ва буюк (ҳеч қандай муболағасиз) Яман цивилизацияси ҳозирда бой ва кучли қўшнининг нишони остида турибди, у юз йил олдин яманликлардан ерларининг бир қисмини тортиб ҳам олган эди. Ҳа, гап Саудия Арабистони ҳақида кетмоқда — нефть туфайли бой ва Макка ҳамда Мадина туфайли нуфузли, бунинг устига Америка ҳарбий ҳимояси остида бўлган давлат. Саудияликлар Яман устидан назоратга даъво қилишмайди — улар ўз чегаралари яқинидаги тартибсизлик ва фитналардан қўрқишади.
Яманда эса 1960-йиллардан бошлаб қабилалараро-кланлараро-ҳудудлараро адоват билан боғлиқ, лекин деярли ҳар доим ташқи — ва биринчи навбатда Саудия — иштирокида ўтган ички фитналар ва фуқаролар урушларининг бой тажрибаси бор. Охиргиси 20 йилдан кўпроқ вақт олдин, 2004 йилда бошланган ва ўшанда хусийлар ҳаракати асосчиси Ҳусайн ал-Хусий ўлдирилган эди. Ўшандан бери «Ансор Аллоҳ» ҳаракатини унинг акаси Абдул Малик бошқариб келмоқда — ва 2015 йилдан бери у амалда Яманнинг катта қисмининг ҳукмдори ҳисобланади. Уни ағдаришга бўлган уринишлар деярли Яман-Саудия урушига олиб келди, бу уруш тўрт йил олдин тўхтатилган эди. Аммо ҳозир хусийлар Саудияпараст кучларни сиқиб чиқармоқда ва мамлакат устидан назоратни тикламоқда. Энг ёмон вариант — бу ҳамма учун — агар саудияликлар яна хусийлар устидан ғалаба қозонишга тикишга қарор қилишса. Бунда нафақат ўз кучлари билан (бу аниқ етарли эмас), балки АҚШ билан бирга — ахир америкаликлар Эронпараст «Қаршилик ўқи» мавжудлигига ва хусийлар Эроннинг қўғирчоқлари эканлигига ишонишади-ку. Майли, унда Қизил денгиз соҳилида ва Яман тоғларида «Эрон муллалари» билан урушаверишсин — аллақачон мағлуб этилган Эронни бошқача қандай енгиш мумкин?
Буларнинг барчасини геосиёсий аҳмоқликнинг чўққиси деб аташ мумкин эди, бу минтақанинг яна бир салмоқли қисмини тартибсизликка дучор қилишга қодир, аммо унинг амалда амалга ошиши амримаҳолдек кўринади. Саудияликлар Яманга суқилиб киришдан қўрқишади — ўзгалар қўли билан олиб борилган уруш йилларида улар якунда хусийларни эмас, балки ўз хавфсизликларини заифлаштираётганларига ишонч ҳосил қилишди. Агар ҳозир тўлақонли Саудия-Яман уруши бошланса, қироллик учун жуда қийин бўлади: Форс кўрфазидаги ҳал этилмаган можаро ёнаётган Қизил денгиз билан бирга мамлакат ичида юқори турбулентликка олиб келиши мумкин. Америкаликларнинг Яманга суқилиб киришидан ҳеч қандай маъно йўқ — улар аллақачон бир неча бор уни бомбалаб кўришган ва ўз зарбаларини такрорлашлари мумкин, лекин ҳеч қачон қуруқликдаги операцияга журъат эта олишмайди. Айниқса ҳозир — Эрон ва Ҳурмуз билан мутлақ боши берк кўчага кириб қолган шароитда. Ахир хусийларнинг ҳудудий олдинга силжиши эмас, балки айнан Яманга қарши тажовуз Баб-эл-Мандеб бўғозининг ёпиб қўйилишига кафолатланган тарзда олиб келади.
Америкаликлар ютқазишдими? Албатта, лекин улар буни янада чуқурлаштирмасликлари, яъни Ямандаги янги воқеликни тан олишлари мумкин. Бу ҳамма учун фойдали бўлади, лекин энг муҳими, кўп азоб чеккан Яман халқи ютуқда бўлади: ташқи ўйинчилар ниҳоят ундан тинчланиши, ички можаро оловини алангалатишни тўхтатиши, тажовузкор режалардан воз кечиши керак. Яман Эроннинг қўғирчоғи ёки проксиси эмас — у унинг иттифоқчиси, бунда реал ҳарбий жиҳатдан кўра кўпроқ ғоявий ва геосиёсий иттифоқчисидир, аммо шу билан бирга яманликлар ҳатто мустақил равишда, ҳатто фуқаролар уруши шароитида ҳам ҳар қандай ташқи тажовузкорни енгадилар. Ва улар ушбу қадимий заминга — барча арабларнинг бешигига тинчликни қайтариб, ўзларини тинч қўйишларига лойиқдирлар.