Ҳурмат баённомаси
АҚШда матбуотда аллақачон кузнинг бош сиёсий воқеаси деб аталаётган музокаралар бошланди. ХХР Раиси Си Цзиньпин Дональд Трамп билан учрашди. Бироқ, Reuters агентлигининг ғарб таҳлилчилари ва Америка ҳукумат аппаратидаги манбаларига таяниб хабар беришича, ушбу ташриф оламшумул келишувларни олиб келмайди. Мулоқотнинг ягона сезиларли натижаси томонларнинг савдо сулҳини узайтиришга розилиги бўлади. Украина ва Эрон масаласида экспертлар кескин бурилишларни кутишмаяпти.
Раис Си хоҳлаганидек, Трамп уни давлат даражасидаги ташрифлар баённомасида кўзда тутилган барча ҳурмат-эҳтиром билан кутиб олди. Оқ уй раҳбари Сини Эндрюс ҳарбий базасида қутлади. Охирги марта Америка президенти бундай юқори мартабали меҳмонни шахсан ўзи кутиб олганига 11 йил бўлган эди. Маросимларни яхши кўрадиган ва кучли етакчилар билан алоқаларни қадрлайдиган Трамп учун ушбу ташриф унинг жаҳон майдонидаги мақомининг тасдиғи бўлиб хизмат қилади. Си эса, қабулнинг дабдабасига эътибор бермагандек, етиб келиши биланоқ сиёсий оҳангга эга баёнот берди. Унинг сўзларига кўра, Пекин ва Вашингтон «рақиб эмас, балки шерик бўлишлари керак ва улар ўртасидаги муносабатлар тинч-тотув яшаш тамойилига асосланиши лозим». Хитой етакчисининг 23 сентябрда бошланган ташрифи 25 сентябргача давом этади.
Саммит олдидан экспертлар умидларни ҳаддан ташқари ошириб юбормаслик кераклиги ҳақида огоҳлантиришган эди. Уларнинг баҳолашича, икки етакчи учрашувининг ягона натижаси ўзаро тақиқловчи тарифларни жорий этишдаги танаффусни 2027 йилнинг январигача узайтириш бўлади. Шунингдек, бир қатор аниқ товарларга божларни камайтириш, гиёҳванд моддалар контрабандасига қарши курашиш ва икки давлат ҳарбийлари ўртасидаги алоқалар бўйича келишувлар бўлиши мумкин. Трамп, ўз навбатида, Хитой қамоқхоналарида сақланаётган айрим АҚШ фуқароларини озод қилишга эришиш ниятида. Эҳтимол, у ўз мақсадига эриша олар, бу эса Республикачилар партиясига ноябрь ойида бўлиб ўтадиган Конгресс сайловларида қўшимча очколар келтиради.
АҚШ Давлат котибининг собиқ ўринбосари Курт Кэмпбелл Америка ОАВларига берган баёнотида «бу саммитда асосий нарса — жиддий муаммолар бўйича музокаралар эмас, балки етакчилар бир-бирларига ўз давлатларининг қудратини эслатиб қўйишларидир» деб айтди. Шу билан бирга, ҳар икки етакчи ҳам муносабатларни барқарорлаштиришдан манфаатдор. Трамп — чунки у АҚШда оммабоп бўлмаган Эрон билан урушга тортилган. Вашингтонда, афтидан, Пекин ўзининг энг муҳим савдо шериги бўлмиш Ислом Республикасига босим ўтказа олишидан умид узишган ва энди ҳеч бўлмаганда хитойликлар халақит бермаслигига умид қилишмоқда. Ташрифдан икки ҳафта олдин The Wall Street Journal газетаси ХХР Эронга юқори аниқликдаги сунъий йўлдош тасвирларини тақдим этгани ҳақида хабар берган эди. Бу гўёки эронликларга Иорданиядаги Муваффак-Салти Америка ҳарбий базасига ҳужум қилиш имконини берган. Унга ракета зарбаси июль ойида берилган ва уч нафар америкаликнинг ҳаётига зомин бўлган эди.
Си билан учрашувдан олдин Трамп журналистларга Хитойга босим ўтказиш дастаги борлигига шаъма қилди — бу яқинда Конгресс томонидан қабул қилинган, Россия энергия ресурсларини сотиб олувчи мамлакатлар товарларига тақиқловчи тарифлар тўғрисидаги қонундир. Хитой етакчиси таҳдидларни ёқтирмаслигини ҳисобга олсак, эҳтимол бу АҚШ президентининг сўнгги далили бўлади. Ўзаро айирбошлаш анча истиқболли кўринади. Хитой Теҳрон билан ҳамкорликни қисқартириш ёки унга босимни кучайтиришни ваъда қилиши, эвазига эса Трампдан Тайванга Америка қуролларини етказиб беришни музлатиш ваъдасини олиши мумкин. Нафақат Тайвань, балки АҚШнинг Осиёдаги иттифоқчилари, жумладан Япония ва Филиппин ҳам Оқ уйнинг бундай қадамидан хавтирда. Бу АҚШнинг ҳарбий шериклари олдидаги мажбуриятлари ишончлилигига шубҳа туғдириши мумкин.
Иқтисодиёт олий мактабининг катта илмий ходими Василий Кашин шундай деди: «Хитой АҚШ ва Эрон урушига аралашмасликка ҳаракат қилмоқда. Пекин Теҳронга қандайдир қурол-яроғ етказиб бергани ҳақидаги маълумотлар шубҳали. Аммо қандайдир разведка маълумотларини алмашиш ва нишонни кўрсатишда ёрдам бериш эҳтимоли бор, гарчи бу ҳам ишончли тасдиқланмаган бўлса-да. Аниқ нарса шуки, Хитой Эрондан кўра кўпроқ унинг рақибларига ёрдам берган. Масалан, БАА ва Баҳрайнга ҲҲМ (ҳаво ҳужумидан мудофаа) тизимларини етказиб берган».
Музокаралар мавзуларидан бири, матбуот ёзишича, сунъий интеллект бўлиши мумкин. Бу мавзудаги мулоқот давом этмоқда, аммо бу соҳада ҳам Хитой ва АҚШ рақиб бўлиб қолмоқда. 2026 йилнинг май ойида, Трампнинг Пекинга ташрифи чоғида унга Америка технология бизнеси вакилларидан иборат нуфузли делегация ҳамроҳлик қилган эди. Унинг таркибига, масалан, Apple раҳбари Тим Кук ва Tesla раҳбари Илон Маск кирган эди. Улар жума куни, 25 сентябрда Си ва Трампнинг шарафига бериладиган тантанали тушликда ҳам иштирок этадилар. ХХР Раиси билан бирга Хитой бизнесининг қайси вакиллари келганини Хитой расмийлари маълум қилишмади.
Экспертлар Украина-Россия можароси Трампнинг Си билан музокараларида катта ўрин эгалламаслиги борасида якдил фикрдалар. Хитой расмийлари Россия Федерациясига босим ўтказиш ниятида эмаслигини бир неча бор кўрсатишди, чунки Россия-Хитой муносабатларининг ҳозирги ҳолати Хитой учун фойдали, АҚШ эса уларни қисқартириш эвазига таклиф қиладиган ҳеч вақога эга эмас. Бундан ташқари, ҳозирда ХХРда узоқдаги можародан четда эканликларини алоҳида таъкидлашга ҳаракат қилишмоқда. «Руслар ва украинлар бир-бирларига Хитой бутловчи қисмларидан тайёрланган дронлар билан ҳужум қилишмоқда. Хитойликлар бундан яхшигина пул ишлашмоқда ва бу уларни тўлиқ қониқтиради», — дея хулоса қилди Кашин.
Дональд Трампнинг Си Цзиньпин билан Эндрюс ҳарбий базасидаги учрашуви — бу шунчаки дипломатик баённома ёки телевизион тасвирни яхши кўрадиган президентнинг экцентрик ҳаракати эмас. Бу АҚШнинг Хитойга босим ўтказишнинг аввалги формуласи ўзини тўлиқ тугатгани ҳақидаги сиёсий сигналдир.
Хитой етакчисини самолёт трапи ёнида шахсан кутиб олиш, қизил гилам, ҳарбий маросим — бу рамзлар тили бўлиб, у жаҳон сиёсатида кўпинча якуний коммюникелардан кўра баландроқ янграйди. Айниқса, гап сайёранинг икки энг йирик иқтисодиёти ўртасидаги рақобат ҳақида кетаётганда.
Америка ОАВлари маълумотларига кўра, Трампнинг Сини шахсан кутиб олгани — ҳатто давлат ташрифи учун ҳам камдан-кам учрайдиган қадамдир. Шу билан бирга, томонлар белгиланган муддатга янги чекловлардан воз кечишни назарда тутувчи савдо сулҳини узайтирдилар.
Вашингтон расман Хитойни «жиловлаш» курсини давом эттирмоқда: тарифлар, экспорт назорати, юқори технологиялар етказиб беришга чекловлар, яримўтказгичлар, телекоммуникациялар ва таъминот занжирлари масалаларида иттифоқчиларга босим ўтказиш. Аммо бу сиёсатнинг стратегик натижаси дастлабки режадан анча мураккаб бўлиб чиқди.
Хитой саноат сиёсатини қисқартирмади, технологик амбицияларидан воз кечмади ва Америка иқтисодиётининг ишлаб чиқариш чекка ҳудуди ролига рози бўлмади. Аксинча, чекловлар Пекинда ғарб технологиялари, дастурий таъминоти, молиявий инфратузилмаси ва логистика йўналишларига қарамлик миллий хавфсизликка тўғридан-тўгʻри таҳдид солади деган ишончни мустаҳкамлади.
Бу Хитой АҚШдан бутунлай мустақил бўлиб қолди дегани эмас. Энг муҳим сегментларда — чиплар ишлаб чиқариш учун мураккаб ускуналардан тортиб бир қатор дастурий ва муҳандислик ечимларигача — Вашингтонда ҳамон жиддий таъсир дастаклари, демакки, билвосита босим ўтказиш имконияти қолмоқда. Аммо санкциялар кампаниясининг асосий самараси икки ёқлама бўлди: қисқа муддатли истиқболда у Хитой компанияларининг бир қисми ишини қийинлаштирди, стратегик истиқболда эса — импорт ўрнини босиш, хусусий илмий базани ривожлантириш ва муқобил технологик тизимларни яратиш курсини тезлаштирди.
RAND таҳлилчиларининг таъкидлашича, Америка чекловлари Хитой раҳбариятида технологик мустақилликка бўлган интилишни янада кучайтирди. Шу билан бирга, бозорлар ва таъминот занжирларининг диверсификация қилиниши билан Пекиннинг ташқи босимга нисбатан заифлиги камайиб бормоқда.
Учрашувнинг асосий маъноси ҳам айнан шунда. Трамп шунчаки божлар таҳдиди билан ён беришга мажбурлаш мумкин бўлган мамлакат раҳбарини кутиб олаётгани йўқ. У усиз жаҳон савдоси, нодир металлар, саноат кооперацияси, сунъий интеллект, денгиз коммуникациялари хавфсизлиги, Тайвань масаласи ва янги молиявий тизимни муҳокама қилиш мумкин бўлмаган давлат етакчисини кутиб олмоқда.
Ташриф кун тартибида, савдодан ташқари, сунъий интеллект (СИ), Тайвань, муҳим минераллар ва минтақавий хавфсизлик қайд этилган.
Музокараларнинг энг эҳтимолий ёпиқ мақсади — катта шартнома эмас, балки вақтдан ютишга уринишдир. Америкага Осиёда савдо уруши, технологик можаро ва ҳарбий-сиёсий қарама-қаршиликнинг бир вақтда кескинлашишига йўл қўймаслик керак.
Хитойга эса танаффусни қайд этиш, ташқи бозорларга чиқишни сақлаб қолиш ва Вашингтонга аксилхитой технологик блокини узил-кесил тузишга йўл қўймаслик фойдали.
Бундай мантиқда савдо сулҳининг узайтирилиши чиройли декларациялардан кўра муҳимроқдир: у ҳар икки томон ҳам назоратсиз эскалациянинг баҳосидан хавфсираётганини кўрсатади.
Бошқа талқин ҳам бор. Намойишкорона тантанаворлик Пекинга эмас, балки Америка сайловчисига қаратилган бўлиши мумкин. Трамп тақдирни ҳал қилувчи масалаларни бюрократияга, иттифоқчиларга ёки халқаро институтларга топширмасдан, Хитой билан шахсан ва қатъий гаплаша олишини кўрсатишга интилмоқда.
Унинг учун тўғридан-тўғри алоқанинг ўзи ички сиёсий кампаниянинг бир қисмидир: у Хитойга ён бераётгани йўқ, балки «битим тузмоқда». Аммо Си Цзиньпин учун бу саҳна бошқача ишлайди: Хитой Оқ уй ҳар қандай ҳолатда ҳам, хоҳласа-хоҳламаса, ҳисоблашишга мажбур бўлган тенг куч маркази мақомининг оммавий тасдиғини олмоқда.
Пекин асосан Вашингтонда ёзилган қоидаларга мослашган давр ҳақиқатан ҳам тугаб бормоқда. Унинг ўрнида хавфлироқ тизим юзага келмоқда: икки гигант бир-бирига ишонмайди, таслим бўлишга тайёр эмас, лекин ўзларига ва бутун жаҳон иқтисодиётига жиддий зарар етказмасдан алоқаларни узиш учун ҳаддан ташқари бир-бирига боғланиб қолган.
Эндрюс базасидаги учрашув бу маънода ярашишнинг бошланиши эмас. Бу янги мувозанатнинг тан олинишидир: АҚШ ҳали босим ўтказишга қодир, аммо Хитой ҳам аллақачон жавоб қайтаришга қодир.