Ҳиндистоннинг қуёш миссиясининг янги топилмалари Қуёшнинг сақланиб қолган сирларига ойдинлик киритмоқда

Ҳиндистоннинг қуёш миссиясидан олинган янги кашфиётлар Қуёш ҳақидаги узоқ вақтдан бери мавжуд бо'лган жумбоқларга, хусусан, унинг турли минтақаларидаги чалкаш ҳарорат о'згаришларига ойдинлик киритмоқда, бу олимларнинг та'кидлашича, физика қонунларига зид келади.

Олимлар учун доимий жумбоқ Қуёшнинг ташқи атмосфераси, тожи, нима учун унинг юзасидан миллионлаб даражага иссиқроқ эканлигидир. Бундан ташқари, тожи тез-тез портлашларга қарамай, жуда ко'п энергия ё'қотишига қарамай, қандай қилиб бундай экстремал ҳароратни сақлаб туради?

Ҳиндистон астрофизиклари энди Ҳиндистоннинг биринчи космик қуёш кузатув миссияси бо'лган Адитя-Л1 нинг со'нгги ма'лумотлари бу сирларга муҳим тушунчалар берганини хабар қилишмоқда. Уларнинг топилмалари яқинда ҳурматли Астропҳйсисал Жоурнал Леттерс журналида чоп этилган мақолада батафсил баён этилган.

Тадқиқотга раҳбарлик қилган Ҳиндистон Астрофизика Институти (ИИА) нинг етакчи ҳинд қуёш астрофизиги профессор Р. Рамеш турли қуёш минтақаларидаги ҳарорат фарқлари о'рнатилган физик қонунларга зид келишини айтди.

Қуёшнинг тузилишини чуқурроқ о'рганиб чиқсак, ядро 15 миллион даража Селсийга етади. Ер юзасига ёки фотосферага — Ернинг ко'ринадиган қисмига — ко'тарилганда ҳарорат тахминан 5500°С гача пасаяди. Шунга қарамай, ядродан узоқда жойлашган энг ташқи қатлам, тож, тахминан 2 миллион°С ҳароратга эга, ба'зан эса 40 миллион°С гача ко'тарилади.

Профессор Рамешнинг тушунтиришича, тож қуёш чақнашлари ва тож массасининг отилиши (СМЕ) каби экстремал қуёш ҳодисаларининг бошланг'ич нуқтаси бо'либ, бу вақтда Қуёш космосга жуда катта миқдорда энергия чиқаради. СМЕлар ажойиб қутб айланмаларини яратиш билан бирга, улар Ерга электр тармоқларини узиб қо'ядиган ва об-ҳаво ва алоқа сун'ий ё'лдошларига та'сир қиладиган геомагнит бо'ронларни қо'зг'атиш орқали ҳам та'сир қилиши мумкин.

Қуёш фаоллиги нормал ёки паст бо'лган даврларда Қуёш одатда кунига икки-учта СМЕ ни ишга туширади. Бироқ, 11 йиллик қуёш фаоллиги сиклининг энг юқори чо'ққисида бу рақам бир кунда о'ндан ошиши мумкин.

"Агар Қуёш ҳар бир СМЕ билан доимий равишда жуда катта миқдорда энергияни то'лдирмасдан ё'қоца, қуёш тизимимиз марказидаги юлдуз охир-оқибат барча энергиясини тугатиб, Ерни қайтариб бо'лмайдиган даражада музлатишга олиб келади", деб та'кидлади профессор Рамеш.

Ушбу сценарий ро'й бермаётганлиги сабабли, бу тожнинг тушунарсиз юқори ҳароратини сақлаб туришга имкон берадиган "механизм" мавжудлигини англатади, деб қо'шимча қилди у.

Расмда Қуёшнинг ядродан перифериягача бо'лган қатламлари тасвирланган: ядро, радиация ва конвексия зоналари, фотосфера, хромосфера ва тож.

Олимлар бу ҳодисани иккита асосий омилга бог'лайдилар. Биринчидан, Қуёш юзасидаги турбулент, қайнаб турган ҳаракатлар доимий равишда то'лқинларни ҳосил қилади, улар ташқарига тарқалиб, энергияни тожга о'тказади - худди қирг'оққа ко'пик ва ко'пик олиб юрадиган океан то'лқинлари каби.

Иккинчи омил Қуёш атмосферасидаги "чигал магнит майдон чизиқлари" билан бог'лиқ бо'либ, улар бир неча бор узилиб, кейин қайта уланади. Профессор Рамеш СМЕлар бу о'ралган, ҳалқа шаклидаги чизиқлар, о'ралган сочларга о'хшаб, ёрилиб, магнитланган плазма ва газнинг улкан булутларини космосга чиқариб юборганда содир бо'лишини та'кидлади. Бу ҳодисалар ко'пинча қуёш дог'лари яқинида, я'ни Қуёшдаги жуда кучли магнит майдонлари билан ажралиб турадиган салқинроқ, қоронг'у жойларда содир бо'лади.

"Бироқ, кейин бу чизиқлар қайта уланади ва Қуёш ё'қолган энергияни бир неча соат ичида то'лдиради", деб та'кидлади у.

Нашр этилган мақоласида профессор Рамеш ушбу икки тизимнинг ҳар бирининг тожга қо'шган энергия ҳиссасини муваффақиятли аниқлаганликларини та'кидлади. Бу миқдорлаш тожнинг дастлабки экстремал ҳароратини ҳам, доимий энергия ё'қотилишига қарамай, бу ҳароратни сақлаб қолиш қобилиятини ҳам тушунтиришга ёрдам беради.

Уларнинг тадқиқоти, деб та'кидлади у, иккинчи тизим энергиянинг катта қисмини та'минлаш учун жавобгар эканлигини аниқ ко'рсатиб турибди.

"Қуёш юзасида пуфакчали, қайнаб турган ҳаракатлар натижасида ҳосил бо'лган то'лқинлар энергия ҳосил қилади ва ташийди, аммо уларнинг ҳиссаси минимал - улар керакли энергиянинг атиги 7% ни та'минлайди. Қолган 93% Қуёшнинг о'зини қайта созлаш ва ё'қолган энергияни то'лдириш қобилиятидан келиб чиқади."

Қуёш тожи фақат то'лиқ қуёш тутилиши пайтида Ердан яланг'оч ко'з билан ко'ринади.

Ушбу ҳисоб-китобга келиш учун профессор Рамеш 2024-йил 5-августда содир бо'лган "жуда бақувват" СМЕ ни таҳлил қилганликларини тушунтирди. Ушбу ҳодисадан чиқадиган чиқиндилар Адитя-Л1 корографи, Велс (Ко'ринадиган эмиссия чизиг'и корографи) номи билан танилган, томонидан қайд этилган.

"Биз СМЕ дан кейин 10 соат ичида чигаллашган майдон чизиқлари асл конфигурациясига қайтганини, қайта уланганини ва тож энергияси тикланганини кузатдик", деди у.

"Пуфакчали ҳаракатлар натижасида ҳосил бо'лган энергия муҳим рол о'йнашини тан олсак-да, бизда бу етарли эмаслигига оид далиллар мавжуд. Бизнинг тадқиқотимиз шуни ко'рсатадики, Қуёш бо'йлаб магнит майдон чизиқларининг узилиши ва қайта уланиши энергиянинг катта қисмини та'минлашнинг асосий манбаи ҳисобланади."

Профессор Рамеш бу ма'лумотлар Қуёш атмосферасида энергия ҳосил қилишнинг потенциал механизмларини келажакдаги тадқиқотлар учун "муҳим мезон" бо'либ хизмат қилади, деб ҳисоблайди.

"Менимча, улар ҳозирда мантиққа зид бо'лган физикадаги фундаментал саволларга жавоб беришга ёрдам беради", деб хулоса қилди у.