“Фазо ва атом бомбаси”. Космосда ядро қуролларини аниқлаш бўйича янги ечим таклиф этилди
"Фазо ва атом бомбаси": Космосда ядро қуролларини аниқлашнинг янги усули таклиф этилди
Массачусец технологиялар институти (МИТ) профессори Арег Данагоулиан Ер орбитасидаги сун'ий йўлдошларда ядро қуроллари борлигини масофадан аниқлаш имконини берувчи янги ғояни илгари сурди. Бу тадқиқот нуфузли "Натуре" илмий журналида чоп этилди.
1967-йилда қабул қилинган "Космос тўғрисида"ги шартнома Ер орбитаси, Ой ва бошқа осмон жисмларига ядро қуролларини жойлаштиришни тақиқлайди. Бугунги кунга қадар 118 та давлат ушбу шартномага қўшилган. Бироқ, унинг асосий камчилиги шундаки, сунъий йўлдошда ядро қуроли бор ёки йўқлигини ишончли текширишнинг амалий усули мавжуд эмас.
2024-йилда АҚШ расмийлари Россия келажакда космосга ядро қуролини олиб чиқишга мўлжалланган сунъий йўлдош устида ишлаётган бўлиши мумкинлиги ҳақида огоҳлантирганидан сўнг, бу масала янада долзарблашди. Ушбу баёнот россияликлар 2022-йилда "Космос-2553" сунъий йўлдошини учириши ортидан эълон қилинган эди. Россия ушбу аппарат илмий ва кузатув миссияларини бажаришини билдирган бўлса, Вашингтон уни фазога ядровий қуролни олиб чиқиш бўйича синов дастури билан боғлаган.
Мутахассисларнинг фикрича, агар ядро каллаги паст Ер орбитасида портлатилса, унинг оқибатлари фақат битта ҳудуд билан чекланиб қолмайди. Портлаш натижасида ҳосил бўладиган улкан миқдордаги юқори энергияли электронлар сайёра магнит майдонида узоқ вақт сақланиб, кўплаб сунъий йўлдошларнинг электрон тизимларини ишдан чиқариши мумкин. Бу эса алоқа тизимлари, ГПС навигацияси, сунъий йўлдош интернети, метеорологик кузатув ва ҳарбий космик инфратузилмага жиддий зарар етказади.
**Тарихий сабоқ**
Бундай хавф назарий эмас, балки қимматга тушган тажриба билан исботланган. 1962-йилда АҚШ фазода 1,4 мегатоннали термоядро каллагини портлатган. Синов натижасида ҳосил бўлган радиация бир нечта сунъий йўлдошларнинг ишдан чиқишига сабаб бўлган. Ҳатто воқеа жойидан 1400 км узоқликдаги Гавайи оролларида кўча чироқлари ўчиб қолган, телефон алоқаси эса узилган. Айнан шу тажриба кейинчалик фазода ядровий қуролларни тақиқлаш бўйича халқаро келишувлар қабул қилинишига туртки берган.
Данагоулиан таклиф қилаётган тизим махсус инспектор сунъий йўлдошидан фойдаланишга асосланган. У шубҳали сунъий йўлдошга яқин орбитада ҳаракатланиб, уран ёки плутоний каби радиоактив материалларга космик нурлар урилганда ҳосил бўладиган нейтронларни қайд этади. Оддий сун'ий йўлдошлар бундай кучли нейтрон оқимини ҳосил қилмайди. Шу сабабли сенсорлар қайд этган маълумотлар аппаратда ядро материали мавжуд ёки мавжуд эмаслигини аниқлашга ёрдам бериши мумкин.
Тизимнинг яна бир муҳим жиҳати шундаки, у табиий космик радиация билан ядро материалидан чиқаётган нейтронларни бир-биридан ажрата олиши керак. Профессор бунинг учун махсус нейтрон сенсорлари ва сунъий олмос детекторларидан фойдаланишни таклиф қилмоқда. Бу эса нотўғри хулосалар чиқариш эҳтимолини камайтиради.
Ҳисоб-китобларга кўра, агар инспектор сунъий йўлдоши шубҳали аппаратдан тахминан 4 километр масофада бир ҳафта давомида кузатув олиб борса, ядро қуроли ҳақида 99 фоиз аниқлик билан хулоса бериши мумкин. Агар масофа 1 километргача қисқартирилса ёки бир вақтнинг ўзида бир нечта инспектор сунъий йўлдоши ишга солинса, аниқлаш вақти бир неча соат, айрим ҳолатларда эса тахминан бир соатгача қисқариши мумкин.
Профессор Данагоулиан ушбу лойиҳа ҳали тайёр технология эмаслигини алоҳида таъкидлади. Унинг айтишича, бу илмий ҳисоб-китобларга асосланган консепсия бўлиб, лойиҳани реализация қилиш учун қўшимча тадқиқотлар ва тажрибалар талаб этилади. Олимнинг умид қилишича, мазкур ташаббус миллий лабораториялар ва бошқа илмий марказларни ушбу йўналишда изланишларни давом эттиришга ундайди.
Профессорнинг фикрича, агар келажакда бундай тизим амалда қўлланила бошласа, у "Космос тўғрисида"ги шартнома талабларига риоя этилишини назорат қилишнинг муҳим воситасига айланиши мумкин.
“Разведка маълумотларини сохталаштириш мумкин, аммо физика қонунларини алдаб бўлмайди”, дейди Арег Данагоулиан.
Профессор унинг таклифи давлатлар ўртасидаги ишончни мустаҳкамлаш, космоснинг ҳарбийлаштирилишини чеклаш ҳамда бутун дунё фойдаланаётган сунъий йўлдош инфратузилмасини ҳимоялашга хизмат қилишидан умидвор.