Ҳиндистон ва Хитой дўст эмас — аммо Непал иқлим таҳдидларига қарши уларни бирлаштирмоқчи

Ҳиндистон ва Хитой иттифоқчи эмас, лекин Непал уларни иқлим хавфларига қарши бирлаштиришга интилмоқда

Непалдаги яқинда юз берган сув тошқинлари Ҳималай минтақасида чегаралараро ҳамкорликнинг муҳимлигини яна бир бор кўрсатди

Непал Бош вазири Балендра Шаҳ яқинда БМТ Бош Ассамблеясидаги нутқининг катта қисмини Ҳималай тоғларида иқлим ўзгариши оқибатида келиб чиқадиган офатлар хавфи ортиб бораётганидан огоҳлантиришга бағишлаб, август ойида мамлакатида юз берган вайронкор вароқ тошқинларига тўхталиб ўтди.

Бироқ, энг кўп эътиборни жалб қилган нарса — унинг ушбу умумий таҳдидларга қарши курашиш учун минтақавий рақиблар бўлмиш Ҳиндистон ва Хитойни Непал билан бирлаштириш ҳақидаги жасур ғояси бўлди.

Шаҳ дунёнинг экологик жиҳатдан энг заиф ва геосиёсий жиҳатдан энг нозик минтақаларидан бирида чегаралараро офатларга қарши курашиш ҳамда илмий маълумотлар ва тажриба алмашинишни яхшилаш учун Ҳималай Иқлимга Чидамлилик Механизмини ташкил этишга чақирди.

«Ҳималай тоғлари тарқоқ маълумотлар чегараси эмас, балки халқаро ҳамкорлик лабораториясига айлансин», деди у.

Непал Ташқи ишлар вазирлигининг исмини ошкор этмаслик шарти билан гапирган юқори мартабали мулозими таклиф ҳали бошланғич босқичда эканини айтди.

«Бош вазирнинг таклифи сиёсий йўналиш берди. Вазирлигимиз умумий тушунишни шакллантириш учун асос бўла оладиган дастлабки асосни илгари суриш бўйича бошқа тегишли идоралар билан ишламоқда», деди мулозим.

Ҳиндистон ҳам, Хитой ҳам бу таклифга расман жавоб бергани йўқ.

Бироқ, Непал азалдан аччиқ ҳудудий низоларга берилган бу икки минтақавий давлатни умумий иқлим таҳдидига қарши ҳақиқатан ҳам бирлаштира оладими?

Ҳиндистон ва Хитой ўртасида тахминан 3500 км (2175 миль) га чўзилган вайронкор чегара мавжуд бўлиб, унинг катта қисми Ҳималай тоғлари орқали ўтади. Уларнинг рақобатчи ҳудудий даъволари улар назорат қиладиган ҳудудларни ажратиб турувчи амалий назорат чизиғи (LAC) бўйлаб уруш, ўлимга олиб келган тўқнашувлар ва такрорий ҳарбий қарама-қаршиликларни келтириб чиқарган.

Шу билан бирга, узоқ вақтдан бери икки мамлакат ўртасидаги кескинлик манбаи бўлиб келган тоғлар шошилинч иқлим таҳдидига ҳам дуч келмоқда.

Ҳималай минтақасида ҳарорат глобал ўртача кўрсаткичдан тезроқ кўтарилмоқда, бу музликларнинг чекинишини ва абадий музликларнинг эришини тезлаштирмоқда ҳамда кўчкилар, тош қулашлари, қор кўчкилари ва музлик кўлларининг тошиб кетиши хавфини оширмоқда.

Ушбу офатлар миллий чегараларни кесиб ўтиб, оқим бўйлаб узоқда жойлашган ҳудудларда одамлар ҳаёти, инфратузилма ва тирикчилик манбаларига хавф солиши мумкин — бу эса Ҳималай тоғларини баҳам кўрадиган мамлакатлар ўртасидаги ҳамкорликни тобора муҳим аҳамиятга эга қилмоқда.

Март ойида эълон қилинган , external тадқиқот Ҳиндукуш Ҳималай (HKH) минтақасидаги музликлар тезлашган суръатлар билан эриётганини кўрсатди, муз йўқотиш даражаси 2000 йилдан бери 1974–1999 йиллардаги даврга нисбатан икки бараварга ортган.

Шарқроқда, Цинхай-Тибет платосида сўнгги олтмиш йил ичида музликлар майдони 24% га қисқарди, деди Хитой Фанлар академиясининг Тоғ хавфлари ва атроф-муҳит институти директори Кан Шичан Хитойнинг «People'с Даилй Онлине» нашрига.

Мутахассисларнинг таъкидлашича, музликларнинг чекиниши музлик кўлларининг кенгайишига олиб келиши мумкин, бу эса Непал, Ҳиндистон ва Бутан каби мамлакатларга чегара орқали ўтиши мумкин бўлган тўсатдан ва вайронкор сув тошқинлари хавфини оширади. Ушбу мамлакатлар орқали оқиб ўтадиган бир нечта йирик дарёлар Тибет платосидан бошланади.

«Пеопле's Daily» хабарига кўра, ҳозирда платода 1100 квадрат километрдан ортиқ майдонни эгаллаган 14 000 дан ортиқ музлик кўллари мавжуд.

Хавф-хатарлар эса фақат сув тошқинлари билан чекланиб қолмайди.

Америка Геофизика Иттифоқи томонидан эълон қилинган 2024 йилги тадқиқот кучли ёғингарчиликлар сабабли яқин ўн йилликларда Ҳималай ва Тибет бўйлаб кўчки хавфининг сезиларли даражада ошишини башорат қилмоқда.

Энг катта абсолют ўсиш аллақачон заиф бўлган ҳудудларда, жумладан Ҳиндистоннинг Гархвал ва Кумаон минтақаларида ҳамда Непалда кутилаётган бўлса-да, энг катта нисбий ўсиш Тибет платосида прогноз қилинмоқда.

Ортиб бораётган хавф-хатарлар ҳамкорликни янада зарур қилиб қўймоқда. Бироқ Ҳиндистон ва Хитойнинг Ҳималай атроф-муҳит муаммолари бўйича ҳамкорлик қилишга бўлган аввалги уринишлари кам натижа берган.

Осиёнинг бу икки йирик давлати БМТнинг иқлим бўйича музокараларида тез-тез умумий тил топган, Ғарбнинг чиқиндиларни камайтириш ҳақидаги талабларига қарши чиққан ва ривожланаётган мамлакатлар саноатлашган давлатлар каби бир хил юкга дуч келмаслиги кераклигини таъкидлаган.

Шунга қарамай, уларда Ҳималай тоғларида иқлим ўзгариши оқибатларига биргаликда қарши курашиш бўйича махсус келишув мавжуд эмас.

2009 йилда Ҳиндистон ва Хитой глобал исишнинг Ҳималай ва Тибетдаги музликларга таъсирини биргаликда тадқиқ қилишга келишиб олган эди.

Пекинга ташрифидан сўнг Ҳиндистоннинг ўша пайтдаги атроф-муҳит вазири Жайрам Рамеш Ҳиндистоннинг Вадиа Ҳималай геология институти ва Хитойнинг Совуқ ва қурғоқчил минтақалар атроф-муҳит ва муҳандислик тадқиқот институти лойиҳа устида биргаликда ишлашини эълон қилди.

Бироқ, бу ташаббусдан ҳеч нарса чиқмади, дейди ушбу ҳаракатга жалб қилинган олим.

«Биз ва Хитой томони ўртасида бир марта учрашув ўтказилди ва шу билан тамом, ундан ҳеч нарса чиқмади», деди Вадиа институтида музликшунослик дастурини бошқарган истеъфодаги музликшунос, доктор Д.П. Добҳал.

«Ундан кейин нима бўлганини ҳеч ким билмайди», дея қўшимча қилди у.

2000 йилларнинг бошидан бери Ҳиндистон ва Хитой ўртасида Пекин Тибетдан бошланадиган иккита йирик дарё — Брахмапутра ва Сатлеж бўйича тошқин мавсумидаги гидрологик маълумотларни етказиб берадиган келишувлар мавжуд эди.

Бироқ 2025 йил август ойида Ҳиндистон ташқи ишлар вазири ўринбосари Кирти Вардҳан Сингҳ парламентга иккала келишув муддати тугаганини айтди. Хитой 2023 йил июнь ойида Брахмапутра бўйича маълумот улашишни тўхтатган, Ҳиндистон эса 2022 йилдан бери Сатлеж бўйича ҳеч қандай маълумот олмаган.

Хитой охирги узилишни ошкора изоҳламади. Бироқ, 2017 йилда Ҳиндистон билан кескин ҳарбий қарама-қаршилик пайтида шунга ўхшаш маълумотларни беришни тўхтатганда, Пекин буни Тибетдаги гидрологик мониторинг станцияларидаги техник муаммолар билан изоҳлаган эди, деди Сингҳ.

Баъзи таҳлилчилар Ҳиндистон ва Хитой ўртасидаги сўнгги юмшашда, юқори даражадаги сиёсий мулоқотлар ва Ҳималай йўллари орқали чегаралараро савдони қайта тиклаш ҳаракатларида кичик умид белгисини кўришмоқда.

«Бу ўзгаришлар шуни кўрсатадики, уч мамлакат учун иқлим билан боғлиқ ҳамкорликни ўрганишга кўпроқ имконият бўлиши мумкин», дейди Халқаро инқироз гуруҳининг Шимоли-Шарқий Осиё бўйича катта таҳлилчиси Уильям Янг.

Бироқ унинг айтишича, Пекин Ҳиндистон ва Непал билан ҳар қандай йирик келишувга эҳтиёткорлик билан ёндашиши эҳтимолдан холи эмас, чунки чегара низолари ҳалигача ҳал қилинмаган.

Асосий тўсиқлардан бири шундаки, иқлим хавфларини тушуниш учун жуда муҳим бўлган маълумотлар ҳарбий қийматга ҳам эга бўлиши мумкин.

«Иқлимшунослар муҳим тадқиқот маълумотлари деб билиши мумкин бўлган нарса, икки ҳарбий куч баҳсли чегарада бир-бирига қараб турган муҳитда миллий хавфсизлик тизими учун стратегик разведка маълумотларидек туюлиши мумкин», дейди Буюк Британияда жойлашган мудофаа ва хавфсизлик таҳлил маркази — Қироллик Бирлашган Хизматлар Институти (RUSI) Ҳинд-Тинч океани дастурининг муштарак илмий ходими Уолтер Ладвиг.

Бундай кескинликлар Ҳималай чегараларидан ўтувчи офатларга қарши курашиш бўйича аввалги ҳаракатларга ҳам тўсқинлик қилган.

Катмандуда жойлашган Тоғларни комплекс ривожлантириш халқаро маркази (ICIMOD) уч ўн йилликдан кўпроқ вақтни минтақавий ҳамкорликни, жумладан, сув тошқинидан эрта огоҳлантириш тизимларини илгари суришга бағишлади. Бироқ тараққиёт секин бўлди.

«Чегаралараро масалаларда жуда нозик бўлган муайян муаммолар мавжуд, масалан, дарё оқимларининг тўлиқ маълумотларини мамлакатлар, айниқса юқори оқимдаги мамлакатлар улашишни хоҳламаслиги мумкин», дейди ICIMOD собиқ катта мутахассиси Арун Бҳакта Шрестҳа.

Унинг айтишича, мамлакатлар бунинг ўрнига офат хавфи ҳақидаги камроқ нозик маълумотларни улашишга эътибор қаратишлари керак.

Ҳиндистоннинг IIT Mandi институтидаги Иқлим ўзгариши ва офатларни бошқариш маркази раҳбари, доктор Удай Кала амалий чоралардан бошлашни тавсия қилади — юқори хавфли музлик кўллари ва чегаралараро хавфларни биргаликда аниқлаш, асосий маълумотлар алмашиш протоколлари ва мониторинг стандартларини келишиб олиш ҳамда муҳим огоҳлантиришларни кечиктирмасдан алмашиш.

«Иқлим ўзгаришининг ўзи дастлабки асосни ўзгартирмоқда; аввалги офат оқибатларини бартараф этиш энди етарли эмас. Биз кейингисини олдиндан кўра билишимиз керак», дейди у.

Ҳиндистон ва Хитой ҳатто ушбу қадамларни ташлашга тайёрми-йўқми, бу ҳали номаълумлигича қолмоқда.

Непал учун вазифа — ўз икки қудратли қўшнисини келишмовчиликларни бир чеккага суриб, умумий иқлим таҳдидига биргаликда қарши туришга кўндиришдир.