Ҳиндистон тунги осмони бўйлаб туристларга йўлбошчилик қилаётган ёш аёллар

Ҳиндистоннинг тунги осмони бўйлаб туристларга йўлбошчилик қилаётган ёш аёллар

Ҳанледа тунги соат 10 ва ҳаво жуда совуқ.

Ҳиндистоннинг Ҳимолай тоғларидаги Ладакх минтақасида жойлашган ушбу чекка қишлоқда кучли шамол эсмоқда, аммо бундан ҳеч ким безовта бўлаётганга ўхшамайди. Кечки овқат тугаган, лекин аҳоли ухлашга кетиш ўрнига ташқарига тўпланмоқда.

Бунинг сабаби тепада — осмонда.

Денгиз сатҳидан 14 764 фут (4 500 м) баландликда жойлашган Ҳанле ўзининг ғайриоддий даражада мусаффо ва қоронғи осмони билан машҳур. Қалин курткалар, жун телпаклар ва қўлқоплар кийиб олган туристлар ва меҳмонлар Сомон Йўлини томоша қилиш ҳамда телескоплар орқали сайёралар, Ой ва узоқ юлдузларни кузатиш учун келишади.

Уларнинг орасида тўрт нафар ёш аёл бор: Палзес Ангмо, Тсеринг Долкер, Тсеринг Янгдол ва Падма Чамчот.

Улар Ҳанленинг астро-элчилари бўлиб, меҳмонларни тунги осмон бўйлаб олиб юришга ўргатилган.

Кундузи улар оилавий меҳмон уйларида овқат пиширишади, хоналарни тозалашади ва меҳмонларга ғамхўрлик қилишади. Тунда эса телескопларни ўрнатиб, лазер кўрсаткичлари билан юлдуз туркумларини кўрсатишади ва қоронғи осмонда меҳмонлар нимани кўраётганини тушунтириб беришади.

Тўрттала аёл ҳам 20 ёшдан ошган бўлиб, шу юлдузларга қараб улғайган, аммо уларни телескоп орқали кузатишни атиги бир неча йил олдин ўрганишган.

«Бу ерда осмон доим шундай порлаб турган», дейди 28 ёшли Долкер.

Ўзгарган нарса шундаки, одамлар энди маҳаллий аҳоли узоқ вақтдан бери ҳаётнинг оддий бир қисми деб ҳисоблаган нарсани кўриш учун юзлаб километр йўл босиб келишмоқда.

Ҳанленинг чекка, баланд тоғли ҳудудда жойлашгани, қуруқ ҳавоси ва ёруғлик билан ифлосланишнинг йўқлиги унинг осмонини астрономлар учун жуда қадрли қилади. Совуқ саҳро ҳар йили тахминан 260 кечада кузатиш учун қулай шароит яратади.

Ҳанледа, шунингдек, Ҳиндистон Астрофизика институти томонидан бошқариладиган Ҳиндистон астрономик расадхонаси жойлашган бўлиб, у астрономик тадқиқотларнинг муҳим маркази ҳисобланади. 2022 йилда у Ҳиндистоннинг биринчи Қоронғи осмон қўриқхонасига айланди, бу унинг мусаффо осмонини сунъий ёруғликдан ҳимоя қилишга ёрдам берди ва Ҳанлени астрономия туризми харитасига киритди.

Ҳукумат маълумотларига кўра, шундан бери ташриф буюрувчилар сони кескин ошди: беш йил олдин йилига 3 000 га яқин бўлган бўлса, 2024-25 йилларда қарийб 30 000 га етди.

Меҳмонлар сони ортиши билан маҳаллий аҳоли учун имкониятлар ҳам кенгайди.

2022 йилда Ладакх маъмурияти ва Ҳиндистон Астрофизика институти Ҳанле ва яқин атрофдаги қишлоқлардан 24 нафар ёшга астрономия бўйича таълим берди. Бу тўрт аёл ҳам уларнинг орасида эди.

15 кун давомида улар юлдузлар, сайёралар ва юлдуз туркумларини аниқлашни, тунги осмонда йўналиш олишни, телескопларни бошқаришни ва телефонларида Сомон Йўлини суратга олишни ўрганишди.

Астрономия бўйича йўлбошчи бўлиш ҳеч қачон уларнинг режаларида бўлмаган. Ускунадан биринчи марта фойдаланганда, бирор нарсани шикастлаб қўйишдан хавотирланиб, ҳаяжонланишган. Секин-аста улар унинг қандай ишлашини ўрганиб, ундан ишонч билан фойдаланадиган бўлишди.

Ҳанле 2022 йилда Ҳиндистоннинг биринчи қоронғи осмон қўриқхонаси деб эълон қилинган эди.

Тўрт йил ўтгач, улар ишончли астрономларга айланишди ва уларнинг оқшоми тахминан соат 21:00 да бошланади.

Улар маҳаллий меҳмон уйларидан келган сайёҳларга йўл кўрсатишдан олдин, тунги сайёралар ва юлдуз туркумларини кузатиш учун телескопларни созлашади.

Улар лазер кўрсаткичларидан фойдаланиб, оддий кўз билан кўринадиган юлдуз туркумлари ва объектларни кўрсатиб, Ойдаги кратерларни, Сатурн ҳалқаларини, тунги осмоннинг энг ёрқин юлдузи — Вегани ва бошқа сайёраларни намойиш этишади.

Кейин Сомон Йўли навбати келади. Ҳар куни соат 23:00 да қишлоқда чироқлар ўчирилади ва Ҳанле қоронғиликка чўмади, меҳмонлар эса эндиликда янада ёрқинроқ кўринаётган галактикани суратга олишга шошилишади.

«Одамлар телескоп орқали боқиб, Сомон Йўли фонида суратга тушганларида, чексиз қувончни ҳис қилишади. Биз уларга Сомон Йўлини суратга олишлари учун мобил телефонлари созламаларини тўғрилашда ҳам ёрдам берамиз», дейди Падма Чамчот.

Бу кўпинча бир меҳмонга суратга тушишга ёрдам беришдан бошланиб, узун навбат билан тугайди. Аёллар, шунингдек, ўзларининг ижтимоий тармоқлари учун ҳам суратлар олишади, ўша кечада тасвирга туширган юлдузлари ва бошқа манзаралари ҳақида фикр алмашишади.

Аёллар, шунингдек, меҳмонларга оддий кўз билан кўринадиган юлдузларни топишга ёрдам бериш учун осмонга лазер йўналтиришади.

Аммо кундузи ҳаёт анча оддий.

Ҳанледа меҳмонхоналар кам ва дам олиш масканлари йўқ, шунинг учун ташриф буюрувчилар асосан оилавий меҳмон уйларида, кўпинча одамлар уйларининг қўшимча қурилган қисмларида қолишади. Чамчотнинг оиласи ҳам шундай уйни бошқаради.

«Меҳмонларга ғамхўрлик қилиш, овқат пишириш, хоналарни тозалаш ва уй ишларини бажариш кунимизни банд қилади», дейди у.

«Кечки соат тўққиздан бошлаб биз тунги юлдузларни кузатиш сеанслари учун телескопларни ўрнатишни бошлаймиз».

Уларнинг оилавий меҳмон уйлари асосий даромад манбаи бўлиб қолмоқда, бироқ аёллар астрономиядан ҳар бир сеанс учун 200 рупий олиб, ойига тахминан 25 000 рупий (260 доллар; 193 фунт стерлинг) ишлаб топишади. Қаттиқ совуқ қишда, туристлар кам келганда даромад камаяди, аммо бу пуллар уларга катта молиявий мустақиллик берди: улар энди ота-оналаридан пул сўрашларига ҳожат қолмади.

«Биз топган пулимизни тежаб, ўзимиз хоҳлаган нарсаларга, жумладан, янги телефонларга сарфлашимиз мумкин», дейди Падма.

Астро-элчилар учун бу ўзгариш нафақат молиявий, балки шахсий жиҳатдан ҳам аҳамиятли бўлди.

«Бу ишни бошлашдан олдин бизда ўзимизга бўлган ишонч етишмасди», дейишади улар.

Бироқ, Ҳанленинг ортиб бораётган машҳурлиги хавф-хатарларни ҳам келтириб чиқармоқда. Маҳаллий аҳолининг тирикчилигини таъминлаётган ўша туризм Ҳанлени ўзига хос қиладиган қоронғиликка хавф солиши ҳам мумкин.

Тез суръатлардаги қурилиш ва ортиб бораётган туризм Ҳанленинг қоронғи осмонига таҳдид солмоқда.

Ташриф буюрувчилар сони, қисман Ҳанленинг тунги осмони ва унинг дунёдаги энг баланд автомобиль йўлларидан бири бўлган Умлинг Ла довонига борадиган йўлда жойлашгани ҳақидаги ижтимоий тармоқлардаги постлар туфайли кескин ошди. Аммо кўпроқ туристлар кўпроқ транспорт ҳаракати, қурилиш ва сунъий ёруғликни англатади — буларнинг барчаси улар кўриш учун келадиган қоронғиликка таҳдиддир.

IAO катта муҳандиси ва жамоатчилик билан алоқалар бўлими раҳбари Сонам Жорпҳаилнинг айтишича, туризм Ҳанледа иш ўринлари яратмоқда ва ривожланишни рағбатлантирмоқда, аммо қоронғи осмонни ҳимоя қилиш учун ўсишни назорат қилиш керак.

«Улар илмий ҳамжамият ва оддий одамлар — маҳаллий аҳоли ва меҳмонлар ўртасида кўприк бўлишмоқда», дея қўшимча қилади Жорпҳаил.

Аммо кўп йиллардан бери яшовчи аҳолининг айтишича, Ҳанленинг тунги осмони аллақачон ўзгармоқда. Падманинг 70 ёшдан ошган отаси Дҳунтуп Чамчот осмон бундан ҳам қоронғироқ бўлган вақтларни эслайди.

«Ўша пайтларда, ҳаво яхши бўлганда, одамлар кўпинча ташқарида, очиқ осмон остида ухлашарди», дейди у.

Ёш аёллар кўпинча оилаларини ҳам юлдузларни кузатишга олиб чиқишади.

«Биз тез-тез оиламизга тунги осмонни телескоп орқали кўрсатиб турамиз. Энди улар буни томоша қилишни яхши кўришади», дейди астро-элчилардан бири Янгдол. «Агар бирортамиз атиги бир кун дам олсак, оиламиздагилар нега телескоп ўрнатилмаганини сўрашади», дея ҳазиллашади у.

Аёллар Ҳанлени ёки унинг қоронғи осмонини тарк этиш истаги йўқлигини айтишади. Улар меҳмонларнинг таассуротларини яхшилаш учун малака ошириш курслари ва яхшироқ телескоплар ҳамда окулярлар бўлишини умид қилишади.

Тўрт йил олдин бу ускуна улар учун нотаниш эди; энди эса улар юлдузлар атрофида ўз келажагини қуришмоқда.