Ҳиндистон карикатурачилари интернетда ўз аудиториясини тўплашган эди — эндиликда уларнинг постлари чекланмоқда

Ҳиндистон карикатурачилари интернетда ўз аудиториясини тўплашган эди - энди эса уларнинг постлари чекланмоқда

Сатиш Ачаря — яқинда ижодий ишлари Meta томонидан чекланган ҳиндистонлик карикатурачилардан бири

Уч ҳафта ичида иккинчи маротаба ҳиндистонлик карикатурачи Сатиш Ачаря ўз мамлакатида Instagram’да аслида кўринмайдиган бўлиб қолди.

55 ёшли рассом сешанба куни ўз аккаунти Ҳиндистонда яна бир бор қисқа муддатга блокланганини аниқлаганини айтди, шекилли, платформа томонидан ҳеч қандай изоҳ берилмаган.

Бундан бир неча ҳафта олдин бошқа бир карикатурачи, Манжул, Instagram Ҳиндистон сайлов комиссиясини сайловчилар рўйхатини мунозарали қайта кўриб чиққани учун танқид қилган постини чеклаб қўйганини аниқлаган эди. Бироқ, унинг профили очиқлигича қолган.

Ушбу ҳодисалар Ҳиндистонда сиёсий сатирани жиловлаш учун ҳуқуқий буйруқлардан фойдаланиш бўйича хавотирларни кучайтирди, карикатурачилар эса уларнинг ишлари нега блоклангани ҳақида кўпинча кам изоҳ берилишини ёки умуман изоҳ берилмаслигини айтишмоқда.

Ачарянинг аккаунти дастлаб 28 сентябрдан 6 октябргача чекланган эди, бу даврда Ҳиндистондаги фойдаланувчилар унинг профилини қидирув орқали топа олишмади, веб-ҳавола орқали ҳам оча олишмади.

Унинг профилини кўришга уринган ҳар бир киши ушбу профиль Ҳиндистоннинг Ахборот технологиялари қоидаларига мувофиқ мавжуд эмаслиги ҳақидаги билдиришномани кўрди.

Ушбу қоидалар расмийларга ва судларга ижтимоий тармоқ платформаларига контентни олиб ташлаш ёки чеклаш ҳақида буйруқ бериш имконини беради.

Ҳукуматнинг таъкидлашича, улар ноқонуний материалларга қарши курашишга қаратилган, аммо санъаткорлар ва сўз эркинлиги ҳимоячилари улар Ҳиндистоннинг сиёсий сатира соҳасидаги узоқ йиллик анъанасини бостириши мумкинлигидан огоҳлантирмоқда.

"Meta платформалари бир неча йилдан бери карикатураларимнинг қамровини чеклаб келмоқда", деди Ачаря BBC’га. "Аммо бутун профилим Ҳиндистонда чекланганида, бироз хафа бўлдим."

У Instagram’нинг бош компанияси бўлган Meta билан боғланди, аммо ҳеч қандай жавоб олмаганини айтди. Унинг айтишича, у судга muroжаат қилишга тайёрланаётган эди, октябрь бошида унинг аккаунти яна очиқ бўлиб қолди, аммо шу ҳафта бошида уч кунга яна блокланди.

Баёнотда Meta BBC’га Ҳиндистоннинг АТ қоидаларига риоя қилиш учун аккаунтларни вақтинча чеклаши мумкинлигини айтди, аммо Ачарянинг аккаунти ёки Манжулнинг постини чеклашнинг муайян сабабларини тушунтирмади.

Танқидчиларнинг айтишича, бу чекловлар юмор ва сатира Ҳиндистондаги сиёсий эътирозларда, айниқса ёшлар орасида сезиларлироқ роль ўйнаётган бир пайтда юз бермоқда.

Мемлар ва Z авлоди юмори июль ойида таълим ва иш ўринлари бўйича норозилик намойишларини кучайтиришга ёрдам берди, бу эса Ҳиндистон таълим вазирининг истеъфога чиқишига олиб келди. Тармоқдаги мунозаралар 130 миллион номни олиб ташлаган сайловчилар рўйхатининг мунозарали қайта кўриб чиқилиши атрофида ҳам авж олди.

Ижтимоий тармоқларнинг сиёсий аҳамияти ҳукуматнинг эътиборидан четда қолгани йўқ. Бош вазир Нарендра Модининг Бҳаратия Жаната Партияси (БЖП) вазирларни интернетдаги иштирокини мустаҳкамлашга ва ёшроқ аудиторияга етиб боришга чақирди.

Шу билан бирга, технология сиёсати бўйича эксперт Пратик Вагре ҳукумат интернетдаги контентни назорат қилиш учун ҳуқуқий буйруқлардан тобора кўпроқ фойдаланаётганини айтмоқда.

Ахборот олиш ҳуқуқи сўрови орқали олинган рақамлар охир-оқибат қанча пост чеклангани ёки олиб ташланганини кўрсатмайди.

Вагренинг айтишича, баъзи платформалар, айниқса Meta, "бўйсунишга тайёрроқ кўринади", X эса қаршилик кўрсатишга кўпроқ мойил бўлиб туюлади. Аммо чекланган очиқ маълумотлар таққослашни қийинлаштиради. Meta унинг баҳосига изоҳ беришдан бош тортди.

Хабар қилинишича, ҳукумат ижтимоий тармоқ платформалари контентни қандай тавсия қилишини янада синчиклаб текширишни ҳам сўраган.

Албатта, сиёсий сатира Ҳиндистонда узоқ тарихга эга - уни бостиришга бўлган уринишлар каби.

Карикатуралар мустақилликдан бери Ҳиндистон журналистикасининг бир қисми бўлиб келган,

Аммо карикатурачилар цензурага ҳам дуч келишган. 1970-йиллардаги фавқулодда ҳолат даврида, фуқаролик эркинликлари тўхтатилган ва матбуот қаттиқ назорат қилинган пайтда,

Абу Абраҳам ўнлаб карикатураларига "цензорлар томонидан ўтказилмади" штампи босилганига қарамай, чизишда давом этди.

Бугунги кунда сиёсий эркинликдаги чекловлар бўйича хавотирлар фақат карикатурачилар билан чекланиб қолмайди. Ҳиндистон Чегарасиз репортёрлар ташкилотининг Бутунжаҳон матбуот эркинлиги индексида 157-ўринни эгаллайди, танқидчилар эса ҳукуматни мустақил оммавий ахборот воситаларига босимни оширишда айбламоқда. Ҳукумат бу танқидни рад этиб, Ҳиндистон оммавий ахборот воситалари эркин ва жонли бўлиб қолаётганини айтмоқда.

Қизиқчилар ҳам сиёсий сатира туфайли мунозараларга дуч келишган.

Карикатурачилар учун эса ҳокимиятдагиларга қарши чиқиш касбнинг асосий моҳиятидир.

"Биз сукут бўйича мухолифат қаторидамиз", дейди Ҳиндистоннинг етакчи газеталаридан бирининг карикатурачиси Сандип Адҳварю.

"Бу ҳунарнинг табиати қарши чиқишдир", дейди у ва карикатурачилар, журналистлар каби, ҳокимиятда ким бўлишидан қатъи назар, савол беришлари кераклигини қўшимча қилади.

Ачаря ўз фаолияти давомида ушбу тамойилга амал қилганини айтади. 2014 йилгача унинг кўплаб карикатуралари Конгресс бошчилигидаги ҳукуматга қаратилган эди ва БЖП етакчилари томонидан улашилар эди.

"Олдинги ҳукуматлар даврида карикатураларим бўйича расмий чекловларга ҳеч қачон дуч келмаганман, гарчи гоҳ-гоҳида троллинг бўлиб турса ҳам", дейди у.

Энди, БЖП ҳокимиятда бўлганида, унинг сатирасининг катта қисми Моди ҳукуматига қаратилган.

Ижтимоий тармоқлар Ачаря каби мустақил карикатурачиларга газеталар ёки бошқа анъанавий манбаларга қарам бўлмасдан аудиторияга етиб бориш имконини берди.

"Биз газеталар ёки бирор бир оммавий ахборот воситаси билан боғланмаганмиз. Shuning учун чиза оламиз", дейди Манжул.

Аммо бу эркинлик янги ожизликни — уларнинг ишларини чеклаши ёки уларни ўз аудиториясидан узиб қўйиши мумкин бўлган платформаларга қарамликни олиб келади.

Жуда оммабоп Instagram комикси Sanitary Panels яратувчиси Рачита Танежадан кўра буни ҳеч ким яхшироқ билмайди.

"Интернет бўлмаганида менинг карьерам мавжуд бўлмас эди", деди у BBC’га. Шунга қарамай, у ижтимоий тармоқларни икки томони ўткир қилич деб атайди.

"Кун келиб, бу реклама берувчиларга жавоб берадиган тижорат лойиҳасидир", дейди у.

Танежанинг айтишича, Meta’нинг Ҳиндистон ҳукумати сўровларига бўйсуниши фойдаланувчилар ҳуқуқлари ҳақида қайғуришдан кўра, компаниянинг тижорат манфаатларини акс эттиради. Meta изоҳ беришдан бош тортди.

Ҳатто анъанавий таҳририятларда ишлайдиган карикатурачилар ҳам босимга дуч келишмоқда. Адҳварюнинг айтишича, рассомлар изоҳларни юмшатиши, муайян мавзулардан қочиши ёки карикатурани топширишдан олдин қайта ўйлаб кўриши мумкин. Вақт ўтиши билан, дейди у, бундай ўз-зини цензура қилиш, ҳатто аниқ кўрсатмаларсиз ҳам, одатдаги ҳолга айланиши мумкин.

Шунга қарамай, карикатурачилар бир-бирларини қўллаб-қувватлаш йўлларини топишди.

Ачарянинг Instagram аккаунти биринчи марта чекланганида, Танежа тилакдошлик сифатида оддий шаклдаги карикатура чизиб чиқди. "Биринчи сафдаги одамларнинг жамоалар тузаётганини, норозилик билдираётганини, кампаниялар олиб бораётганини, ўз ҳуқуқлари ва бошқаларнинг ҳуқуқлари учун чарчамай курашаётганини кўриш менга куч бағишлайди", дейди у.

Адҳварю сатира мослашишда давом этади, деб ишонади. У карикатура ва юморни "шаклини ўзгартирувчи вирус"га қиёслайди.

"У ўз атроф-муҳитига жавобан мутацияга учраб туради", дейди у. "У ўз йўлини топади."