Ҳайдовчилар «тез ёрдам»га қандай йўл беришни шунчаки билишмайди. Аниқ қоидалар керак
Ўзбекистонда ҳайдовчилар «тез ёрдам» ва бошқа махсус транспорт воситаларига қандай йўл беришни билишмайди, чунки мамлакатда буни қандай амалга ошириш бўйича белгиланган қоидалар йўқ. Махсус транспорт воситалари ҳайдовчилари учун ҳам ягона талаблар мавжуд эмас. Кўпгина мамлакатларда фавқулодда йўлак ташкил этиш регламентлари мавжуд. Уларни жорий этиш вақти келди.
Ҳайдовчилар тез ёрдам машинасига қандай йўл беришни шунчаки билишмайди. Аниқ қоидалар керак
ОАВда Ўзбекистоннинг у ёки бу ҳудудида ҳайдовчи тез ёрдам машинасини ўтказиб юбормагани ҳақида мунтазам равишда хабарлар пайдо бўлмоқда. Одатда кейинги воқеалар бир хил сценарий бўйича ривожланади: ЙҲХХ ҳайдовчини аниқлайди, у билан «профилактик суҳбат» ўтказади, жавобгарликка тортади, ҳайдовчи эса бундай ҳолат бошқа такрорланмаслигига ваъда беради.
Бироқ муаммони фақат жарималар билан ҳал қилиб бўлмайди. Йўл ҳаракати қоидаларида тезкор ва махсус хизматлар транспорт воситалари яқинлашиб келаётганда ҳаракат қилишнинг тушунарли алгоритми пайдо бўлмагунча, бу муаммо қайта-қайта юзага келаверади.
Бугунги кунда Ўзбекистон ЙҲҚ моҳиятан фақат якуний талабни ўз ичига олади: ҳайдовчилар сиренаси ва милтилловчи чироғи ёқилган тезкор ва махсус хизматлар транспортига «йўл беришлари» шарт. Шу билан бирга, қоидаларда турли йўл шароитларида буни айнан қандай амалга ошириш кераклиги тушунтирилмаган.
Шу сабабли, тирбанд оқимда ҳар бир ҳайдовчи ўз хоҳишига кўра ҳаракат қилади: бири ўнгга ўтишга ҳаракат қилади, бошқаси — чапга, учинчиси эса жойида қолиб, олдиндаги машина ҳаракатланишни бошлашини кутади. Ҳатто ҳар бир киши расман йўл беришга ҳаракат қилса ҳам, махсус транспорт ўтиши учун келишилган йўлак барибир ҳосил бўлмаслиги мумкин.
«Ўзбекистонда бундай вазиятда ҳайдовчиларнинг жамоавий ҳаракатлари учун аниқ ва тушунарли алгоритм йўқ. Бир қатор мамлакатларда бу масала анча батафсил тартибга солинган. Масалан, икки тасмали ҳаракат йўлида автомобиллар қатнов қисмининг қарама-қарши четларига сурилиб, тасмалар орасида бўш йўлак ҳосил қилади», — деди барқарор мобиллик ва инфратузилма сиёсати бўйича эксперт Бобур Сиражев.
«Уч ва ундан ортиқ тасмали йўлларда ҳам тамойил аниқ: энг чап тасмадаги автомобиллар имкон қадар чапга, қолган тасмалардаги автомобиллар эса ўнгга сурилади. Шу тариқа, йўлак энг чап ва унга қўшни бўлган тасма орасида ҳосил бўлади. Ҳайдовчи қаерга ўтишни ўзи мустақил ҳал қилиши шарт эмас, бу қоидаларда олдиндан белгилаб қўйилган», — дея таъкидлади у.
Масалан, Германияда Rettungsgasse деб аталадиган тизимни мажбурий шакллантириш, биринчи навбатда, автобанларда ва кўп тасмали шаҳар ташқарисидаги йўлларда пиёда тезлигида ҳаракатланишда ёки оқим тўхтаб қолганда кўзда тутилган. Польшада бу қоида кенгроқ шакллантирилган ва тирбанд ҳаракат пайтида бир йўналишли икки ва ундан ортиқ тасмали қатнов қисмида, жумладан, шаҳар кўчаларида ҳам қўлланилади.
Буюк Британияда эса, Ўзбекистондан фарқли ўлароқ, ҳайдовчиларга светофорнинг қизил чироғида тўхташ чизиғидан ўтиш тақиқланган — махсус транспорт воситалари автомобилларни олдиндан шакллантирилган йўлак ҳисобига бўш, жумладан, қарама-қарши тасмалар орқали айланиб ўтади.
Энг муҳими, йўлак ҳайдовчи орқани кўрсатувчи кўзгуда тез ёрдам машинасини кўрганидан ёки сиренани эшитганидан кейин эмас, балки олдиндан, ҳатто тирбандликда ҳам шаклланиши керак. Шу билан бирга, йўлак бир нечта бўлиши мумкин бўлган фавқулодда хизматлар автомобиллари учун бўш қолиши керак ва бу вақтда оддий транспорт воситаларининг ундан фойдаланиши тақиқланиши лозим.
Бу йўлни бўшатиш учун кетадиган вақтни сезиларли даражада қисқартиради: тез ёрдам, ўт ўчириш машинаси ёки бошқа махсус транспорт пайдо бўлганда, ҳайдовчилар бир вақтнинг ўзида тартибсиз равишда йўналишини ўзгартиришни бошлашлари шарт бўлмайди.
Худди шундай тушунарли ҳаракатлар тартиби Ўзбекистон ЙҲҚда ҳам мустаҳкамлаб қўйилиши керак. Бунда қоидалар турли вазиятларни ҳисобга олиши лозим: икки, уч ва ундан ортиқ ҳаракат тасмалари, чорраҳалар, тирбандликлар, жамоат транспорти учун ажратилган тасмалар ҳамда ҳаракат бордюрлар ёки жисмоний ажратгичлар билан чекланган ҳудудлар.
ЙҲҚ ўзгартирилгандан сўнг кенг кўламли ахборот кампанияси талаб этилади: қисқа видеороликлар, схемалар, автомактаблардаги материаллар, электрон таблолар ва ижтимоий тармоқлардаги чиқишлар. Қоида шу қадар оддий бўлиши керакки, ҳайдовчи уни бир неча сонияда эслай олсин.
Бироқ мажбуриятлар нафақат оддий ҳайдовчиларга, балки бошқаларга ҳам тушунарли бўлиши керак. Тез ёрдам, ўт ўчириш хизмати, ЙҲХХ ва бошқа тезкор хизматлар автомобиллари ҳайдовчилари томонидан махсус ёруғлик ва товуш сигналларидан фойдаланиш тартибини ҳам стандартлаштириш зарур.
Амалиётда махсус транспорт ҳайдовчилари махсус товуш сигналини бевосита чорраҳа олдида ёқадиган ҳолатлар учраб туради. Ундан ўтиб бўлгач, сигнални ўчиришади ва кейинги тўсиқ олдида яна ёқишади. Тирбанд оқимда бу бошқа ҳайдовчиларга махсус автомобилнинг ҳаракат йўналишини аниқлаш ва унга уюшқоқлик билан йўл бўшатиш учун жуда кам вақт қолдиради.
Амалдаги ЙҲҚга кўра, тезкор ва махсус хизматлар транспорт воситалари кўк ёки кўк ва қизил рангли милтилловчи чироқлар ва махсус товуш сигнали бир вақтда ёқилганда бошқа ҳаракат иштирокчиларига нисбатан имтиёзга эга бўлади.
Кўпинча махсус транспорт ҳайдовчилари бошқа усуллардан ҳам фойдаланишади: чорраҳада турган автомобилларга орқадан яқинлашиб, қисқа муддатли товуш сигналини ёқишлари ва карнай орқали буйруқлар беришлари мумкин. Шу боис, махсус товуш сигналлари ва карнайларни қўллаш тартибини алоҳида тартибга солиш мақсадга мувофиқдир: улар қайси ҳолларда қўлланилади, махсус транспорт ҳайдовчиси асосий сигнални қачон ёқиши керак ва транспорт оқимини қанчалик олдиндан огоҳлантириш лозим.
Тизим ҳар икки томон учун ҳам олдиндан тахмин қилинадиган бўлиши керак.
«Оддий ҳайдовчи ундан қандай манёвр талаб қилинишини аниқ билиши керак, махсус транспорт ҳайдовчиси эса ўз яқинлашишини қандай қилиб ва олдиндан билдиришни билиши лозим. Шундагина ўнлаб алоҳида автомобиллар ягона оқим сифатида ҳаракат қила олади», — деди Бобур Сиражев.
Айрим тез ёрдам ҳайдовчилари аллақачон ҳаракатни ушбу тамойил асосида мустақил ташкил этишга ҳаракат қилишмоқда, карнай орқали автомобилларга чапга ва ўнгга сурилишни таклиф қилишмоқда, худди Тошкентдаги тез ёрдам машинаси тасвирланган ушбу видеодаги каби. Бироқ, ЙҲҚда мустаҳкамланган алгоритм бўлмаса, бундай буйруқлар, кутилганидек, ҳайдовчиларнинг бир қисмига тушунарсиз бўлиши мумкин.
Шу боис, бир вақтнинг ўзида оддий ҳайдовчилар учун ҳаракат қоидаларини ва махсус транспорт ҳайдовчиларининг иш тартибини ишлаб чиқиш зарур. Тушунарли ва аниқ алгоритм пайдо бўлганидан кейингина фавқулодда хизматлар автомобилларининг ўтишига қасддан тўсқинлик қилганлик учун жавобгарликни кучайтиришни муҳокама қилиш мақсадга мувофиқ бўлади.