Ҳар дақиқада жўнаб кетишга тайёрлар
Мигрантларнинг қайтиши Ўзбекистон меҳнат бозори учун жиддий синовга айланди. Расмийлар ватандошларни уйда қолишга ундайдиган даромад билан таъминлаши керак бўлади
**Ҳар лаҳзада кетишга тайёр**
Хорижда ишлаб қайтган ярим миллиондан ортиқ Ўзбекистон фуқароси ватанида даромад манбаини топди, деб хабар берди бандлик ва камбағалликни қисқартириш вазири Ботир Зоҳидов. Йил якунига қадар расмийлар яна 583 минг кишини доимий иш билан таъминлашни режалаштирмоқда. Бироқ ишга жойлашишнинг ўзи ҳали инсоннинг уйда қолишини англатмайди. Ma’no тадқиқот ташаббуслари маркази директори Бахтиёр Эргашев таъкидлаганидек, янги иш барқарор даромад келтиряптими ёки шунчаки хорижга навбатдаги иш сафаригача вақтни ўтказишга имкон беряптими — мана шуниси муҳим.
Қонунчилик палатасининг яқинда бўлиб ўтган мажлисида Ботир Зоҳидов қайтган 661 минг меҳнат мигрантидан 557 минг нафари «даромадли фаолият»га жалб этилганини маълум қилди. Яна 70 минг киши учун уларнинг хоҳиш-истакларини инобатга олган ҳолда иш қидирилмоқда. Бироқ, экспертлар таъкидлаганидек, «даромадли фаолият»нинг ўзи меҳнат шартномаси ва олдиндан маълум бўлган иш ҳақига эга доимий иш ўрнини англатмайди.
2026 йил якунига қадар расмийлар яна 583 минг кишини доимий ишга жойлаштиришни, 2 миллион фуқаронинг даромадларини оширишни ва 661 минг ходимнинг бандлигини соядан олиб чиқишни режалаштирмоқда. Бу режалар нафақат қайтган мигрантларга, балки умуман меҳнат бозорига тегишли. Вазир, шунингдек, ижтимоий-иқтисодий аҳволи оғир бўлган 37 та туман ва 915 та маҳаллада камбағалликни камида икки баравар қисқартириш вазифаси ҳақида маълум қилди.
Ўзбекистон фуқаролари дунёнинг қарийб 40 та давлатида меҳнат қилади. Уларнинг энг кўп қисми Россияда — 834,2 минг кишигача. Бироқ миграция қонунчилигидаги ўзгаришлар туфайли кўпчилик РФни тарк этмоқда. Россиядан чиқиб кетишнинг энг юқори нуқтаси август ойи бошига тўғри келди, ўшанда бир ҳафта ичида қарийб 100 минг меҳнат мигранти чиқиб кетди. Ўзбекистон учун бу одамларнинг қайтиши жиддий юкламадир, бироқ расмийлар ҳамма иш билан таъминланишини даъво қилмоқда.
Шу билан бирга, вазирнинг баёнотидан статистикага айнан кимлар киритилгани тушунарли эмас: мавсумий ишчиларми, оиласини кўришга келиб, тез орада ортга қайтмоқчи бўлган меҳнат мигрантларими ёки хорижда бошқа пул ишламасликка қарор қилганларми. Президент Шавкат Мирзиёев меҳнат мигрантларини қайтариш ва уларни иш билан таъминлаш дастурини ишлаб чиқишни топширган эди.
Бахтиёр Эргашев таъкидлаганидек, меҳнат мигрантларини қайтариш дастурлари Ўзбекистоннинг биринчи президенти Ислом Каримов даврида ҳам амал қилган. Ўшандаёқ давлат қайтаётганларга ёрдам бериш учун маблағ ажратган. Шу боис бугунги кунда бундай дастурнинг мавжудлиги эмас, балки унинг қандай ишлаётгани ва одамларга қандай бандлик таклиф қилаётгани муҳим. «Доимий ва вақтинчалик иш ўринларини фарқлаш керак. Қайтган ишчини пахта теримига жойлаштиришлари мумкин, у пул олади ва ҳисоботга иш билан таъминланган сифатида киради. Аммо мавсум тугагач, у бошқа иш излашга мажбур бўлади. Шу каби вазият бошқа мавсумий қишлоқ хўжалиги ишларида ҳам юзага келади. Ҳисобот тузилаётган пайтда одам банд, лекин бу у оиласини йил бўйи боқа олишини англатмайди», — деди Эргашев.
Унинг баҳолашича, қайтаётган мигрантлар бандлигининг 50 дан 70 фоизгача қисми мавсумий ва вақтинчалик ишларга тўғри келиши мумкин. Эргашев таъкидлайди: иш ўринлари ҳақиқатан ҳам яратилмоқда, гап уларнинг сифатида ва инсонни қанчалик узоқ вақт даромад билан таъминлашида.
Хусусий тадбиркорликни йўлга қўйиш ҳам ҳар доим муаммони ҳал қилавермайди. Хорижда орттирилган кўникмалар устахона ёки таъмирлаш хизматида асқатиши мумкин. Давлат ёрдами ишни бошлашни осонлаштиради, лекин доимий талабни кафолатламайди, кредит эса фойда бўлмаган тақдирда ҳам қайтарилиши керак. Шу боис, унинг фикрича, бундай дастурларнинг муваффақиятига очилганидан бир йил ўтиб қанча корхона ишлашда давом этаётгани ва ўз эгаларини боқаётганига қараб баҳо бериш лозим.
«Тадбиркорлик — бу алоҳида мавзу, — дейди Эргашев. — Мисол тариқасида Хоразм вилоятига қайтиб, қандолатчилик цехини очган икки аёлнинг тажрибасини келтиришим мумкин. Уларнинг ўз жамғармалари бўлган, маҳаллий ҳокимият эса қўшимча равишда имтиёзли кредит олишга ёрдам берган. Бундай қўллаб-қувватлаш фойдали, аммо ҳисоботларда бу ҳолат ҳам давлат томонидан тақдим этилган иш ўрни сифатида кўриниши мумкин, ваҳоланки ишни аёлларнинг ўзлари ташкил қилишган».
Экспертнинг баҳолашича, қайтганларнинг тахминан 7–10 фоизи ўзини мустақил равишда иш билан таъминлайди. Кимдир доимий иш топишга муваффақ бўлади, масалан, тўқимачилик корхоналарида ёки қурилиш компанияларида. Қурилиш қурилиш материаллари ишлаб чиқаришга ҳам талаб яратади. Экспертнинг фикрича, аҳоли жон бошига ялпи ички маҳсулот (ЯИМ) 9 минг долларга етгунга қадар қурилиш соҳаси Ўзбекистон иқтисодий ўсишининг драйвери бўлиб қолади.
Эргашев асосий муаммони иқтисодий ўсиш ва доимий иш ўринлари яратилиши ўртасидаги узилишда кўрмоқда. Унинг фикрича, хизмат кўрсатиш ва қурилиш соҳасининг ривожланиши ҳозирча узоқ муддатга ишончли даромад келтирадиган етарли миқдордаги иш ўринларини таъминламаяпти. ЯИМнинг ўсиши ўз-ўзидан қанча оила барқарор даромад манбаига эга бўлгани ҳақидаги саволга жавоб бермайди. Эксперт иқтисодий натижаларни, жумладан, яратилган иш ўринларининг сони ва сифати бўйича баҳолашни таклиф қилмоқда.
Вазир Зоҳидовнинг баёнотидан келиб чиқилса, расмийлар бундай текширувнинг муҳимлигини тан олмоқда. Вазир асосий вазифалар қаторида доимий бандлик, оилавий даромадларнинг ўсиши ва бизнеснинг барқарор ишлашини тилга олди. Бу вазифаларнинг бажарилиши ҳақида дастур иштирокчиларининг қанчаси камида ярим йилдан кейин ҳам иши ва даромадини сақлаб қолгани маълум бўлганда хулоса қилиш мумкин бўлади. Бундай маълумот ёрдам кимга қолиш имконини берганини, ким учун эса шунчаки сафарлар орасидаги нафас ростлаш бўлганини тушунишга имкон беради.
Шу билан бирга, Тошкент ўз фуқаролари учун хорижда иш ўринлари бўйича музокараларни давом эттирмоқда. Сентябрь ойида Миграция агентлиги Сербия билан меҳнат миграцияси тўғрисидаги битимни муҳокама қилди. Белград EXPO 2027 кўргазмаси объектларини қуриш учун ўзбекистонлик мутахассисларга қизиқиш билдирмоқда, деб хабар берди «Янги Ўзбекистон» нашри. Шу тариқа, қайтганларга ёрдам бериш хорижда иш излашдан воз кечишни англатмайди: расмийлар қолмоқчи бўлганларни қўллаб-қувватламоқда ва кетмоқчи бўлганлар учун янги йўналишларни очмоқда.