Ҳамма нарса учун тўлаш керак
Офатга қарши миллиардлар: Марказий Осиёни кўчкилар, сель ва ўпирилишлардан ҳимоя қилиш қанчага тушади
**Ҳамма нарса учун тўлаш керак**
Марказий Осиё тоғларни азалдан иқтисодий ресурс сифатида қабул қилади. Улар сув, электр энергияси, яйловлар, фойдали қазилмалар, туристик йўналишлар ва транспорт коридорлари учун ҳудуд беради. Лекин ўша тоғ рельефи ҳар йили минтақа давлатларига вайрон бўлган йўллар, шикастланган электр узатиш тармоқлари, ёпилган довонлар, сел оқимлари, кўчкилар ва сурилмалар билан тўланадиган ҳисоб-китобни тақдим этади. Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Ўзбекистон тоғли ҳудудлар майдони бўйича ҳам, иқтисодиёт тузилмаси бўйича ҳам фарқ қилади, бироқ улардаги муаммо умумий: тоғлар қанчалик фаол ўзлаштирилса, уларни ҳимоя қилиш шунчалик қимматга тушади.
Замонавий кўчкига қарши галерея, селни ушлаб қолувчи тўғон ёки ёнбағир мониторинги тизими энди ёрдамчи инфраструктура эмас, балки кўприк, тоннель ёки подстанция каби иқтисодиётнинг тенг ҳуқуқли элементидир. Битта хавфли участкани ҳимоя қилиш бир неча юз минг доллардан тортиб ўнлаб миллион долларгача тушиши мумкин. Йирик тоғ водийси, шаҳар ёки транспорт коридорини комплекс ҳимоя қилиш 50–200 миллион доллар, баъзан эса сезиларли даражада кўпроқ маблағ талаб қилиши мумкин. Агар Марказий Осиё эҳтиёжлари алоҳида объектлар бўйича эмас, балки ўн йилликларга мўлжалланган тизим сифатида баҳоланса, гап аллақачон миллиардлаб доллар ҳақида боради.
Минтақанинг хусусияти — юзага келиши мумкин бўлган зарар кўламида. Тян-Шан ва Памир Қирғизистон ва Тожикистоннинг жуда катта қисмини эгаллайди, тоғли ҳудудлар Қозоғистон шарқи ва жануби-шарқи ҳаётини белгилайди, Ўзбекистоннинг аҳоли зич жойлашган ҳудудлари эса Ғарбий Тян-Шан ва Ҳисор-Олай тоғ тизимлари билан бевосита туташади. Бу ерда хавфли табиий ҳодиса камдан-кам ҳолларда фақат табиий бўлиб қолади. Кимсасиз ёнбағирга тушган кўчки иқтисодиётга деярли ҳеч қанчага тушмайди. Автомобиль йўлига тушган ўша кўчки эса йўл хизматлари харажатларига, юк ҳаракатининг тўхтаб қолишига, ёқилғи ва озиқ-овқат етказиб беришдаги узилишларга, туристик оқимнинг йўқотилишига ва инсон қурбонлари хавфига айланади. Инфраструктурасиз водийдаги сел — бу геологик жараён. Шаҳар атрофи, саноат майдончаси ёки гидроэлектр станциясидан юқорироқдаги ҳудуд орқали ўтадиган сел эса молиявий хавфга айланади. Шунинг учун ҳимоя нархи хавфли ҳудуднинг ҳажми билан эмас, балки унда жойлашган активларнинг қиймати билан белгиланади. Стратегик йўналишдаги йўлнинг бир километри аҳоли яшамайдиган ўнлаб квадрат километр тоғли ҳудуддан кўра иқтисодий жиҳатдан муҳимроқ бўлиши мумкин.
Энг яққол мисол — транспорт. Тоғ йўли текисликдаги йўлга қараганда анча кўп ҳимоя инфраструктурасини талаб қилади. Энг оддий чоралар — сув қочириш, қияликларни мустаҳкамлаш, тираб турувчи деворлар, тош тушишига қарши тўрлар — бир участка учун юз минглаб доллардан бир неча миллион долларгача тушиши мумкин. Мураккаброқ ечимлар нархни кескин оширади. Кўчкига қарши галерея аслида бир томони очиқ ёки йўлни қор оқимидан пўтунлай ёпадиган темир-бетон тоннелдан иборат. Рельеф, узунлик, геология ва транспорт юкламасига қараб, бундай иншоотнинг бир километри ўнлаб миллион долларга тушиши мумкин. Трассанинг энг хавфли 5–10 километрини ҳимоя қилиш нархи баъзан текисликда янги тўлақонли йўл қуриш билан тенглашади. Аммо ҳаракатсизлик ҳам қимматга тушади: бир неча суткага ёпиб қўйилган довон юк транспортининг бекор туриб қолишини, ёқилғи учун қўшимча харажатларни, савдо жадвалларининг бузилишини ва бутун транспорт коридори ишончлилигининг пасайишини англатади. Денгизга чиқиш имкони бўлмаган мамлакатлар учун йўналишнинг ишончлилиги — қулайлик эмас, балки ташқи савдо таннархининг бир қисмидир.
Селлар муҳандислик ечимларининг бошқача кўламини талаб қилади. Сув, тош ва лой оқими тоғ ўзани бўйлаб жуда катта вайронкор куч билан ҳаракатланишга қодир, шунинг учун уни оддий бетон девор билан тўхтатиб бўлмайди. Селни ушлаб қолувчи тўғонлар, ғовлар каскадлари, йўналтирувчи каналлар, ўзанларни мустаҳкамлаш ва махсус тўплаш бассейнлари қўлланилади. Йирик селдан ҳимоя қилиш тўғони ўнлаб миллион долларга, катта шаҳарни ҳимоя қилиш тизими эса замонавий инфраструктура лойиҳалари нархларида юзлаб миллион долларга тушиши мумкин. Алмати — бундай харажатларни нима учун стратегик жиҳатдан кўриб чиқиш кераклигининг энг яққол минтақавий мисолидир. Шаҳар бевосита тоғлар ёнида жойлашган, сел бассейнлари эса миллионлаб аҳолиси, қиммат кўчмас мулки, транспорти ва муҳандислик тармоқлари бўлган ҳудуддан юқорида жойлашган. Бундай вазиятда 100 миллион долларлик иншоотни шунчаки бетон тўғон сифатида баҳолаб бўлмайди. У қиймати миллиардлаб доллар билан ўлчанадиган активларни суғурталайди. Бишкек, Душанбе, Ўзбекистоннинг шарқий вилоятлари ва кўплаб кичик шаҳарларда ҳам тамойил бир хил, гарчи объектлар кўлами фарқ қилса-да.
Сурилмалар янада мураккаб иқтисодиётни юзага келтиради. Агар кўчки ёки сел ўзани траекториясини кўпинча этарлича аниқ белгилаш мумкин бўлса, ёнбағир секин ҳаракатланиши, ёғингарчилик, зилзила ёки хўжалик аралашувидан сўнг тезлашиши ва кейин яна барқарорлашиши мумкин. Шунинг учун қимматбаҳо бетон конструкция ҳар доим ҳам биринчи ечим бўлавермайди. Геологик тадқиқотлар, бурғилаш, силжиш датчиклари, сунъий йўлдош интерферометрияси, дренаж, ёнбағирларни анкерлаш ва доимий кузатув зарур. Алоҳида участкани автоматик мониторинг қилиш станцияси ўн минглаб долрга, радарлар, геодезик датчиклар, метеостанциялар, алоқа ва таҳлилий марказга эга комплекс тизим эса юз минглаб ёки миллионлаб долларга тушиши мумкин. Энг хавфли ёнбағирлар учун муҳандислик барқарорлаштиришининг нархи ўнлаб миллион долларга етиши мумкин. Баъзан беқарор массивни ўн йилликлар давомида ушлаб тургандан кўра, йўлни ёки бир неча ўнлаб хонадонни кўчириш арзонроқ тушади. Аммо кўчириш ҳам мол-мулкни сотиб олиш, коммуникациялар қуриш ва янги ижтимоий инфраструктура яратишни англатади.
Харажатларнинг алоҳида моддаси — гидроэнергетика. Қирғизистон ва Тожикистон учун тоғ дарёлари энергетика тизимининг асоси ҳисобланади, янги ГЭСлар қурилиши эса геологик хавфсизлик масаласини янада қимматлаштиради. Сув омборидан юқоридаги сел оқими ёки йирик сурилма тўлқин ҳосил қилиши, оқимни тўсиб қўйиши, чўкмалар миқдорини ошириши ёки олиб борувчи йўллар ва электр узатиш тармоқларига шикаст етказиши мумкин. Шунинг учун йирик гидроэнергетика объектлари атрофида нафақат тўғонни, балки ўнлаб километрлик ёнбағирларни ҳам назорат қилишга тўғри келади. Қиймати миллиардлаб доллар билан ўлчаниши мумкин бўлган замонавий йирик ГЭС фонида геологик мониторинг учун ажратилган бир неча миллион доллар арзимас сумма бўлиб кўринади. Аммо айнан шундай тизимларда тежамкорлик қилиш маҳаллий ҳодисани миллий миқёсдаги энергетик муаммога айлантириши мумкин. Йирик объектнинг бир кун тўхтаб қолиши электр энергияси кам ишлаб чиқарилишини, қувватларни қоплаш заруратини ва тармоққа қўшимча юкламани англатади.
Туризм бу иқтисодиётни янада сезиларли қилади. Тоғ чанғиси базалари, курортлар, донатли йўллар, меҳмонхоналар ва туристик қишлоқлар одамлар ва капитални айнан кўчки хавфи максимал бўлган жойларда жамлайди. Шунинг учун замонавий курорт донатли йўлдан эмас, балки хавфлар харитасидан бошланади. Қор ўлчаш станциялари, метеорадарлар, автоматик датчиклар, кўчкиларни назорат қилиб тушириш тизимлари, ҳимоя тўрлари ва ғовлари ҳудудни ўзлаштириш қийматига миллионлаб доллар қўшиши мумкин. Чекланган ёнбағирдаги стационар кўчкига қарши инфраструктуранинг бир тўплами юз минглаб долларга тушиши мумкин. Йирик курорт кластерини ҳимоя қилиш эса аллақачон бир неча миллион ёки ўнлаб миллион долларни ташкил этади. Аммо йирик кўчкидан сўнг курортнинг ёпилиши нафақат меҳмонхона эгасига қимматга тушади. Зарарни ресторанлар, транспорт, ижара хизматлари, савдо ва маҳаллий аҳоли кўради. Иссиқкўл, Алмати тоғ кластери, Чимён, Амирсой, Варзоб ва Памирнинг бўлажак туристик ҳудудлари учун табиий хавфсизлик секин-аста инвестициявий жозибадорликнинг бир қисмига айланмоқда.
Харажатларнинг энг кам баҳоланадиган қисми — эрта огоҳлантиришдир. Биринчи қарашда ёмғир датчиги, камера, автоматик қор ўлчагич ёки сирена тўғон билан солиштирганда жуда арзон туради. Аммо самарали тизим минглаб элементлардан иборат. Станцияларни бориш қийин бўлган ҳудудларда ўрнатиш, уларни электр энергияси ва алоқа билан таъминлаш, маълумотларни кеча-кундуз узатиш, ёнбағирларнинг рақамли моделларини яратиш, сунъий йўлдош тасвирларини сотиб олиш, диспетчерлик марказларини сақлаш ва мутахассисларни тайёрлаш зарур. Агар минтақадаги энг хавфли 1 000 та участка шартли равишда ўртача қиймати 100 минг долларлик комплекслар билан жиҳозланса, фақат дастлабки капитал харажатларнинг ўзи қарийб 100 миллион долларни ташкил этади. Агар алоқа, сервер инфраструктураси, дронлар, радарлар, сунъий йўлдош мониторинги, ускуналарга хизмат кўрсатиш ва янгилашни қўшсангиз, ҳисоб тезда бир неча юз миллион долларга яқинлашади. Бунда электрониканинг хизмат қилиш муддати бетон тўғоннинг хизмат қилиш муддатидан сезиларли даражада кам. 7–10 йилдан сўнг ускуналарнинг катта қисмини модернизация қилишга тўғри келади.
Иқлим ўзгариши ҳисоб-китобларни мураккаблаштиради. Марказий Осиё тоғлари учун муаммо нафақат умумий исишда, балки музликлар, қор қоплами, музлаган тупроқлар ва ёғингарчилик режимининг ўзгаришидадир. Ўн йиллар давомида барқарор деб ҳисобланган ёнбағир ўзининг механик хусусиятларини секин-аста ўзгартириши мумкин. Жадала ёғингарчилик бир неча соат ичида эски сув қочириш тизими мўлжалланмаган сув ҳажмини бериши мумкин. Музликларнинг чекиниши янги кўлларни ҳосил қилади, баланд тоғли музликларнинг деградацияси эса қоя массивларини кучсизлантиради. Бу шуни англатадики, XX аср статистикаси бўйича ҳисобланган ҳимоя иншооти XXI аср ўрталаридаги хавфларга жавоб бериши шарт эмас. Марказий Осиёнинг муҳандислик инфраструктураси уни ўтмишдаги ўртача кўрсаткичлар бўйича эмас, балки келажакдаги сценарийларнинг кенгроқ диапазони бўйича лойиҳалашга тўғри келадиган даврга кирмоқда.
Агар минтақавий кўламни баҳолашга ҳаракат қилинса, нима учун бир нечта йирик лойиҳа муаммони ҳал қила олмаслиги аён бўлади. Фарз қилайлик, йўлларнинг 100 та муҳим участкасини ҳимоя қилишни модернизация қилиш ҳар бири учун ўртача 10 миллион долларга тушса — бу аллақачон 1 миллиард доллар дегани. Яна 30 та йирик сел бассейнлари тадбирлар комплексининг ўртача қиймати 20 миллион доллар бўлганда 600 миллион доллар талаб қилади. 1 000 та сурилма ва кўчки хавфи бўлган участкаларни 100 минг доллардан мониторинг қилиш яна 100 миллион долларни беради. Маълумотларни қайта ишлаш бўйича минтақавий марказлар, сунъий йўлдош назорати, метеорологик тармоқлар, қутқарув хизматлари техникаси, кўприклар, ўзанлар ва гидротехника иншоотларини модернизация қилишни қўшиш суммани осонгина яна 1–2 миллиард долларга оширади. Шу тариқа, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Ўзбекистоннинг энг қимматли инфраструктурасини биринчи навбатда ҳимоя қилишнинг жуда шартли дастури ҳам 3–5 миллиард доллар оралиғида бўлиши мумкин. Агар йўлларни узоқ муддатли реконструкция қилиш, йирик селдан ҳимоя иншоотлари, янги ГЭСлар, туристик зоналар ва аҳоли пунктларини ҳимоя қилишни киритсак, 10 миллиард долларлик горизонт энди ошиқча бўлиб кўринмайди. Гап битта бюджет цикли ҳақида эмас, балки 10–20 йилга мўлжалланган дастур ҳақида бормоқда.
Бунда асосий иқтисодий парадокс шундаки, бундай инфраструктуранинг самарадорлиги деярли сезилмайди. Янги автомагистраль ҳаракатни яратади, электр станцияси киловатт-соатларни ишлаб чиқаради, меҳмонхона туристларни қабул қилади. Селдан ҳимоя қилиш тўғони омадли йилда ҳеч нарса ишлаб чиқармайди. Кўчкига қарши галерея юк оқимини яратмайди. Ёнбағирдаги датчик ўн йил давомида деярли бир хил кўрсаткичларни узатиши мумкин. Уларнинг иқтисодий натижаси содир бўлмаган ҳодисада намоён бўлади: йўл вайрон бўлмади, қишлоқ сўнгги лаҳзада эвакуация қилинмади, ГЭС тўхтаб қолмади, туристлар узилиб қолмади, кўприкни қайтадан қуришга тўғри келмади. Айнан шунинг учун табиий хавфсизлик харажатларини кейинги бюджетгача кечиктириш осон. Аммо инфраструктура қиймати ортиб бориши билан бундай мантиқ тобора қимматга тушмоқда.
Яқин ўн йилликларда Марказий Осиё тоғлар орқали янги йўллар, ГЭСлар, электр узатиш тармоқлари, курортлар, логистика коридорлари ва турар жой даҳаларини қуради. Тоғ иқтисодиётига киритилган ҳар бир миллиард доллар табиий хавф остида бўлган активлар қийматини автоматик равишда оширади. Шунинг учун минтақани кўчкилар, селлар ва сурилмалардан ҳимоя қилишнинг ҳақиқий нархи энди бир нечта тўғон ёки ўнлаб датчиклар қиймати билан ўлчанмайди. У бутун водийларнинг иқтисодий фаоллигини сақлаб қалиш қиймати билан ўлчанади. Марказий Осиё учун ҳисоб дарҳақиқат кўплаб миллиардлаб долларни ташкил этиши мумкин, аммо ҳаракатсизликнинг эҳтимолий нархи сезиларли даражада юқори бўлиши мумкин. Тоғларда битта вайрон бўлган йўл баъзан бир туманни узиб қўяди, битта сурилма дарё ўзанини ўзгартиради, битта сел ўн йиллар давомида яратилган инфраструктурани йўқ қилади. Тоғлар катта энергетика, туризм ва транзит ҳудудига айланиб бориши билан, табиий жараёнлардан ҳимояланиш фавқулодда вазиятлар харажати бўлишдан тўхтайди. У иқтисодиётнинг ўзини нормал эксплуатация қилиш нархига айланади.